CNJ
^^v<9
^^B^4}
m
CT?
- ^-vi-rr LT)
^V,:'3
^W^^
-^^5^0
^■^'^
-^'■^^o
0
^^^n^^
^^^U'vÄ
^^<.>
r-^^^iXD
^^^0
' r-~
^
^^L'-
.^^^
PO
^^^r ■.
TOÄOHTO
i^
*^^-
'«^'L^C^I.X «<K^ V\'^^Xy*'i
I
D. Ärtiu EutljcrQ
Dcutfd^c ^ibcl
I522-I54<^
Dritter V>anb
€iycnljän6i«5c Jiufjcicbnunycu Sutl^crs in fein pfaItcl•l^^^^«.TC)nplar von 1528.
ilcrt 5cc Ixcrifion^protofoIIc jum pfaltcr \ö5^.
^cft 5cr Bibolrcrifionsvrolotollc ^559— 1541 unö Ijanöfdjriftlidjc Cintragungcn
Cutljcrs in fein ^anbcrcmplar ba 2tltcn Ccftamcnts non \539/l558.
«^^
^^^^
35 0 r Ui 0 r t.
,cr ()iev erfcf)cincnbe britte S3nnb imfcvcv 33ibclait§gabc tnivb
imu un§ bcv CffcntUdjfcit mit tcfonbercv @cmigtiiunt\ Oov=
gelegt, benn fein :^sn()att fiifn't auf ein iicucS, ber äM(teI=
foricf;ung Bi§f)cr md) iiirfjt eijctjlojfencä ÜJeDict. 'Utit bem
üoiiiegcnben S3anbc beginnt näinlic^ bie äßicbcvgabc bev
noc^ faft ööüig unbetannten Sibclrcöifiouaprotofonc, bcvcn
tioüftänbigcr ■itbbnirt and) norf) bcn t'icvtcn 5ßanb bcv S3i6eIanSgabe füllen
mirb. Tiefe t)icr nun jum crftcn lliale in bie Cffcntlirfyf'eit gebvad)tcn 23ibel=
reüifionspvotofoUe finb bie öon 9föret gcfdjvicbenen Originatprütotone bev S>cv=
f)anblungen, bie Sutt)cr immer luieber mit bcn Devfdjicbenften feiner greunbc,
Doran ^Jielani^tbon, bann 5Bugenbagen, 3- Sfiö'-'- (-H'uciger, 'Jlniogatlnä n. a.,
unter gelegentlicher Seilnatjme aud; auvluärtiger, jn --Bcfud) anloefenbcr !Il)CO=
logen (^^iegler, ^oi-'ftemin-B u. a.) in nuermitblidjent ©treben nad) fteter
Sefferung feineS 2?ibelteste§ jum Seil jaljrelang geführt l)at. äßiitjrenb Jnir,
feitbem ^.Uatf)efin§ in feiner brci,^el)nten 5prebigt über Sntl)er§ Sebcn nnö balum
berichtet fjatte, bi§ öor fur.jem nur üon einer foldjeu iüibelreöifioniätagung
luufiten, Ijat ü{örcr§ 5prebigtt)er3eid;ni§ un§ jeljt gclcljrt, ha^ brei fold)cv
größeren Sagungen ftattgefunbcn l)aben. (DJät)ere§ ügl. unten in ber (Einleitung
tion C. 9{eid^ert.) 3;ie erftc gel)ijrt bem i^\al)rc 1531 au unb befdjränfte fid) auf
bie erneute Surc^fic^t be» 5t?faltcr§. ^sbrc yjefultatc finb in bie 9tenl)eran-jgabe
be§ ^Pfalter» l)on 1531 aufgenommen. Tiefe Spfalterrelnfion, Don Suvcrintcnbent
D. ßoffmane unb I^iic. £). 9teid;ert gcmcinfam t)erau-jgcgebcn, füllt unter
ber S3e3eid}nnng '?utl)er3 5!ad)beffernngen an ber beutfc^en S^ibcl' bie erftcu
lO'o 33ogen unfereä Sanbel. &n ^meiteo ^^votofoU an§ bem ^^al)re 1534, bem
Grfd)einungsia!^r ber erften 2utl)crfd}en ©efamtbibel, ift leiber ücrloven gegangen,
fo büfe hjir nid^t tniffen, auf tneldje Seile ber JlMbel fic^ biefe jlncitc SKcüifion
VI SotWort.
cvftvecEt I)Qt. @vit bie brtttc 9{cöinon§tagiuig, biejenige, toel(^e aud) 5JlQtI)efiu§
fennt, ift, für ba§ A. T. öoUftänbig obgcfdjloficn, tuicbev in ^4>voto!olIcn er'^ülten.
Sic ift jugleic^ bie umfönglic^ftc, beim fic .jiefit fid) ü6er 1 V2 3al)rc, bon 1539—41,
I)tn. £ic lüirb unten, lion Lic 0. JReidjevt bearbeitet, bis 3« ben ■^^fnlmeu
einfdilicjjlid) 3um ^IBbrucf ge6rad;t, fo bafi biefer Sanb bie auf bie ^pfalmen
bejüglidje 33efferung§tätig!eit SuttjerS in t^rer (Scfamtt)eit toiebcrgibt. Ser
9icft bcr 5proto!oCe tüirb bann iunöc^ft in Sibel 23anb 4 oeröffentlidjt mcrben,
unb bort, nad) ä^oUenbung be§ ''^lbbrude3, inirb and) bie fpejicüe Einleitung
unb Übcrfidjt ü6er bie ^prototoKljanbfc^riften if)re gegebene ©teile finbcn,
luäf)reub e§ ^ier fic^ at§ natürlich ergab, fc^on bie ©efaniteinlcitung über
bie 'l^foImenprototoEe 3U bringen (ebenfalls öon O. ähic^ert). Sie 5Jieber=
jd)riften bcr ^H-ototoöe t}on 1539-41 bcjiclien fid) auf haS> ganjc ^lltc 2efta=
nicnt, Dom 5ieucn finb Iciber jur 3eit nur erft geringe 9icfte aufgcfunbcn; biefe
loerben nac^ bcr Secnbigung be§ 5lbbruä§ bei 5ßroto!oEe Dom 3llten 3:cfta=
ntent ebenfalls im öierten 2?anbe tieroffcntlidit »nerbcn. Q-i befteljt aber nod)
•Hoffnung, ba^ üon ben ^protofoHen ,3unt 5Jeuen 2cftament boc^ noc^ ein ober
ber anberc ücil ^utage fommt. —
Dieben biefcn mit ben |}reunben bnrd;gefül)rten a^cffcrungSHerfudjen am
beutfd)cn 3?ibeltej;te fjaben luir nod) ticreinjclte eigene 93erfud)c Suttjer-J, fo jene
tHntragungen in feinen beutfd}cn ^J-'fnlter 1528 (Wunljeim), bie ^ier aU "^Inliang
3ur Einleitung in bie ^pfaltcrprotoEoUe abgebrudt »ücrben ©. Llllff. 'Jlnbcrcy
fpäter (18. Sa^r^) al§ 'Sic^t im £id}t' bcröffentlid^t f. im inerten 23anbc;
ligl. über biefe @tücfe bie allgemeinen SSorbemerlungcn auf ©. XIII f. —
Sl^on bem 2}ort)anbenfcin ber ''^3rotofolll)anbid)riften t)atte man 3tiiar
fd;on fvüljer gelunfjt, aber ben ^nbalt ber ^JJinnuffriptbdnbe nid}t eingcbenber
geprüft. 9iod) 1894 l)atte @. Suc^lnalb im allgemeinen bie ?lnfid)t a\i-i-
geiproc^en, bafi fie luol)! für bie iMbcIiiberfcluiug in 2?etrad)t !ommen tonnten
(lt)CDl. Stub. u. ftrit. 1894 S. 391; ^tfdjr. f. .«.=«. Sb. XIV ©. f.03), aber
erft fcitbcm D. üicic^ert ba§ ganse ^JJiatcrial fi)ftematifc^ unterfucöte, ergab
fid^ bie lt)al)re SSebeutung biefer 2eyte. E§ Jüirb taum möglid) fein, it)rc
oufjcrorbcntlid^e S3ebeutung ]n itberfdjiiljen. 'ütngefertigt in tioUftcr Unmittcl=
barteit toäbrenb bcr oft rec^t leb()aften äNer()anblungen felbft, 3eigcn fic ntd)t
nur lüieber anf§ neue bo§ uncnblid)c 'DJüiljcn l'ntlierS unb feiner ^^reunbc um
bie 3utrcffenbftc Sßicbergabe jeber ein3clnen Stelle, fonbcrn laffcn un§ in ber
iibcrfid)tlid)ften SBcife and) ha?^ allmäl)lid)c aiVrben be5 ÜbcrfcljungStcyteS
erfenncn. ißir bürfen ben jpracljfdjüpfcrifdjcn Weniuö l'utt)cr§ in ber gan3cn
llnmittclbarteit feiner .S^röorbringungcn belaiifd)cn, mir luerben tief I)incin=
gefübrt in ba§ bamalige Scben unfercr beutfd;en Spradjc, bie frudjtbarftcn unb
iDcrtüoUften ßrörterungen fpielen fid; nor nuv ab, Unr tucrbcn uinnittelborc
SSorlBOtt. Vir
3eugen ncucx' aBoit^rägungen, bic fcinftcit Sebeutiing-3untci)c[)icbc cridtjüefecn
fid; un§, mir lernen ba§ SolE-Stümtid^e Oom ©emeinfpradjlidjcn unterfdjeiben,
h)ir fcf)cn , linc in bicfcn i'ertjanblungen unä ]ti}t a,<MV^ Qctäufic^cn unb ücr=
breiteten JlBortcn ber o"tvitt in ben ,Hrei§ bcr ()öf)crcn 5prad)c erft erteilt mirb
unb ertennen, ha% bicie *l>rotofolle, anä) a%'iet)en öon il)rem auf bie a?i6el--
üBerfe^ung gerichteten ^'oede, aud) nod^ eine unget)euer njid)tige gunbgruOe
für bie beutic^e Spradjfcnntnis unb Spradjforfdjnng im fcd^^chnten ^s^\l)x-
^unbert bilben. Splaftifd) treten aud) bic 2eilnc[)incr biefcr 33crQtnng uor unä
^in, Dor ollem Sutljer jelbft, ber mit ftarfer .sjanb bic Jörnen unb Siftclu bcr
einjelnen Ü6erie^ungc'id)iüiH:igfeiten ausjureiBen tüeiß; neben il)m ben jortcren
5)lelQnd^t^on, ber burc^ feine oft reid)cre SctailfcnntniÄ gelegcntlid) Stellen, bie
Sntt)er nl-3 einanber n^iberfpredjenb cmpfinbct, mit feiner pl)ilologifd)cr .stunft als
njot)l jufammenftimmenb nadijuineifcn iniftonbc ift (ogl. unten S. 179 3- '-Mf-)-
Unb bann in Weiteren *2l6ftufungeu l)crunter bie ©eiftcr jWeiten 9{ange§ 6i»
ju ben gelegentlichen aucWärtigcn 23cfurf)crn; Pon iljnen allen ruft jeber ein=
mal in bie Debatte gelegcntlid} ein gute-3 unb forbcrnbcÄ äBort. —
3u biefcn '^^rotofoücn Pon 1539—41 gcl)iJren nun aU befonbcre 6r=
gänjung jltiei toeitere CucEen: bic Eintragungen 8utl)er§ in ein Ajanbejemplar
be§ ^illten (1539 38) unb be§ ^JJcuen Ieftament-3 (1540). Eine ajcrglcidjung
ber nod) ben ^^ProtofoÜen jetocitC' bcfdjloffcncu jvaffungcn mit ber erften banodj
erfdjienencn ä>oIlbibct Pon 1541 ^atte nämlid) ergeben, baf] bic ^protofoHe für
eine ganje SJei'^e Iridjtiger ©teilen bod^ nod) Perfagten, unb baf; man nod)
eine loeitcrc ßrgänjungäftufe 3>Difd)cn ben 5y^roto!olIeu unb ber Sibel 1541
fuc^en müffc. Unb biefe gefud)te ßrgänjung fanb fid) glüdlid)crmcifc in icnen
beiben -^anbercmplarcn. Um nun bei biefer 2ad)lage ben Gljaraftcr bcr
inneren 3ufin"nen9cl)iJrigiett jlrifc^en ^^rotofoÜen unb .söanbejemplar mijglid)ft
beutlic^ unb überfic^ttic^ in 6rf(^einnng treten ^u laffen, finb im folgenbcn
bie Eintragungen im ,'öünbcrcmplare in *4>nvallcltej;t neben bie fac^lic^ ent=
fprcc^enben Stellen in ben ^|!rotüfolloerI)anblungen gefegt. (Srft fo läfst fid)
ba§ Sßerben bes 2;ej;tea im einjelnen Pon ben 5Proto!ollen 1539 ff. über
ba§ .Söanberemplar ^inau6 bi§ .^ur S^ibel 1541 ufp). in ooller 5)eutlic^feit
überfc^auen.
58ei ber 5leu^eit be§ ganjen ^JJtaterialeS unb bei ben jat)lreic^en ^xo=
blemen, bie e» ber ^ibclf orf^ung folnol)! toic bcr beutfd)en Sprad)forfd)nng über=
Ijaupt ,ju ftcEcn geeignet ift, tonnte I)ier natürlid) uon einer 2!urd)arbeitnng
bca ©ebotenen unb bcr .öcrauäljebung aEer lüiffenfd)aftlid)cn ^JJii3glid)teiten
nic^t bie 9{ebe fein. 3" einer fürjlic^ crfd)ienencn Sonberfd^rift über i'utl)erS
beutfd)e Sibet (5Religion»gef(^id)tlid^c Solf-3büd)er, t)erau»gegeben oon 5Jl. Sd)iclc,
IV. 9{eif)c, 13. öeft, Sübingen 1910) ()ot Lio. !C. 9{eid^crt als erftcr ben
Vni ffiothjott.
^ntjalt bcr 51.H-oto!oIIe für bie ©efd^ic^te ber S8t6clü6eife^ung eingefienb l()evan=
gejogen: mir ^offen, ba^ feine 2hi§füf)viingen haa ^ntereffe für bie jctit fot=
gcnben iHnöffentltc^ungen befünbcr» angeregt ^nden. ®enn mir allein l'önnen
iiid;t beabfid^tigcn , all bie fii^ je^t crgebcnben fragen ju beantlDortcn, luir
U'oUeu ijunädjft in jenen ^protoloUcn nnr bas neue 'üitoterial öorlegen, bamit
bie 5orfd;ung barau§ neue Slnregungeu fd)Dpfc. 2Bir lüoücn bnrd) bie folgenbc
5iu'röffent(td]nng nid^tS a6fi^lic|jen, uielmefjr erft anffdöliefeen, lüie ja üt)crl)anpt
llnfre äöeimarer -JluSgabc, fo uinfaffenb fie aud) angelegt unb um fo Diel reidjer
ba§ gebotene '•J3iatcrial je^t geluorbeu ift, bod) ni(^t etlüa§ -ÄbldjUcficubea,
fonbern öiclntetjr in il)rer ©efamtlKit nur cttoa§ niöglic^ft erf^öpfenb ®runb=
(egenbeä fein foK, auf ba-3 lomnicnbe Otiten in ilivcr eigenen gorfdjung immer
luicber jurüdgreifcn mögen. —
Wdt auf;erorbentlic^ großen Sdjtuierigteiten tuar bie überfidjtlid)e äüieber=
gäbe ber Sterte öert'nü|)ft. G» finb ja nidjt immer fortlaufenbe Slertc, fonbern
fe^r oft ^. ^3. in ben .sjanbejemplaren beä '?Uteu unb dienen 2cftament§
erfc^einen bie Invarianten jufammentjang-jlo-j über ben Xejt Uerftreut, oft jluei,
brei, ja aud) me^r :l'e§arteu ii6er= unb burdjcinanbcr gcfc^rieben, Qu§gcftrid)en,
üiicberl)ergefteUt, unb fo fort. (Sä beburfte umfangreidjer tljpograpljifdjer Ser=
fud)c, unter fold)en llmftäuben ben einfad)fteu Wiohu-i für ben '^Ibbrud ,^u
finben. Unb bie Sdjluierigfeitcn Unuben nodj baburdj uermeljrt, bafj fidj, luic
fdpn oben bemertt, für ^-prototoUe unb .'öanbei-emplar 5ParaEelbrud als not=
tnenbig l)ernuäftellte. Öfters ergab es fid) oud), bafe in hm S^H-ototoKen eine
©teile bcljanbclt inar, bie, loeil befiuitin evlebigt, in bem .'önnberemplar !eine
^iufälje meljr auftoicS, üiäl)renb aud) uuigeM)rt baS ,s>anbei-emplar nlS ,,>nige
fpiiter aufgetaud}tcr il^ebenfen .Uorreltureu geigte an SteÜeu, bei benen man
in ben aiet)ifionSOerl)anblungen nod) Mneu ^ilnlafs jn ^efpred;ungen gefnuben
t)atte. 3o mufiten benn auf ber einen ober anberen Spalte öfters tl)pograpl)ifd)e
,\inden cntftel)en. ©rftredten fid; biefe über gröfjere l'lnobeljnungen, luie etlua
S. 447ff., U)o bie 5Proto!ollaufjeid)nungen (linfc ©palte) für 6l)ronica, 6-Sra
unb 5Jcl)emia fel)len, fo fonnle ba^n übergegangen luerbeu, ben l^)\ü}alt ber
anberen (rcdjtcn) Spalte unter yAenuljuug ber gan.^en Seite »oeiter^ubriiden.
UmgcEcl)vt nel)men 3. ^3. S. nSo ff. bie iH'nievtiingeu bor rcdjten Spalte
Uiefentlid; ab, aber bod; nidjt in bem ''JJIafie, um eine ',eittücilige ^.JluSfd;altniig
biefer Spalte gu redjtfertigen. Gs mufjte baljer im Sntcreffc bcr Sentlidjfeit,
menn aud) unter gröfjcrem 'Kaumuerbraud), biefe Spalte l)ier ungefür^t bei=
bet)aitcn loerbcu. Hub einmal ünirben loir fogar genötigt, ba bie '^^rotofoUc
über einjelne Seile (.S^iob unb ^^Ifalm 1—27) boppelte äViijaublnngcn brad^teu
(S. 5 12 ff. unb 521 ff.), ben Sertabbrnd für eine für^eve Strerfe fogar bvci-
fpaltig 311 geftalten. —
aotlcort. IX
6ine @cf)lincngfcit iih firf) kicitcte bic bciitüdjc .s^crborTictnuic^ bcv
jehjciligen ©loffcn, bie auf (Siunb bcr ^lielnfionSlieiljanblungen für beii neuen
%nt gelüonnen toerbcn. älJiv ticibcn, tuo im .•ÖQnbcjfcmpIar (li^jUi. im ''lU'otülon)
ber äßoittnut einer neuen Oiloffc ücrmerft mirb, ben Vlnfang bicfcv Wlofic mit
fett gebiucftem [r.V.] fenntlidj gcmadjt; \vo aber in ben l'ianujtripten nur
ber nügemeine (Sebanfengang ber (Stoffe fid} fanb, ^aben iuir in ben '•}Uu
merfungen bie fertige Srurfgloffe gegeben unb bog sur ßrflärung ^JJotlüenbigc
jebeämol bnju bermerft.
Um ferner bic bieten Änberungen in ber Ü^orlogc, yimnt ber .'öanb:
ejemplare, bie fdjlnierigen, burd;cinanbergef)enbcn Aiorrelturen, Streidjungen,
Grfe^ungen einer S5ariantc burd) bie nnbere uflu. möglidjft beutlirf} t)erDortreten
ju laffen, mußten befonberc tl)pograpI)ifd;e Jycftfcijungeii getroffen merben. 6y
tag am nädiften, baä glcidjc Sijftcm lueiter anjuluenben, ias fd)on bei ber
Söiebergabe Hon Sutfjcrö 5iieberfd)riftcn ^uv 5ßi6el (Unfre 3lu§g. S9b. 1 unb 2)
bon 5prof. !:pietfd^ berlnenbct Inorben lüor, unb bn§ Unfre ?lu§g. 93tM 1,
XXI— XXIII cinget)enb erläutert toorbeii ift.
5(u(f| Sd;luierigfcitcu, bie in pcrfonlidjen iüerljöttniffen bei? Ü3carbeiter§
{■^ten @runb t)atten, ber^iigerten anfäugtid) ben f^ortgang ber 'arbeit. 5ln feinem
3Bof)nfi^c ©ieröborf bei l'ijloenberg (Sdjlcf.) loar für 'l^farrer l'ic. 'Jfeid^ert bie
SBenulunig ber .soc'Mc^J'-'ifte» nuiugela einer öffentlidjcn 33it)tiotf)c! nidjt müglid;,
fo mußte bie §i-'rftcüung beä ®rnrfmiinu)fripte§ ,5unäd]ft immer erft burd;
jcitraubenbe ^Reifen erlongt Serben. Snnu aber t)at ber S)ire!tor ber Uniber=
fitätvbibtiottie! in "^\ma, öcrr Dr. ^Branbiä, beffen Cb[)ut bic f)ier beri.iffeut=
lidjtcn Sc^olie unterftef)en, ha-i JbcitgeT)enbfte Gntgegentommen Inaltcn laffen,
um .Soanbfdjrift unb S^carbeiter ränmlid; möglidjft naf)e jnfammcnjufiUjrcn,
unb es fei if)m für biefe fo lüefentlirf^e Grleid)terung unferer ?lrbeit auä-j l)icr
miebernm ber märmftc San! im 5}amcn ber ,yutt)crauygabe auSgcfprodjcn. 6-3
überna()m bie 3tuftieloal)rung ber .'öanbfdjriften Uieitcrljin ber S9i6liotf)cfar ber
Speter= unb '4>auI§fii'(iK i" Sicgni^, .s^err ^Pfarrer Dr. Safjtoio, bem für fein un=
unterbrod;ene§ 58emüf}en ebcnfattg auf§ f)cr3lid)fte gebantt fei. ©benfo Jüärmfter
San! fei bei biefer G)etegenl)cit anä) bem Sirettor ber ii>re«Iaucr Stabtbibliotfje!,
.^errn 5profeffor Dr. .'gippc gcjoHt, ber, feit 3"l)^'e" i"'t "^cni Icbtjafteftcn perfön=
lidjcn ;^ntereffe bie Sätigfeit ber '^tuSgabc bcgleitenb, in ber liebcnälüürbigften
äßeife un§ ftet§ feine .öilfe angebeitjen ISfjt unb ben für bie 3lu§gabe ununter=
brod^en in 58re§lau eingef)enben, oft rcd;t ^ntjlreid^en 3)ruc!= unb '"JJianuf!ript=
bänben ftct§ unermüblidj bie crfreulid)ften il^cuut;nngumög(id)!citcn fdinfft. ''.lind;
ber Jyirma .söermann y.^öt)tauä 5iad)fotger fei luieberum fjcr^Iidjft gebantt für bie
fclbftlofe unb berftänbni§boUe ?lrt, mit ber fic ftet§ unferc 5piöne unb a.Bünfdjc
iinterftü|t nnb un§ über bie tedjnifrf;en Sc^lnievigteiten t)inUicg,5irf)elfen fudjt. —
X Üovltmrt.
3» bni cigciitticfjcn Scjtcn tjat bnnn and) bicviiial Uiicbcv '4-H'ofcfjov
ö. aSrenner iiarf; l'ogc bcr S)inge {)icr beionbcvS »oidjtige fprac^Iid^c @rläutc=
lungcii iinb gevraaniftifc^c S^cmevfiingcn beigefügt. 2luc^ füv biefe aber gilt
bnv|elbe, 1do§ okn tion uiiirer gnnjen '.'luSgabe gefagt ift: fie »uoEen nitfit
a6)d}Iic^en, fonbcvn erft gninblegen, b. 1). bie govfdjung nuf baS neue, in
bcn 5proto!oIIen entfjoUenc fpvnd^lic^e ^JJaterial folrie bie mit befjen S)uvrf)-
oifieitnng nerbnnbeneu Probleme ,^nnädjft tjintoeifen. ^n lieficnSlnürbigev
äJ^cife f)nt ferner 'IH'ofeffor (?. ^Jeftte^llinulbronn nllc .^^'orreftnrbogen einer
cingeljenben 'DJiitbnrdjfidjt unterzogen.
@§ mag auffallen, ba^ ber 'Jtbbrnd be§ Xfunt)eimp1altev» nidjt in bie
lanfcnbe Scrtpaginierung cinbejogen liiurbc, fonbern in rijmifdjcr -Paginierung
luie bie Pinleitnng tior bcn eigentlid)en Seit gcfcljit ift. 'Mier e§ Umren biefe
,Unn()eimcintragungcn ,^ucrft gar nid}t für unfern, fonbern für ben folgenben
(üierten) S^ibclbanb bcftiinmt, toofclbft nac^ bcn großen 5proto!oÜen bie fleineren
auf bie ^ibelüberfcljnug bejüglid)en StücEc bcj. '.^Uif^eid^unngen ,yifannnen=
gcftellt luerbcn foüten. Unter ber 5trbeit aber ergab fii^ beui .s^erauögcber
bicfeS Seiles (.Üoffmanc) ber naf)e ^nfannnenljang ,^nnfd)en bem Munt)cini=
pfaltcr utib ben äfibclprototoEcn 1531 (Spfalterprotoblle), unb biefeui inneren
öirunbc gegenüber fonnte bie Seitung nid)t umT)in, ben ou§brüct(id)cn SBunfrf)
beS 23carbciterij, ben ,SiunI)einipfaIter nod) in 33nnb .'? "^erübcrzunebnicn, ]n
erfüEen, »nenn aucf) nii^t ganj freubigen .'öcr^en-j; bcnn ba ber übrige Trud
be§ SSanbe» injinifc^en fc^ou crfjeblid^ üorgefd^ritten mar, lic| fid) bie 6in=
rei()ung nur noc^ auf bie oben angcbentetc Sßeife l^oU^ietjen.
Za ber nortiegeube 23anb baö ''|>falterproto'EolI lum 15.^1 gan,^ entbält,
fo ift aud) bie umfaffeube (vinleitung t)ier,]u fd}on beigegeben (tigl. oben 6. VI),
bie ©efatntcinicitung ju bcn ^rototoücn Unrb bann im bicrteu iBanbc am
Sdjlnffe ber gefaniteu ^publifation fid) anfd^liefjen. ®cn tcji-tUd)eu ^.'subnlt
bcy liierten 3?anbey iuirb bann ber Sdjinfj ber ^H-ototoIIe be>5 \'lltcn, foKiie bie
Dcrfprengten ^^rototolürümmer an» bem ^ieucu Seftamentc .yifammcn mit ben
(Sintragungeu aus bem .'öanberemplar be§ 9}eucn Scftamentö 1510 nnb iicr=
fdjiebencu anbcren flcincren ©tüden bilben.
äierlin, Oltober 1911,
Slnrl 3)icftl)er.
3 u (j a 1 1
€cite
Sßorwort. äJon J?. S)rc(d)i'v V
5IIfgfnicine Ibrtcmcvtiiiigcn. i'oii W. Äoflmcinc imb 0. 'Ucicljevt XIII
9lIIgciiicinc ßinteituiig ,^u bi-n Sjibi'IpvototoKni. 'ium C. ^Kncljcvt XV
SBefonbcvc Ci-inleituug ,yim ^4s)QlmcnpvotPtüII (1531). äion D. ;)fcid)cvt XVIII
!L'iiU}ei-i C^Qiibci-cnHjtav be§ bcutfdjcu ^:^!fnltcvä (fiiinljcim, 1528) . . IL
(äinlcitiing öon C. 9leirf;cvt LI
Sejtabbnut üüu @. .ßoffniaiie imb C. 9{eid)evt .... I.lil
ItTct be§ 9teöifion§prototon§ jum ^^Sfaücr 15;(1, t)cvnit§gcgctH>u utm
©. ßoffniane mib C. 9teid)ert 1
2ejt ber SßibetretoifioiiSprototoflc 1539—11 iiub l)niibfd)vift(id)c (^hu
Iragiingcn Sutfjcvä in fein ?llte§ leftnmcnt, Xvuef tion 1539 38
(.£ianbcremptar).
I. Seit: 1. 5J}ofc 1 bi§ %^nUn 150, I;evnu§gcgf6cu Ddii
C. 9{cid}Ci;t 107
9iad)tvnge inib 2?crid)tiguiigcn 578
Einleitung.
^:utt)er§ ÜJJütjcu um 43evbeffevinig jciiiev bcutfd)cn 33ibel baucvtcn üoii 1522
t)i5 in feine testen Seten§jaf)re. 23ei einigen SliiSgnben tjanbclt e§ ficfj um fü
Iiebeutenbc ^ortfci^ritte, bafj U'iv eine burdjgteifenbe 2cj-trcbifion, nicf)t nur ein
ge(cgcntlid]eS (Jintvageu in Äovvetturbogen onnerjnicn muffen, ©o 6ci bem Se^embex^
tcftament 1522' gegenüber bem Septembertcftament^; bei bem '9Jcm beutfd) ^pfnlter'-'
1528 in l'ergicid) mit bem 5pfalmtej-t be§ 3aT)re§ 1525*; bei ber i^bibct 15:i4.-'
Seiber 1)at bie Sßibliogroptjie nucf) unfrer lUuggabe (58ibel 2, 201 ff.) bei iBefc^rcibnng
ber einje(ncn ^hi^gobe nidjt üermerft, ob [ie ben biöl)crigen 2ejt gibt ober ob fie
eine Umarbeitung bringt nnb für bie fotgenben 9(u§gnbcn 53tufter ift. 3'" Slbbrud
ber Suf^crtcitbibet (Unfre ?(n§g. 58ibct 6 ff.) tnirb bie ßinleitung biefe 'fütjrenben'
3lu§gQben barum f)eröorljcben.
Sd^riftftüde, bie unä biee 9Jad)bcffcrn ßutbers erfcnnen (offen, fiub un§ nuä
ber älteren 3eit nic^t erijalten. !qux tonnen mir nur au§ bem Slbftanbe ,^tüeier
5(uigabcu in ©regefe, i*crbeutfd)ung, fötoffen uufere Siüclfdjlüffe auf ba^tinfdjeu^
liegenbc 9trbcitcu am beutfdjen Se^^te mod)en. 3tud) l^aben fid) einige öernicinttic^e
Sanbbemertungen 2ut^er§ in 83ibeln, bie 33erbefferungeu barfteHen foÜtcn, at§
nidjt tion ^*utt;er5 ^ani) ftammenb cvmiefeu.
3lber auä ben Sa'^rcu tion fpäteften§ 1530 an finben fid) ©i^riftftüdEc, bie
üon ben fortgefe^ten Strbciten am beutfdjen Sibettci't teil§ öon fiuttjer aUein, teit§
Oon l'luSfdjüffeu unter Sutt^erö SSorfitj, 3ci'giii§ geben. 2ßir bringen fie in biefem
unb bem folgenben Sanbe nidjt in ftrenger ^eitlidjer 3-o(gc, fonbern mcljr nod)
irjrer 33ebeutung, it)rer Sßirtnng auf bie bcrbefferteu 3lu§gaben.
1530 f)at t'utf)er ani lUntofe feiner £d)rift de iuslificalionu (f. Uufre SluSg.
58b. 302, 653) ba§ 5leuc xeftameut mit ^o^lreictjen föloffcn tierfcfjcn, bie ber '•.Itus^
gäbe nr. *34 üon 1530 (Unfre 3tu§g. Sibet 2, 483) pgute gefommcn finb. 9Bir
geben fie aug breifadier Übertieferung im tiierten 33anbe biefer 3tbteilung unfrer
Sluägabe.
•) Sgl. Unfre «usg. Sibct 2, 206.
') Sgl. Unfte 2tiiag. Sibet 2, 438. *29.
») Sgl. Unftc ■ätuäg. »ibcl 2, 545. *50.
*2. -) Sögt. Unfre 9lii-5g. »ibcl 2, 201. *1.
•) ajgl. Unfte 9Uiäig. »iOct 2, .344. *17 unb *17x.
XIV (.Einleitung.
2cn l'lufentt)Qlt auf bei Äotrnvg (1530) benütite S.^utl;cr ju intcnfiucvcv a3c=
fdjäftigung mit ben Spfadiien. 9.>ov l'eit 5Eictricf}5 Ct)vcu legte er bic erftcii
25 ^fatnicn au§, eine Slrbeit, bic crft in 2Bittcn6evg im Januar 1531 naä) bcr
9tücffet)v öon bei Äobuvg itjveu ?lbfrf)IuB faiib. (5>gl. Unfve 3lu§g. 23b. 31 unb
unten S. XXIII.)
Siefe ci-cgcti)cf) = prnttifci)e 5l3crtiefung in eine ^Injcif)! uon ipfalmcn im 3flt)ve
1530 brängte nun aber l'utfjer barauf I;in, au ber beutfd;en Gieftalt beä i}.^f altera
üon 1528 biefen neu gemonnenen ßrfenntniffcu gemöB 3u befferu; er füf)lte fic^
baju jetjt öijllig gerüftet.
Um biefc 3cit mufetc (f. u. S. XXll u. ©. XXV SInm. 4) ber ipfatter für
eine 9JeuaufIage jum Sruct gebradjt merben. 6o tonnte olle^, mag ii.'ut()cr feit ber
legten ?(u§gabe 1528 erarbeitet [)atte, für beu neuen jBrucE 1531 ' nupar geniad)t
werben.
3n feine Jpa"^cP'"pl<ive bee beutfc^cn (1528) unb bee tateinifdjcn (1520)
5pfoIter5 l^otte Sut^er bic iRefuttate perfönlid)en Semiil)en3 für eineu 9}eubrud
uiebcrgelegt (babon f. u. ©. LI ff.).
Sielteirfjt tvax noc^ nac^ beginn ber Srudlegung be§ 'ipfö^'"^ bon 1531
Suf^ere ipton, bic tiefgreifenbe Icjtreüifion auf ßrnnb feiner eigenen 23orarbeiten
fclbft 3u beforgen, balb aber ermiefen fid) biefc für ba§ borfd)toebenbe :^id atä
bod) uid)t umfaffcnb genug, unb fo fa'^ Sut^er aui biefem unb mancherlei anbercn
©rünben'^ fid) balb genötigt, bie .^litfe feiner für bie Sadie erprobten greunbe unb
-JJJitarbeitcr an3urufen.
©0 traten 3unäd)ft für ben 'ipfalter, fpäter für bic ä>crbefferung§arbcit an
bcr ganjen 33ibel ßommiffionen ber Söittcnbcrger unb aueuiärtigcn geleljrtcu O^rcunbc
aU Scirat i'utl^er jur ©eite. S)a§ 'San'^ebrim' ober 'i?onfiftoriunt' Ijat l'utljer
ober bielleic^t crft 9}jQtIjefiul (f. u. ©. XV) bicfeS collegium biblicum genannt.
[(3. Ä. u. O. SR.]
') Sgl. Unfte 9(u?g. «itcl -2, 502. *37. ■') ÜJian bcbcnfc j. *P., bofe l'niljct in jenen
Saljtcn (um 1530) fctjon ein frontet 3)?Qnu toar; ba6 ber 3)ruc£ fcl)t fd)neE gcförbctt luerben
niufete unb aud) hjurbe.
Seit (Qiigem fc[)Dn tini^te tnan aus bev Xlll. ^pvcbigt bcS So'^aiin lllattjcfius ',
boB Sut^ev in ©enieiuft^aft mit feinen aBittcntevgcv ^reunbeu eine StcUifion bei
SSibel öovgenommen 1)0.^1. ^Jlaf^efiuS fagt bntübcv. „3II§ nun crftlidj bie gantje
2cutfcf)e 2?ibet Qu^gangcn war, unnb ein tcig (cret immer neten bev onfcd^tung ben
anbevn, nimmet D. i'ut^ev bie 58iblicn üon anfang luibev fiiv fidj, mit groffem cinft,
flci^ unb gebete, unb uberlit)et fic bnrdjnufj, unnb U'cit ficf) ber ©onc fflrtte§ ticr=
fprodjen l^atte, er toülle barbei) fein, wo ix etlictie inn feinem namen .^nfammcii
fommcn unb umb feinen ÖSeift bitten, öevorbnet D. M. Sutljer gteid) ein eljgcn 'Ban^-
l)ebrim ton ben bcften (euten, fo befemalä brrfjanben, uield)e njijd)lic() etlictie ftunbcu
uor bem ?lbenbeffen in Soctorg .ftloftcr ,^ufammcn famen, Slemlic^, D. ^oljnnu
Sugenfiogen, D.SuftumSonam, D. ßreuöiger, M. *pt)itipvum, 5]]Qttt)eum 3lurogßHmn,
Sorbet) M. ©eorg 9i5rer, ber (^orrettor, nuc^ tnnr, offtnmlg tnmen frembbe Softorn
unnb G)cter-te ju bifem '^ofien Söerrf, als D. 3?crnf)arb BifQlci'. t*- 5orftemin§.
SBenn nun D. [?ut()er| ,^uDor bie ouf.gangen U3ibet ubcrfe'^en unb barnebcn bei)
3(übeu unb frembbcn fpvod)tiinbigen fid^ erlernet unb fic^ bei) alten ®cutfd)en bon
guten tüorten erfraget l)ntte, SBie er im ctlid) Sd)i)pl abftcc^en lie|, bamit it)n
ein Seutfd^er Jyteifdjer beridjtet, tuie man ein jebeS am ©i^of ncnnete, Äam D. ^Jlartin
Suf^er inn ba§ ß^onfiftorinm mit feiner alten l'ateinifd)cn unb nctcen £eutfd)en 33ib=
lien; barbe^ er aud) ftettigs ben .Cc^reifc^en Ztxt ^atte. .^err *p£)ilippu§ bra^t mit
ftd) ben ffiredifcf)en 2ert, D. Kreutjiger neben bem .f)ebreifd)en bie (5f)albeifd)e 33ibel,
S)ie 5profeffore5 'Ratten bei) fid) it)re 3iabinen; D. *pommer l)atte aud) ein Satei=
nifd^cn Scft für fic^, barine er fcl^r wol befannbt toar.
3ul)Dr "^at fid^ ein jeber auff ben Üejt gerüft, baüon man rattjfdilageu foltc,
öreclifd)e unnb 2ateinifd)c, neben ben 3übifd)en au^legern^ ubcrfcl)en.
Srauff proponirt bifer 5preftbent ein Xcjt unb lie^ bie ftimm t)erunib get)en
unnb '^öret, mag ein jeber bar.ju ju rebcn t)ette nad) eigenfd^afft ber £prad)e ober
nad) ber alten Doftorn au^legung.
') ^ifloticn, S3on be? ff^rtoitbigcn in ®ott feiigen tl)cutcn aJtonnS ®ottel, D. *D(nttin
öut^et§, Slnfong, ßere, ßebcn, £tQnbt)Qfft bcfentnuB fcincl ölaiilien», unnb ©tctben, Dtbcnlic^
her Sarjal nod^, tnie ftc^ fo[c^c§ alleä ^abe jugetragcn, 3<ef(^tibcn SLurd) §ettu M. 3ot)nnn
2Jiütf)cfium ben (Sltrai. 5(ütnbcrg 15(55; 3lu§gabe ®. l'öf^e, *4]tag 1898 (f. e.813ff.); SluSgnbe
®. SBud^lDQlb bei 9leclam 5Jr. 2511—2514; ic^ jiticte iincf) ber Slusgobc: 9Jürnbcrg butd) fiQtl)a=
tinom ©erlod^in, unb 3ol)Qnn» toom Sctg Gtbcn. M. D. LXXX 2J[. 151. '-) 2)ie jübifc^fu
Sluäleger finb bie eben genannten iHabbinen b. ^. SBibeltummcntote jübift^et tejegetcn.
XVI ivinlcitimg.
äBiiubcr fdjßnc imb Idjrijafftigc rebcn foüeu bei) bifer nvbdt gefallen fein,
SÖetcfjev M. 6corg ['Hörer] etlidje aufigcjcidjuet imnb bie (jerimc^ at§ tieinc glöfeteiu
uunb aii6(cgung auff ben raub ,?um lert gebrucft fein."
9(iif biefer lebenbigeii iiub an^^iel)cnbcn Sdöilberung bee 5]latf)cftu§ ruf)te aljo
hi^'ijex unfer queHenmn^igeä 2Biffcii mit biefe Singe; boroiif fu^cn and) immer bic
mand)evlei ditblidien Sarfteüuitgen, bie un§ i!ut^er jeigen, im Greife feiner i^reunbe
bie 23ibel öerbeutfdjenb, wie eg jumeift irrtümiid] Ijei^t, als Ijaubelte es fic^ um
bic erfte Überfe^ung ber Sifiel, toniirenb bod) bic 3ieüifion§arbeit am beutfd;cu
«dirifttcrt auS fpätercn Satjreu gemeint ift.
2Bic bic unten abgebrucftcn Urtnnben 5eigcn , wirb bie Sarfteüung bcs
«DJatfjcfiuä ben Q'^aratter, 3uf)alt unb ?(rbeit§tt)eife einer S^ibelreüifion im Sanljebrim
im allgemeinen rid)tig barftellen, aber fad^tid; f)at er fic^ in ,5tt)ci mefentlidjcn
fünften in feiner (Erinnerung gctnufdjt.
1. 5Jtat^efiu5 fe^t bns 33ibc[fo{Iegi«m in baä 3[al)r 1540; eS nimmt jeboc^
bereits im Suli 1539 feinen 3(nfnng.
2. 3Jlatt)efiu§ rebct offenbar nur üou einer iHeüifion; mir miffen aber je^t
Uoii brcien.
Sicfe 6rlociternng unferev Äenutnig Hon X!utl)er'i unb feines gelcljrtcn greunbeö^
bcirati 9Jlü^en um bie Serbefferung be§ beutfdjen SibcUeftcä fdjbpfen toiv au§
bem 3(nf)ang bei 33er,^eid|niffc§ ber Don ©eorg SRiJrer nad)gefd3riebcnen l'utf)cr=
prebigtenS bae um 1552 entftanben unb auf M. Soljann Stolö 3urürf.5nfiUjren ift.-
Sort l^ci^t e§:
I. Annotationes über aÜe pfatmen, ba bic .(pcrren D. M[nrtinus L|uthonis,
Phil[ippus M[elanclit!ion, C|asi)ar Creuziger etc. ,5um anbern mal ben pfalter
fnrgcnommcn l^oben ju botme^f($en. Sa fie'^ct man, mie üicü mut)e unb
arbeit ©ie e§ getoftct l^at, ben pfalter in Scntfdj Spradje ,|u bringen: in
parvo libello signato litera P.
II. Anno domini 34 am 24. ^anuarij Traben gebadjtc t)eren bon neuem
bie ganlje bibcTl burd) qu§ furgenomen ju corrigiren, biefelbige ann PieKenn
ortern beuttic^er unb flercr in§ Seutfd) gebrad)t ben juöor. Sonbcrlid) aber
Ijobcn Sic öiell ,yi tl)un gcl)abt mit ben propljetcn in beutfd)e fpradje reri)t
3U bringen bon Scrcmia an bi§ 3U enbe ber prop^ten. Sen gfaias unb
Sauicl finbt etlid)e 2iC)ar jubor bcutfdj iun brud au^gangcn. 3iefuö Sprad)
Ijatt ©ie fonberlid) Pieü mul)c gefoftet, baä er !(ar gut bcutfdj rebet, luie
fol($e§ in bic lengc 3ufel)cn ift im bud) Li signalo in quarto.
III. Anno domini 39 t)abcn ©ie nod^ einft bic 5J3ibel oon anfaug bi6
auf bie apocripha ubcrlauffen nnb etlidje loorter unb fprncljc beutlid)er im
S)eutfd)en gebenn, loie im bud) ,iufel}enn ift, barinneu bic prebigtenn, bic ber=
felbigc man anno 41 unb 42 getl)an IjOtt, quere fol. 71.
') .^oiibfc^tift yft. XXXIII ber 9{at^|d)ulbiblipll)e£ ju ^loicfau; bfid)tieben Unfre 9lii-j(i.
»b. 10» ©. IX— Xm. ') 3ol)ninic« Stol^ Wittenbcrgensis: am IS. eeptcmbct 15:!'J
inagistcr; om 21. September 1.539 oibinictt al-i X^a^iox «on Scffcii. - fSäai in ber Jenaer
.5)nnbf^tift lios. cj. 24" (^«rfbifltcii ir)2!i) niif !»!. 201'' mit ber '.i^cifiifliiiig I. Stolis W|iUon-
bcrgciiöi.s (abgebnicfl Unftc SlitSfl. üJb. 27 ®. XI) ftcTjt, »oitb itämHd) im *|lvcbic3tucvjcid)iiia
lc(d)ticbcii unb „inaiiUK mea", olfo bc» ©tols, l)inäugefiigt.
Sie »ik(prototone. XVII
93}itl^iii: 1. 3:rci SJcöifionStnpiigfn Ijahm ftattgcfuiibon : 1531 '; 1534; 1539ff.
2. ä>on alten bvei i^ommiffioiiöii^iiugcn finb iprotofütU' üortjanbcii gciuofcn.
S)ie ^pvotofolle Ijot bev treue Stövev ttiäfjvenb bev ^öerljanblungen fclbft nuf=
gcnomnicn. Wu ev feit 1523 iiDvlcfinigcn, "^Nrcbigteii, ®i§piitatiüiien i'iitf)ev5 mit
iiueimüblid)f"i Fvleiß nndjfdjrieb - uiib foinit feine litevQvifdje .'^lintevloffonfdjaft für
iin§ bte borneI)mlid)fte DueUe für bie tjanbfd^riftlidje ÜOerUefernng uou äÖcvfcn
Sntt)er§ barftellt, fo inod)te i()n i'ntT)er gern jugelnffen, üicllcid}! fugnr aU ben
5l?ilieltorreftov ber i'nfftfdE)en Sviicferei berufen Ijabcn. *J3iatI)cfin3-' bejeugt ouc^
QU5brüct[i($, „SJBie M. @eorg OJöver üic( tijftüdjes Dingeä üon Sd)rifften unb 9iat()=
fdjtegen unb fonberlidj, loa» bei) ber Sotmctfdiung ber 33ibc( gevebt mar, fc^r
fleißig jufanimenbradjt bat".*
■■l^on ben öorbanbcn geluofencn brei 5protofoIIen finb nur jluei auf uni
getommen. Siefev 23aub enttjält auf ©. 1 — 166 baä '4-sfalincnprotofoIl(; auf S. 160
bt§ 577 tiom ^prütofoll aii§ ben 3at;ren 1539 — 1541 junnd^ft bie ScrfianbUmgcu
über 1. Wofc 1 bi^ t^nbe ber 'j^falmen mit ben bn,^ugcbi.'vigen (janbfdjriftlidjcn öiu=
trogungen Sutf)er5 auä feinem .^lanberemplar be§ 31. X. (f. barübev baS iWoriuort). —
2)a wix in biefem Sanbc nod) nidjt baö ganje 9Jlateriat üorlegen tiännen, [teilen toir
aud^ bie ©efamtcinlcitung für bie 93ibcheDifton 1539 — 41 bi§ auf Sibet Ü^b. 4
jurüct, tüeli^er ben 3tbfd)hifj fäintlid)or Uorbereilenben 3Ivbeiten Sut^crä .jnr bentfdjen
3?ibet abfc^lic^enb barbictcn inirb. Unter biefem @efidjt§Vunft fi"^ ^ic *33tittcilungen
auf ©. 169 — 577 .yinddjft an,\ufd)auen.
3Bir l^aben uns in biefem Staube auäj nod) nt($t über ba§ äUjeite ^pvotofolt tion
1534 (tig(. oben £. XVI, II.) be« näfjeren geäußert. ';]wax ift bie .s^ioffnung gering,
ha^ ei no^ einmal aufgefunben luerbe, bodj ift es ja nid;t au§gefd)lDffcn, ba^ in
SBanb 4 nacb erneutem 6ud)cn unb gorfd^en lüenigfteni bie @efcl)id6te beS U3er=
fdjtuinbeni bicfev Urfunbe nod) beffer aufgebcKt iuerben tnnn, al^ e§ bi§bei' mügtid)
War; ügt. ÜJei^ert in .Hoffmaneä t)anbfd)rifttid)er Überlieferung a. a. O. <B. 114 — 118.
') Safe bie erftc laguiig iii-j Saljr l')?.! fnEt, luirb initeii itoctj beluicfcii hierbeii; ügl.
©. XXIIIff. ^) ajgl. bie l)aiibfc()vift(id)c Übctlicfetung uon Wcxkn 3)!. fiuKjet-ä imn ,?foff=
nmiic 11. a. 1907, ßicgintj, SBb. 1 ®. XXIf. ') «öfd)c o. q. D. *;!icbigt XII m. 131b.
*) £ie|e mic aud) bie tioibin jiticrte (f. oben ®. XVf.) ^iufjctuiig madjt biirdjaiia ben (SiitbnidE, al§
^obe 3Jlat^cfiu^ nid)t blojj im allgemeinen um biefe SBiktveöifion gcluufet, foiiberit al§ fjabc
er Quc^ ben Sanb, bet bas 5!totofott enttjicU, ^a @cfid)t befommcn, Xai ift nud) fe()r tcoljl
mijglid), benn 1540 finbcu t«ir 5J!ntf)cfiiiä juetft nn Sut^etd Sifd) (ugl. ®. Söfd)c, 'JJIatfjffiu-?,
®ot()a 1895, S8b. 1 S. 92ff.): ju ber ^^,cit lunr bie 3!el)ifiou im Dodcii Öiniige. — Safe er üou
ben früf)eren Mebifiuncn nic^to melbet, obglcid) er bod) fdjoii UDrl)cr jtueimal in SÖiftenOerg
fid) nuff)ieU, liegt li)ul)l baran, bafs er bei feinem erfteii 3(ufentt)nlt in iffiittcnOerg 1529 nod)
Stubcnt luar (Ugl. l'öfdje a. a. D. I ©. 39ff.), unb man mad)tc in ber Cffciitlid)feit gnr fein
?luft)cbenä üon ben lagenben Sleüifion-Mommiffionen, unb aU er 1540 in Üiitl)erl .§)au3gcnoffcn5
fdjofl eintrat, lag bie ^Pfalmenreüifion fd)on Uieit ^urücf, mar in iljrer SBirtung auf bie ©eftats
tung bco !pfaltertexte» längft au?ge|d)öpft, unb ba« größere SWert uon 1539—41 ftanb für olle
im Söotbergrunb bei Sntcreffe?. *Ät)nlid) mag-3 aud) mit ber ;i!eliifion Don 1534 gegangen fein.
!Dut5er§ Scrte. SBilietüterfeljimg 3. 11
•^rotofoU bcr •jpjalmcutapug 1531*
In parvo libello signato litera P foEcn und) bcm '^^'vcbigtücvjeid)!!!? (f. o. S. XVI)
bie 93eiT)anb[migcu Qufge,^ctdjnel fein. £ic)cn libellus Ijot D. ©covg äMidjWQtb-
Seipjig im Saljvc 1894 liiicbevaiifgciuitbcn, iinb jmav ift c§ in bcv Jenaer Uni»ev=
fitätSbibtiotfief eine Cftnbfianbfdjvift, bie bie Signatur Bos. o. 17° trügt.i ?luf
Sßl. 1=" big 112'' (in neuer '^niginicnnig) ent^cilt bci§ je^t gebunbene 5protcifott()eft
me^r ober Weniger eingeljenbe ^luäfübrungen praltiid)--crcgcti)d)er ?lrt ,^u faft allen
^pjatmen in ber betonntcn, fd)lm-r .ju ent,iiifernben ,«ur,ifd)rift Srorg Siörerä.
S;er ßobej fe|t mit ?Iuf3eid)nungen fogteid) ju 5pfatm 4 ein. (Sg ift aber
nid)t btoB nüiglic^, fonbern liiBt fid) faft mit Sid)crT}cit fogcn, baB nud) 33cmer=
fuiigen ju ^pfalm 1—3 Dortjnnben gclDcfen finb; beim einmal lucift ber '■|>inlter
üon 1531 2, für bejfen 33erbeffcrnng, icie unten nod) gejeigt wirb, bie gan.jc ^KeDifion
üeranftaltet nnirbe, aud) in bicfen brci erftcn ^pfalmen ftarte tertlidje 3lnberuiigcn
anf gegenüber bem -^ifatter uon 1528 3, iuncinbcrnngen, tüic wir fic bei ben übrigen
ilvfolmen otS in ben 'JJeöifion§fituingen erarbeitet inabrncbmen; bann aber fütjrt
eine SBcobadjtung unmittelbarer 91rt, nämlid; an ben Sogenlagen ber Urfunbc, ,^u
bem nottnenbigcn Sd^üi^, ba^ bie .fianbfdjrift am Stnfang urfprünglid) um fünf
Sl^lättcr reicher mar.
Siorer fdjrieb auf 5>>ügenlagcn ,yi je 8 CUabblättcrn Stärfe, be^eidjnet loie
üblid) mit A, B, C, D biä P. F« entfpräd;e unfercm jetzigen ©djlnfeblatt 112^' + i'.
i)ied)ncn mir öom gd)ln| anä rüdiriirte, fo cnt)prid)t nnfer ie|ige§ 2.^1. 1-'+'' nid)t
ber nriprünglidjen Sage A 1, fonbern üielmebr bem 231. AG; e3 feljlcn foniit bie
SlHätter A 1 bi§ A 5. 5)iefe immcrtjin nod) unfidjerc ilied^nung U'ivb aber burdjauä
beftiitigt burd) .Ciinhieifc bcr .fxinbfdjrift felbft.
Unten auf ©. 67 bei ^Sfalm Gl 3U 3. 34 loirb am DJanbc bemerft: Siipra EG;
bamit ift äurüdoerluiefen auf unfcr 331. 33 ■■' + '■ (^^l 44/45); ift aber KG = Söl. 33,
fo ift 5B(. 1 =-= A G; olfo toieberum: A 1 biä A 5 fel)len.
aSciter; Unten auf ©. 140 bei 5ßf. 110 mcrft SUher am lltanbe nn: Vide
supra in litera K. anle 82. 5)hni ift tatfäcblid) (f. n. ©. 103 f.) Our ^jäfnlm 82
fd)on einmal turj $fatm 110 bel)anbelt »oorben. l.itera K entfpricljt .^unädjft alfo
unfercm 331. 74''. 9{ed)net man nun Don bcm eben feftgetcgten E G = SSI. 33" + ''
nad) aufroärtg, fo !ommt nmn auf bie dHetdjung: 2^. 74'>-l '' = Litera K 7; unb
loieberum ergibt fiel) bann, bon K 7 rüdauirt'i ge.iätjlt, bafj A G = S8l. l" I "' unferev
.&anbfd)rift ift. 9llfo: 5 IBliitter, AI bis A 5, feljleu unfercm iiobcr.
') Sgl. ll)coIogiid)e ©hibicu mib ßtititeii 1894, S. 374-391; Sciiaer 2ul()ctfiiiibc Don
Dr. S8iid)lt)Qlb; bnäjclbe fütjct in ^citfdjrift für fiitdjcngcirijidjtc 14, 601. ■) Uiifvc 9luSg.
Söibcl 2, 002 f. *37. ') Utiftc Sliiag. Jöibd 2, 438. *2i).
^totofoH bet Ipfolinentagimg 1531. XIX
So bQ§ 5proto!olt buvd) bie Sal^rTjunbcrte I)tnburdj iingetunbcu lonr, ift ja
ein SScvIuft gcvobe hex evftcn S3Iättcv leicfit etflavlid^; ber 33crtuft nniß aber niid)
fd)ou vcdjt jcitig cingetvcteii fein, bcnn bie evftc (Seite im jcijigen Jöcftanbe ift in
i'^ren Sc^rift^ügen erl;eti[idj DevWa§t, nnb bov aftem tjnt offenbar fdjon Möver in
feinen fpätercn 3aT)ven bicfe iHüttei; nic^t ntel^v üor firf) geljabt. Son biefem testen
*punfte toirb unten nod) ge^anbeU (f. S. XXIX 9tnm. 1).
@(eid) ju Sßeginu bc-J 5protofoIII fäüt einige llnovbnung in bcv 9}eif)enfoIge
ber beljonbelten 5|3fa(nien auf. Sie ift baburd; entftanben, bafe etwa bis ^^'falm 20
einige *pfal"ic" boppelt, unb jhjav aud^ ju berfdjiebeneu Seiten, anbere au&erfjalb
ber regulären 9Jeil^enfo(ge bet)Qnbe(t toorbcu finb ; fteincrc S5er|d)iebungen in einzelnen
Spfatmen, nadjtrüglic^c 3"iiii>fti"i'-f)en unb Grgänjungcn, SBormegnal^ineu unb gering=
fügigere aBiebert^otungcn foninien audj noci^ üom 20. i^fülm on bi§ jum S^(n$ üor.
SJeim Stbbrud ber CncIIe finb bicfe im i^ontert tt)ic (yrembtörpcr tuirtcnbe ^eite
immer in ben Fußnoten fenntlid) gcmodjt unb d)aratterificrt werben. Üon ber elften
Unorbnung am 9lnfang jeljt abgcfel^en, finben fid) foldje Unregetmäßigfciten 3. 93.
©. 35 3. 5ff. 33(. 27» ^f. 38
©. 86 S- 11 ff- 33t. 28^' *j3f. 39
<S. 68 S- 36-©. 69 3. 2 St. 51»> $Sf. 64
©. 76 3. 33ff. SBt. 57=' 5pf. 68
©. 103 3. 24-©. 104 3. 3 aSt. 74'' 5pf. 110
©. 140 3. 5ff. 331. 97^ $f. 110
©. 145 3. 5 581. 100=* $f. 115.
©0 ergibt fid^ je^t, auf§ ®an3e gefe|en, folgcnbe OJeüjenfotge ber bcl^anbelten
5pfalmcn :
«Pf. 4. 5. 13. 12. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. In 2.i psialiuum. 4. 5.
6. 7. 8. 9. 10. 11. 22. 23. 24. 25. 26. 27 unb fo in regelmäßiger Sotge fort big ju
ipfalm 150; fein ^ipfatrn bleibt gauj unberüfjrt; 5pfalm 100 wirb an jlnei ©teücn
befprodjen; an feinem gcwiefcncu 5f-Iatje ausfül^rlid; unb idjon tür^er auf ©. 103,104
331. 74\
6inc anbere 3lrt bon ©tbrungen be§ laufenben «prototoHtejtcg Ijat ifjren Ur=
fprung in ber Sefc^affenljeit be§ öerinenbeten 5Jionuftviptpapier§. 9iöver faltete näm=
Ii(^ al§ ^Protofofl^cft für ben Scbraud) bei ben ©iijungcn Guarlblätter ^ufammen,
bon bencn einzelne fd)on ju einem 2eit mit 9toti,jeii uon i'^m befdjrieben Waren.
Siefe lefen wir jc^t, ha bie früheren Curfrtbtütter ju ben Cttaübogcnlagcn (f. oben
S. XYIII) geworben finb, natürlich fcntredjt 3U ben mit DieüifionSnoti^cn gefüllten
3cdcn, biefc gelegentlii^ einengenb unb bcgren^enb. Ultandje bicfer früheren a5emer=
lungcn, bie felbftöerftänbtic^ mit bem fonftigen ^n^jalt ber Seite nid)t§ ju tun Ijaben,
(äffen fi^ noc^ ibentifi^ieren o(i lifc^reben ober bgf., für anbere fe'^lt un§ bi§(ang
nod^ jcbe Deutung.
') SlBit fe^cn alfo, ^Jfalm 2 ifl bcfptod)eii hjotbcn; dbn Wix lefen je^t nur über tiefen
fc^hjierigcn unb nidjt gonj fiivjen 5pfülm ouf btct ^i^'lf" f>" Poor SBeiiietfitngen ju 5f f. 2,
33. 7 iiiib ä!. 11. 2cr 9liiQlogicid)(u6 ift erlaubt, boö loit jc^t nur nod) Uiic bei %''\. i ober 5
gleid)iam eine jtucilc, nac^ttäglidjc 'Jicjciifion uon ^\. 2 Ijnbcn; aiilfüIjtUd) nntb eben auf ben
unl fefjlenben Slättetn A 1— A5 übet *4Jfa(m 2 (unb 5pj. 1 unb 3) gerebct iBotben fein.
II*
XX eiiileitimg.
2Biv füfivcu ein paax SBeifpietc an, bie uns in bicfer eben if)nratterifievten
3(rt fid)fv fdjfinen; ouf anbcvc-S^ nini^en bie 9Innun'fnngen unb bcv inniontcnQVpnvnt
aiifnicvft'ani; ,5. 33.
m. (35" 4>t. 7-1 ©. 89 311 3. 15. 3i"t 2iid)rebe ügt. »inbfeil ;1, 50.
m. 73'' 5pf. 80 <B. 102 ju 3- 20/21. lifc^vcbe?
33[. 89^ %\i. 102 ©. 12G p 25. Sae Stiicf ift 8uf6ev§ gntiuuri ,yir „Stoffe anf
bne Devmcinte faifei-Iidje G^bift 1531," - bcn iHLirev fid) nbfd)vicb. S^a bn« *|*rDtotünt)eit
um ben 15. ^oniiav 1531 (f. n. ©. XXII f.) in ©ebvaudj genommen univbc, voxijn aber
fdjon auf 331. 89* bcv „©ntunuf" bavin ftanb, mufe it)n Sutt)cr fd)on eine SBeiic bor
lUitte Januar 1531 öcvfa|t Ijabcn. So gctuinncn Uiir Don Iiiev auä einen ungcfä()ven
yinfa^ für bie yibfaijung be« Öntrourfö jur 'Ölofie', bereu -Jlnjänge bi5l)cr im Siunfcl
lagen.
231. 107 ^' 5Pi. 131, ©. 157 ,5U S- 25/27. Sft luoljl eine etvobetjdjc 2ifd)=
lebe. Sal 'Obiectum sapienlia' 3iett lDoI)l auf bie Urform ^u gDrftemann=83inbfeit,
lifdjrebcn IV ©. 180 ff.
So unb bort mag fic^ aber ÜJorcr, öieüetdit uor ber giljung, Dloti^en^ettet
0U5 gütigere Söefi^ in fein *|>i'otofoIIf)eft abgefdjriebeu I;aben, loie er bod) alle§ au§
SutljcrS *)J!unb unb jyeber aufö cmfigfle fammelte unb abfdjrifttid) beuialirte. S)iefe
l'hifjeidjnungen unterbredjcn bonn bcn ^iontert ober finbeu fid; als Oiaubbemerfungen.
Saljin gcijören Stellen luie 3. 23.
581. 22 =" $Pf. 35 ©. 28 ju 3. 2/3 9{umer£ung 2
231. 44»= «ißf. 56 S. 58 p 3. 26-28
231. 69=' 5Pf. 77 S. 95 ,p 3. 33. 3ft ba« bcr Einfang einer ^ifdjrebe ober folf
nur gefagt loerben, ba^ bie aufgeführten SJiünncr über biejcn '|t(alm gcfdjricbcn tjaben'^
231. 73* «Pf. 80 ©. 101 au 3. 19-22. 2>gl. Colloquia 2.^eit 2)ietrid)S23t. 118*
unb Sc^Ioginl^aufcn, 2;ifd)rcbcn 9Ir. 263.
231. 73'' 'f^l 80 S. 102 3. 18 ff.
231. 84* 5pf. 94 ©. 1 20 ^u 3- 19/20. 3ft n?of)t Xifc^rcbc; aber loo finbct fie fid; ?
2n. 92*i!f. 105 S. 131 ^u 3. 30
231. 93'' ^!f. 107 ©. 134 3. 32/33 Stnmerfung 1
231. 94" *pf. 107 S. 136 ju 3. 5/6
23t. 111» 5pf. 144 S. 163 ^u 3. 27/29 Vlnmerhing 3. <Eic StcHe ftel;t ond;
unter 5J}cIanc^tf)Dn5 üfcbrebcn, aber mit anbcrer 23eaief)ung.-'
5ioc^ anbcreä Uurb fpäter in* ^4-'rotuton(;eft eingefd)ricben fein. So gicid; 231. 1*
oben unb am 9Janbe bie fet;r bcrbla^tcn 2i3orte: hun postuhuido Cluisüani nostri an
neces|sario peius inveniantur quam olin in PapLalu, ([uia tum in speciem sancto
vixerunt iuxta doctrinam papao. Et deindo aliquo modo liab|^ucrinit (louLscicntiam
bonam, sed nihil K. lam vero accidit, quod abusi gracia dei u'. Xifdjrebc^
■) 3. 58. ©. 10 311 3. 21- 11, 5; S. .TJ ,511 3. 1-3; S. 77 ,yi 3. 1/10; S. 102 311 3. 20
unb 3. 23. ») iügt. Uufre Sliiig. *b. 30', 5.S3. 321 ff. ■'') iligl. Üi']d)t, Aiuilocta S. 150
9it. 184: Pactum dicitui- a pacis, cor, pax, pagus a .t»;;'»/. Cum liientius, D. Maitinus,
Üsiander et ego faceremus iter in Hassia (seil. Cttobtr 1529, auf ber .g)cinirfife l'on iDtorbutg;
. . . certabamus etymologiis, unde es.set nomeii '5S)Dtff'. Oslander dicebat esso nomen
a 'SJutff' (bcbütfcn;, quia ibi tautum est agricultura, igitur muHis rebus indigeri. Brcntius
dicebat a '2()or off'. Cällfo uid)t Siilljct; bniind) ift ©. 163 3lniii. 3 rirfjtigjiiflflteii.) Lutberus
dicebat esse, quod mihi maxime placel)at a 'Uovljuff, quüd e.sset ein liüvljüff ante civi-
tatcm. Koedns dicuut a "iide' grammatici.
331.
58»
931.
62»
331.
83"
951.
91»
331.
97»
^Profofon her IMatmentogunft 15.11. NXI
Unb nuf 3?I. 4» oticn unb om ^nnenronbc: Idola dicunlm- a dciloiv proploi-
nietaphoram, ut Aven, 'in dolore parturies' . . . actus dolore intrinsiciis iloimis.
Jifd^vebc?
ilon bcii Siluiiiflcii bcS ;ii'cüifionl6civatc§ fiiib ciiijcliie bcllimmt boticvt. SÖiv
(efcn auf
©. 78 3. 28 $if. 69 : 9. feb[ruaiii
S. 84 3. 16 iM- 73: Lunac, quac eral 1:J l'cljLruarii
©. 118 3. 27 !pf. 93: 4. Mar[cii sali[bato
©. 130 3. 10 Cm. 105: 8. Marcii
S. 140 3. 4 5Pf. 110: 10. MarLtii
181.112'' ©.166 3.21 ^;!f. 150: Finis. die 15. Maicii, (piac cral uwv-
ciirii, deo laus et gloiia.
jDanclu'n aber tonnen iviv aucf) l)in nnb Ijcv anf inbtvctteni Sßcge, niiö gc-
lcgcntlicf)cn "Jloti.jen ober SSfobadjtungen an bcr Apnnbfdjvift felbft, bcn iPcginii
cinev nencn Sitjnng fcftlcgcn. Sie bctreffenbcn Stellen finb luicbcvnni tu'im Vltibvmt
fenntlid) gemadjt. p-5 finb f)icvfüv Stellen ju bead;ten wie
331. 5» ©. 5 3. 27 m. 17,18 (5ufjnüte)
331. 15" S. 19 iü 3. 6 5Pf. 27 (VHnmcvtung)
581. 18" ©. 23 ju 3. 4 5PJ. 31 (9lnmertungj [tefjt: 4. posl KpipliLuniac; bas
mufe fein: Sonntag bcr 29. Januar 1531.'
93(. 27^' S. 35 3. 4/5 5pf. 38 (Slnmerfung) : S)a§ ift bev TOontag.'^
331. 38" S. 50 3. 26 *Pf. 50 (9lnmerfung)
331. 42» ©. 55 3. 21 %>l 52/53: ^In ge^et bev lUitWod) an Mercurius |'^| 4.-'
35t. 49» ©. 65 3. 1 5J.M. 61: Non aduram.*
351. 102" ©. 149 3. 11 Spf. 119 (Slnmeitung).'
So üicl tä^t fii$ aul bev Uvfnnbc cvniitteln. 'Diatüvtid) tioben nic'^v Situmgcn
ftattgefunbcn; fic^evlid) 3. S. in bev langen ;]<:'ü ,^lDifd)en bem 13. ^t'bvnav nnb
4. Waxi, bie toiv incitev ju gliebevn feine 'ülnljaltspnnfte T)aben. labeKcninäj^ig
bargcfleHt ift alfo ber *4-'faltev 1531 reUibievt luovben ,^n fotgenben 3'-'iten:
'■) Sgl. Uiiire Stu^g. ipb. U, 12Gff. 1111b .^paiispüflinc &xl «ii-jfl. -4, 264. =) (5-5 loirb
itic^t onjuiuljmi'ii fein, ba§ eine g(iii,;e 2Bod)e Iniig teiiie Siluiitti follte ftnttgefiuiben ()nbeii, beim
bie 'älrbeit bräiigte itiib bet ^ISfaltcrbtuct idjritt tafd) normt (f. uiilcii 6. XXVf.l; bieier l'Jontng
ift (lifo jebfufatlÄ gleich bev Sng iinct) 4. (fpipl)anieiifoimfng; nljo Utoiitng bcr .00. Snimni-
') aiBctm biefc SBcmeifung für bie ffiatictimg in *.!tniptiid) genommen Irerben bcitf, (jätlen
Init ltiol)l an llüttiuod) ben 1. g-ebrnor 1531 ja beuten; nnb bamit funntcn loir bie Siljiing,
bif mit 931. 3Sb fdjlicjjt (f. unten S. XXII), anf 3;ien-Mng bcn .'51. Saniiar 1531 fixieren. 9lnd)
fonft folgen bie Süjungstage fid) tafd); ligl. bie Ictmine im *Uiät,v ■•) 'Jiöter irnr nlfo in
einet Sitjnng nic^t jiigegcn. 9ln feiner Statt nindjte liielleidjt iücit 5?iettid), ber looljl nl-ä
i.'ntt)er3 bainaliger Apau^genoffe antritt ju ben ©iluingeu Iinttc nnb beifen 91ntiic)ciil)eit nn-j and)
fonft belegt ift (f. nnten ©. XLV), bie nötigen ^iSrototoIInotijen, bie fid) Mürer fpater in guter
5Ru^c, tuie bie Sdjriftäiige jcigen, in fein ^cft nadjtrng. 2Üo iRotcr bamalä War, läßt fic^
borläufig nod) nidjt aii-5mac^cn. 9lm 5. JJcbrunr fe^rieb er iebenfallä nod) eine Sutlierprebigt
nnd) (,ugl. Unfre Sln^g. iBb. 04S.585); am 9. [yclirimr ift er bei ber Dieöifioiiäfijjiiiig luieber
jugegcn (f. nnten ©. XXII); fo toirb bie obige lagiing bei iJ^eiratel, bie er Perfänmte, jlBifdjen
bem 6. nnb 8. gebrnar abgetjnlten Inorben fein. '■) 91iil bem l)orl)ergel)enben nnb nndjfolgenben
fijiettcn 3)atum ergibt fic^, bafe bicfc ©i^ung jtuifdjcn bem 11. nnb II. üllür; ftnttgcfiinben Ijat.
XXII
(Einleitung.
Sntum
bev Sitiung.
aBoc^eiifag
bct Siiiinig.
llmfniig bcr Si^iing.
©cgcnftiuib
bcr 9?cfpvetf)uiig.
3m 2. drittel 1
bc?3amint 1.531 J
?
(S. l)-5,23. iBl.l'>'-J8I. .^■
-;!i. ! 17 -■
©.5,23— 19,6. SBLSii-iBI. 15b
$1.17,1.5-27,6'
29. 1. 1531
©oiintog
©. 19,7-?. *BI. ISb-vs
$f.27,8-?
30. 1. 1531
3)li;ntng
©.? — 35,4. SB!.? — 27»^'
$}. ?-38,22
31. 1. 1531
Sicn-Stag
©.35,5—50,25. SBt.27a-38>'
$(. 38, 13*-49,21
1. 2. 1531
aJüHlood)
@. .50, 26-55, 21. m. 38i'-42a
$(.50,1-52,11
G.-S. 2. 1531 1
SJiDntogbiä)
atüttluod) /
©.55,22—04,31. 931. 42a-48b
©.65,1—67,4. 5Bl.49»-50».^
$(..53,1-60,14
$(. 61, 2—62, 13
9. 2. 1531
2t)nner§tng
©.67,5-78,27. 5B(. 50^-58^
$(. 63, 2-68, 36
13. 2. 1531
Wottiag
©.78,28-84,1.5. 931.58^-61''
$(. 69, 2-73
11.2.-3.3.1531
V
©.84,16-?. St. eib-?
$(. 73,1-?«
4. 3. 1531
Sonnnbciib
©. ? -118, 27. 931. ?-83''
$(. ?-93,2
8. 3. 1531
DJJittiuüd)
©.118,27-130,18. S8l.83b-'jla
$(. 93, 2-104, 35
10. 3. 1531
5rettiig
@. 1.30, 19-140, 3. m. 91 a-961'
$[.10.5,1—109,30/31
11.-14.3.1531
7
©.140,4-149,10. 581.97^-1021'
$(.108,2'-119,29;30
15. 3. 1531
aiiittlood)
©.149,11—166,21. 93(. 1021»- 112>>
$(.119,33 34—150,4
Sicfc Slobelle l)ai frcilid) uuv bcii SÖcvt dner aBat)vid)cinIid)feit5Vcd)tiitnfi;
iiiaudje 3Inga6en ftinimen üieflcid)! nid)t gaii,; mit bcr iat(iid)(id)fcit bcr (uirtlid)
gciuc(ciicn Ü?ert|ä(tiii(ie übcrcin; IjoffcntUd) bringt bie 5"''i1'i)i"'Ö foiniiiciibcr .;5cit
nod) Sidjt in bie l)orf)aiibcncn S;un£cn)citcii. Sjorliiufig icbciifnüe fngcn bie Quellen
uid}t mc^r qu§. Überbieä ift ja nud; nn iin(frer anbelle (d;Dit ,]ii crfciuicu (bgl.
©palte 1, 3 nub 4), luie emfig ba§ rcüibicrcube ':).>(nltcrfotlfgiiim gearbeitet Ijat.
S)ie(e ipfa(nieurcüi|ion ift eine crftaunlid)e Slrbeitelcifiinig. 2lii eta'a 10, mcift iebeii»
falls rcdjt langen, einget;enben Sitjungcn fiiib alle '4.M0'""'" beliuiltigt U'ürben, unb
nirgcnbS bcmerft man Cberfläd)Iid)teit oberörmübung «nb 3iad)lajfcu ber Stimmung,
fonbcrn über bem ©anjeu liegt, gan.i ,^u (djincigen üou bcr iiefgrünbigfeit bev
SBeljanblung unb üon bem probuftiüen fövfülg ber 'Jlvbeit für bcn '|<falter 15.31, bev
©ciftcsljauc^ bcr Sreube unb bcr Äraft. t
33on i^Jittc Sanuar bi§ .jum 15. illiir^ ti'ä'fjrte bie ?lrbcit. ®iefe bciben
©venapuuEtc laffcn fid) oud} fonft feftlcgen. Vlm 15. Januar 1531 fd)reibt Sntljcr'*:
Psalterium denuo et ultimo castigaimis ", (piod iiulla exslahaiil exeinphuia. '" 3ii3rer
') SRid^tiget toürbc mau tuoljl (ogcn: änn-lorciic ^MätlcrAl bii A5+ ie|;igc ,3'il)''i'ig
931.1» bi^SSI. Sil; benn ninn iBttb niiiict)inoii, migefft()i; itac^ bem ®iivd)frl)inlt?iimfaitg einer
©ijnng gerechnet, bnf; bct ©toff bifJ931. 5ii in einer ©ilumg belnSltigt Unubc. -) 3!gl. oben
©. XIX bie ilbcvfidjt über bie 'Jicibcnfolgc bcr $(nlmcn im $roti)fur(. ^) t^'ubc bcr einen, 9ln =
fnng bcr nnbetcti ©i|nng läfit fid) nnliivlid) nid)t mit ©idjcrbcit (fftlcgcn; bn,in rcidjt bie *)!olij;
Est hodicrna niea praedicatio (©. 23, 4) iiidjt aui; bcibr ©iluingcn ^yijnmmi'n ninfiif(en 931. 15'"
biä 27". «) ©. oben bie 93cmcrfnngcn 'über cingc(ptcngtc "•.'incbtriigc ©.XIX. '•) ©. unten
©.65 ?lnm. 1. ") Sine, bicllcid)! nncb mcl)r Siijungcn ntiif(cu 5tui(d)cn 13. 2. unb 4. 3. ftatt;
gcfunbeu babcn; bie bn.jlDifdjrnticgenbc Stoffmcngc loic and) bie 3cittid)c S'iffctenj forbctt bicfc
?lnnnl)mc ((. oben ©. XXI). 93gl. ©. 9S ju 3. 1/11. ') ©. oben ©. XXI bie 9<cmcrfungcn
übet Siadjtrnge. *) ßnber?, S3rief>Dfd)(el 8,345; Ugl. aud) '.'Iniii. 4 biefcä 93ricfi'-3. ») Ter
$lurnl beutet hjo'^l auf bie 9!rtiifiou-!<fommiffion. '") 2Beit übet bcu 15. ^innuat Ijinauä
5Ptolotoa bot SPioImentogung 1531. XXIII
Berichtet an ©tepfjan Sfotl^ im f^cbritor 1531': Psalteriuni germanicum summa
cum diligentia recognoscilur. Unb im Eingang ju: ©ummarien über bic ^4*faf"if"
unb Uvfad)cn bc§ 3)o(mctfd)cng (1531-33) Unfrc MuSg. 335. 38,9 fagt Sintficv: „iöix
Xjabm umb bicfc Cftcvn bc§ 1531. jatä unfcv Scnbfd) ^l'faltcvtin luibbcrumb nlicv=
lüuffm unb jum testen mal gebefievt, S)a bei) luivö geboncfcn binfuvt jn bleiben lajfen."
8utt)er blicft ati"o Cftevn 1531 (^ 9. aipiil) jurüef auf bas yDÖcnbetc SBert.
aScnn ȟiv nun bebcnfen, ba^ fiutberl ^Irbeit an bcn S'obuvgpfolmcn'* ficf)
bis in bcn Sinnuav 1531 {)in,^ief)t, bajj ^]1iitte ^^annav beveitä bic ^pfalnu'ntngnngen
anheben unb glcidj^citig bie Svucflegung bes vcüibieiten ^|5faltcv'j (f. n. £. XXV), bajj
fd}on öor* unb noc^ meTjr n?ät)venb ber Sicöifion ber föebante an bie '©ummavicn'
fid) i^m ju feftcv föeftalt öcrbid)tete, fo ergibt fid) unä in lüdenlofcr 3{ci()e ba§ iüitb
organiid)ei- 3ufQnimengeI}5vigfeit oon a) \.'utf)evö 33emcvfnngen im bcut)djcn 'l'iatter
Äun^eim (f. u. ©. Lllff.), b) Sutf)er§ ^^Matnicnarbcit beä äSat^veg 1530, bcfonbcvJ
j?obuvgpfaimcn, c) *4>fa'nicnrcüifion, d) Spfalterneubvncf unb c) '©ummavien\
3a, cä war offenbar Sut^erS ©ebanfe, feinem neuen ^pfalter üon 1531 bic
'6ummarien unb Ur)ad)cn bcS Sotmetfdjcns" alä ;)ted)enfd;aftgbcvid)t für feine bariu
befolgte cregctifdje 53ietI)obe unb bie Dorgenomnicnen l'lnberungen anjutiängen.* Sie
3eit reict)te iljm üortäufig aber nur noc^ für ein fur^eS 9Jad)njort: „Cb jemanb
tlügcln iDoIlte", on bcffcn (£d)hi§ er fagt: „Slaöon »ucitcr (ob ©ott luill) in ben
©umniarien." Summavien unb Urfadjen beä S)olmetfd)cnö lie§ er al§ befonbeve
©cEirtft nachfolgen.
aSir ftofien anä) an 3aT)lreid)en ©tcßcn bc§ *4>v'oto!on§ auf IBejietjungen ju
bcn Summarien, auf gleid;artige 65cbanfcn in bciben 3Berfen, auf ©cbanfcnanfäije
im ^l'i'DtotoU, bic erft in ben ©ummorien au§gefü(jrt unb ^u 6nbc gebradjt toerbcn '',
anbererfciti entnimmt ?utber fein 33croeiatnaterial in ben Summarien luoljl burd)=
meg bem Stoff bei ^^^i'^tofoKn.'''
aiöir Ijaben bic bi§l)crigcn 'i?lusfüT)rungen fdjon fortuuitjrenb au§ ber \'lnnal)me
bcrauä gema(^t, ha% 1531 ba§ 2!atjr ber ''4-'f'it''''-'i'fyi|ion ift, unb bereite aus bcm
beigebrad)ten SJfaterial büifte ber a3clt>eil für bie 9iid)t;gfeit biefcr 9lnnal)me folgen.
®tcid)iDD[)l muffen luir auf bicfen $unft nod) incitcr eingc[)en, med ä^ndjuialb' baS
iprotofoll „in bas erfte iüertei bes Saures 15^5" gctoiefen l}at. iliermutlid) tjat
ilju 3U biefer Datierung beinogen bic 9ianbnoti.i am 9lnfang bes ^5. ^^»falms.
toetben toir mit bem Stnfang ber Si^ungcii jeboc^ nid^t jutürfgeVt bütfcii; bcnn iiodj niii
15. 3nnuar 1531 fc^teibt Sutl^ct an Sind: 'Dabimus (alfo ifdiral, ftommiifioti, ober (^utiinim!)
operaiu, nou ut luelior sit David quam ante, sed ut jjurius Germanum sonel'; ügl. 25e
SäJette, SBticftoed^fel 4, 214.
') atrdiio für ®ef^id^te bei beutfd^en aBudfifjaiibclä, 9?ciie ^olgc XVI, Sfipiig 189^!; bnriit
©.6—246 5^ud)ltialb: Stabtfdjrcibcr M. Stephan IKotl) in 3tDirt'aii in (einer litcrariid):t)iic^:
Ijänbicrifdjcn SBebeiitung für bie Sieformation-r-jcit, 51r. 33(3 S. 121. -) Unfrc ^liiSg. iöb. ."1, l.
») Unfre ?luäg. JBb. :38, 1. ■■) Sgl. fioffmanc in lliifrcr 9lii?g. 33b. 38, 2. ') mix Ijabcn
beim Slbbrud bc? *.protofoItS eine Slnjal)! fold)cr Stellen {jctliorgcljobcn unb angcmcrtt, tigl. j. S3.
©. 23 3U 3. IG; ©, 61 9(nm.2; ©. 74 3lnm. 1; ©. 107 9lnm. 2; ©. 116 9lnm. 1 (2); ©. 130
Sänm. 1; ©. 1:34 9lnm. 1; @. 146 9lnm. 1; ©. 148 9lnm. 1. «) lic literorifdjen unb iuhalt=
lidjen i^eiictjungen jloiidjcn ^protofoll unb Snmnmricn muffen nod) einmol .ynn öScgcuflanb
einer fpejirUen, ciubriugciibeu Unlcrfudjung gcinadjt lucrbcn. ') ©tubicn unb ßrititcn
1894 a. a. D.
XX IV ©iiilcitiing.
331. 141' <B. 17 ju 3. 31 bi« <B. 18 ,»]. 4: '.25. Vide Anno M. L. in eundem
Et reniovit te p . . . anima iere in fine.' Scboc^ (oft \iä) biefc 93einevFung ganj
anberg auf, irenn man bebeiitt, ba^ mit bcr .25. am Sanbe bcr SScginn hev 33c=
fpted)ung ü&er *4-^f. 25 angezeigt tcivb; uiib ba§ Vide Anno M. L. in eundem
bcjicfit fid^ auf Anno[tationes M|aitini LLUtlieri in eundem psalmuni, b. (). jum
24. !Pfolm, bei- mit 'Vide 24. ps.' (©. S. 17, 3.32) fogleic^ am SInfoug ber i!ci--
iianbtuiig über *4^f. 25 fierangcjogcu tnivb.^
l'lber au^erbem juiiiigt bcr 3nt)alt bcs 'jirototoÜs an ungc3ä()lten Stellen
ba,5n, über bai ^ai)x 1525 l^inau^r unb bi# in§ ^a^r 1531 l^incin.^ngetien. ^d)
Ijabe ben 9lai$toei§ bereits anbertnärtS '^ Sefnfirt; einiget trage ic£) l^iev nod) wad).
331. ö'' e. 6 3. 20: 'SBic \d) fabc mein teuffei, fal)e fHeTjen über walbe
3U foburg.' Sutl^er ben!t ,^urütf an feine ienftteerfdjeinung auf ber ^obnrg 1530. •■*
S)er Slugäburger 3ieid)§ta{i »irb aud) fonft ermähnt, 3. 35. SÖI. 9'' S. 11 3. 29,'30;
331.30" S. 39,28; S3(. 37» g. 48 3. 2; 331.44" S. 58 3Inm. 3; 331. 49" S. 66,6.
®I. 9=^ ©.11 3- 6/' "'ti't' ff" 'sudor anglicus' gcfprodjen, ber in 3Bittcn=
berg erft 1529 nadjiccisbar ift.*
33(. 15» S. 18 3- -1 ift bcr ^lieb auf ^abcr andj erft uad) 1528 ju üer=
[teilen, benn erft 1528 h?urbe fyaber Äoabjutor bc« 33ifd)of5 oon SBienerifdj^lUeuftabt.
3.!gl. 33r. 49" S. 66, 16.
St. 21-' @. 26 3. 19. '&i)tt contra ZwLiccavienses, Bnceruin'. 3Bie !i'ntl;ev
in biefer 3eit, 22. 1. unb 1. 2. 1531, über Sucer bockte, ügl. (Snberä 8, 349 unb
6rt. SluSg. 54, 212; unb ba^ er fef)r gereift mar in jenen lagen gegen ben 9iat
öon 3H'idau, fieljt man aus C^nber? 8, 370. 372.
33t. 25-' 6. 32 3- 3 tt)irb Dcrftnnblid) aus bem ct)angcliumfeinblid)en 33er=
I)alten ber ©tattl^alterin ber Dtieberlanbe, 5J{argarete Ijon Saüot)en, im 3al)re 1530.'
331. 46" 6. 61 3. 30; 33t. 52" e. 70 3. 11 gebenft i'uttjer an ba-i 'fd^öne
Contitemini' («Pf. 118), ba§ er 1530 auelegte, örft 1530 aber l^at 2üi\)tx in
feiner 5tu§Iegung bicfem Spfaltn 118 ben 'Jiamcu 'bog fc^ijne Confitcraini* gegeben.**
331. 65» ©. 89 3. 15/16 ift bie bäuerliche ^^arobie jum Sut(;erliebe: '(Sin
fefte 33uTg' aud) erft nac^ 1528 Uerftänblid).
331. 91--' ©. 130 3. 16 unrb bic 5lnjgabe be§ 118. *4>falm5 augcjogen, bie
Eobanus Hessus 1530 !^erau5gab.'
Sl. 94» ©. 135 3. 28/29 9lnm. 4.
33t. 98" ©. 142 3. 32/33 rcbct l'utt;er Don feinem commentaiius ^u *|3f. 111
im .^erbft 1530 al§ Don etn?a§ in bcr 33ergangen'^eit li^iegenbcm.''
') ©emeint ift Dicileidjt 5PJ. 24 unb jluat (fere in fine) 93. 13 (nad) 3äf)I"i'a ^et a3iit=
gota): Anima eins in bonis deniorubitur. SCßabridjciiiticI) ift auf bie SPftjniibtiiiit; bfv ©teile
im 24. bcr ftoburgpfolmen jurücfgcliiicfcii. =) äSgl. bie t)niibfd)viftlid)c Üüetlicfctniig n. n. 0.
!8b. 1 S. f)9ff. ^) 3"tetcifaiit unb neu ift an bicfcr biogrn^ibijdjeu *Jcutij, bnfj l'utfjcr Ijior
fclbft Don bicjet (^tfc^einung rcbct, lunl)rciib Inir bi5l)cr bic Snd)c uur auo ciucni abriefe iScit
5Dictrid)§ an 9(gricolo tnniitcu Dom 4. 3uni 1530 uiib aus bcu CoUoquia. ©. Jlüftliii:,ftalDcrau
II 203 unb 9Inm. S. 650. •) a3gl. unten ®. 11 'ätuui. 1. ^) ajgl. Siic^lDalb, aBittcubtrgcr
©tnbt= unb lluiD.=G)cic^i^tc £. 87. «) llufrc StuÄg. »b. 31 ', 35. ' ) a3gl. C*nber-3 7, 202.
•) aigl. (Sri. Slusg. 40, 192; f. S. 142 ?lum. 2. 'Sub prelo . . . ps. CXT am 17. Oftober 1530.
fflgl. 93ud)lDaIb, etabt= uub lluiDcriität5 = (SScfd)id]tc; SBudjlunlb, 9Ird)iD a.a.O. 9(r. 308; bic
Sibmung 2ult)ni an ifa§par d. ftöefcritj ift Dom 28. 9JoDcmI)cr 1530, f. ©über?- 8, 324. .
$roto(oa bot SPfolnientngung 1531. XXV
Sc^licfelic^ loivb am 9ianbe ju lütebcr^oltcn 51{alcn ouf einen Äobcr (raof)l IKövcre)
l^ingeteicfcn, ber *Prebigtcn bei Sol^rcg 1531 cntl^ielt: Tom[iis 31. I'ol^io 117, ogt.
unten <B. 140 9(nm. 2, 3. 2?.
231. Tb (5. 9 ju ^. 15
S8t. 55» 6. 74 3u3. 20
581. 97^' S. 140 ,^u 8- 4.1
Ülefimcn tüir 3U biefeii ^Beobachtungen allgemeiner 9lrt Ijinju, roaö luir au
beftimmten 2atfact)en aus Sgrieien unb Sd^riften (f. ob. S. XXIlf.) mitgeteilt l^aben,
ferner ba§ gottum, bofe öon einer Sieüifton bes eben erft (^1524) - erid)icnencn
5|JfaIter§ im ^al^re 1525 gar nidjtS befannt ift unb ba§ bie 2ertänberungen beä
^pfaller? 1528 in feinem ^Sufammcnfjong ftcl^cn mit ben Slusfüfjrungcn bc§ ^4-*roto=
foH?, )o folgt je^t fd^on 3ttiEifelIo5, bafe bae ^.ifalterfoHegium nicfit 1525-', fonbern
im erften Sßiertel be» Sal^reä 1531 getagt l^at.
Siefei Mefultat mirb gan? unumftö|tid) fcft, ftienn man bie 2ßir!ungcn
üerfolgt, bie Don ber "^pialmenretiiliou auf bie 2frt= (unb ©lojfenO ©cftaltung bc5
Spfülteri 1531 au§gel)en. ßi lä^t fic^ junäc^ft jeigen, bafe man bie Stcüifion Dor=
na'^m für biefen ^^falter 1531, ja ba§ DJcubrucf unb 9icOifion 6anb in ,f^ani)
arbeiteten, unb bann, ba§ ber neue lert bei 5pfalteri 1531 f(f)Iec^t^in ben Ertrag
ber Oieöifionearbeit barftellt. ^^^falmenrcötfionitommiffion unb ';}.*fnlter 1531 geljbren
in il^rcr SBec^fetbejie^ung .^eitlid) unb in^ültlid) aufä engfte ^ufantmen ali Urfac^e
unb SBirtung, i'orausfe^ung unb Solge.
5ür bie erfte ber beiben 3?e'^auptungen muffen roir bie £rucfgcfd}id)te bei
*Pfaltcri 1531 foroeit wie möglich aufhellen. 9lm 15. SanuQi 1531 tuar alfo
bie Sluflage bei ^fatteri fc^on einige 3"* »ergriffen.* 6in 5JeubrudE mu|te
unöer^üglic^ in 9lngriff genommen toerben. 5{oc^ im Januar l^ören »oir, ba^ ber
S)rucf begonnen f)at: 'Recudimus iam Psalteriiim Gerinanicum'.^ Sd)on am
3. gebruor I)atte Spengler ben neuen ipfalter ertoartet.* Sebod^ wirb uni erft am
6. 'il^ixil bie i'oÜenbung gemclbet.
Gruciger fc^reibt': 'ediluin est el psalterium iam de novo summa fide et
cura recognitum, in quo equidem nos* puto utilissimum librum coepisse.' 3'n
biefetbe 3"t tocift ein 9?rief Urban Sßalbuljni": '. . uff eur fc^reiben fd)irf ^ä) md)
\)ubex) c^n pfalter.' 3(m 24. 3uli 1531 bebanft fic^ Spengler für einen Slbjug
bei „3ugef(^irften unb mit bei 2o!tori .^anbfd)rift tocrjeid^neten ^pfäÜerleini".^*
9llfo bie i^oUenbung bei Srucfei unb ber 523cginn ber l'erauigabe ht^ ''f>']alkx^ föllt
nid^t erp in ben 3uni 1531 ", fonbern fc£)on in ben 9lnfang be^ 3Ipril 1531.
') Siefe legten Oianbnotcn fönntcit fteilid) qu^ Slnmctfungen fpätetet S'^i fein, lote fie
fid^ in äfjiilit^ct SSJcife DJöter (läufig madjt ju feinet eigenen Ortcntietung in feinen uielcii
^anbfc^rif tenbänben ; bie l-rcbigtbänbe jitiett et gemötjnlid) nad) ben Sotjtcn, nic^t nac^ 'Sud)--
ftoben. ») Unftc ausg. SSibcl 2, 278. *11. ^) 3n biejeni gaUe toütbc bod) aud) ganj
bePimrat bet (ärtrag bct Sebifioniniüticn an bcm 'JJcm beubfdj ^pjatter. 1528' (Unfte 9lu5g.
Sibfl 3, 438. *29) ^u fpüren fein. ®ie iertänbetungen Don 1528 gegenüber 5PfaItct 1524
Ijat £utf)ct flUcin, o^nc bie gteunbc, burc^gcfüljtt (»gl. fiöftlin:fiorcetou II ®. 155. 245;
aud) ffoffmane oben ©. VI). ♦) SBgl. oben S. XXII: nulla exstabant exetnplaria. ') Sgl.
enbct? 8, 349. «) Sgl. ÜJJaljct, :<pengleriana 80. ') Sgl. firaufe, Melanthoniana S. 78.
') £a? DOS bofumcntiert iDoljt bie niic^ jonft (f. unten @. XLV) belegte 2)}itatbcitevfd)aft 6ruciget§
im ateoirtonäbeitnt. »i 14. Spril 1531; »gl. Suc^iDolb, attd^io ^tr. 342 ©. 121. ">) Sgl.
enbew 8,346; 3Jtai)er a. a.D. 80. ") ©0 Crl. aulg. 37, 106 sub 3.
XXVI einleitmig.
3ur genaueren {?citrcgiing be§ SScgtnn» bcv SnicEtcgung gibt bie .^onbfcfivift
felbft einen fvinger^eig.
93t. 42»' <B. 55 ift öcvtjanbclt tnovben ,^1 5pf. 53,5 über bie troffenbfte äöiebcr=
gäbe bon ?;■--. @ie tnirb gcfunbcn in bcn SSorten, bie bann in ben 'ISfaltcr 1531
fommen: 'motten benn bie Ubettf^ettcr l)f)n ni($t (= fii^ nic^t-jj fagm laffen'. 5Jnn
benicrft Sutf)er, i)a% 5J.^f. 1-1, -4 baefelbe -"i; fic^ finbet, ober lucniger gut überfe^t
ift. ©r hiürbe gern biefen beffercn 2ert nocf) in 5pf. 14,4 l^oben uioHen (reddenclLiiii
erat supra psahnus 14), aber e§ ift nid^t incfir nti^glid), iccil ,ju bcr 3eit, ba man
über iPf. 53, 5 \pxaii) — ba§ ift nac^ ber SabcUe (f. d. ©. XXII) 6. biä 8. 2. — ber
Sogen, ber *^f. 14. enf^ielt, im S)rucE fc^on üöttig abgcfcfiloffcu ttJor (sed iam ex-
cusum !). Semnnd^ tüirb mein mit bcm Anfang be§ SrncfS ctli'o bi§ auf ben 20. Januar
Ijerabgel^en muffen.
5u biefer 3fit tagte aber f($on ber Meöifionsbeirat (f. o. Sabctte ©. XXII).
9tlfo Srudlegung unb Oiebifion liefen am Einfang minbeften? parattcl ; bo§ erarbeitete
9{efultat für bie neue iertgeftalt imirbe immer fofort, wot)! üon ijtörcr, in bie
Srucfbogcn eingetragen, benn üon '^^falm 1 an fpürt man bcutlicf) bie Söirfung
ber ^itfcDifion. '^a, man tjatte 3iot, mit ben rafd^ arbcitcnben Srudern gleichen
Sd^ritt ju l^alten; besl)alb fd)ente man fidj auc^ ni($t, felbft am Sonntag (f. o.
Sabcüe ©. XXII) jur 9(rbcit jufammenjutommen, unb man fa^ fid) um ber fd}ncll
arbeitenben Se^er Witten genijtigt, bie Mü^en aucfi an aUcn biefcm Sonntog
folgenben S^agen, toenigftenS bi§ ffllittiood), ununterbrochen fort^nfe^cn.!
S-a§ l)on SutT)er bebaucrte 93liBgcfd)icf, ba^ in ^^'f. 14,4 bie (?:rute feiner
93Htl;e uid)t me'^r eingcbrad)t werben tonnte, bleibt glürflidjerwcifc ein ©injclfatt.
3m übrigen — unb baniit fommen Wir jn unferer 5Weiten il?cljan}.itung — gelangt
ber ©rtrag bc» angeftrengten 9JeBifionäcifcr§ in überrafc^enbem 9ieicbtum ju bem
beabfidjtigten 3ifl; ^^ ^i^b al§ neuer Sert in ben -^sfalter 1531 aufgenommen.
Über jebe Gfinjelfjcit ber 9}eu= ober 9(nberswcrbung bc§ ^^^iil'i'f'iliioi'ttantg, wie er
aug ber 9Jeüifion üon 1531 erwud)§. Wirb freilid) crft bie in Unjrcr 'JluSgabe
(2;eutfd)e 33ibel Sb. 6 ff.) fd)on in i'orbereitung befinblid^e Sejtbibcl- unb beren
JBariantenapparat 3tuffd)tu^ geben tonnen.
') 9lui bicjcr burd) bie Scrtjältniffc gebotenen iSiU ber 9ltbcit um SPcginn läfet fic^
Diellcidjt bie Dben (®. XlXf.) gejc^ilbcvte lliiorbining in bcr ;HeiI)cnfolgc ber ctftcn '20 bcipto=
d)encn ^^ifntmen ctflätcii. aJInn arbeitete jiniiidjft vnfdj juv (Stlcbigung be-J fd)ün Wiuticgcnbeii
ßortefturbogcn-3, bnnn mtrftc man, bnß man ju flüdjtig liorgcgangcn fei unb l)olte mnndjcä
hjiebet nndj. — SBicllcii^l fällt Don \)itx aai niid) noc& ein lie|oubcrc§ i;id)t auf bcn SBevIuft
bcr crften 5 SBIätter A 1 bi§ A 5 (|. oben ©. XVIII). =) e? mirb biclleidjt qI§ Sd;tüierig=
feit bei bct SPenü^ung unfctcr ^protofoIIbStibe (S<ibc( 3 unb 4) cm^ifunbon Uicrbcn, bnf; unfcrc
Jcrtbibcl nod) nic^t üorlicgt. STa im nrigcmciiicit bie c^vonolDgifrijc 3K'i()ciiiolgc bei bct
.f)erau-3gobc bcr aBctfe SuttjerS fotoo^t im Wvofjcu feines [itcrariid)cn '.'!ad)(offci luic nudj inner:
Ijnlb cinc-3 bcftimmteu in fid) nbgcfd)loficncn Inli feine-? Chbc«, nnc ci ]. S. bie bcutfcljc SBibcl
ift, in unftcr Stusgnbe cingcf)n(tcn luitb, tonnte fiiglid) bicfc-:- i^rinjip nid)t bnrd)bvod)cn luctbcn.
S>ic 5protofoIle unb h)a§ bnmit jufammcubiingt, cbcnfo loic j. 23. bie crflc ^Jiicbctfdjrift bcr bcutfd)cn
gjibcl (ogl. Unftc ?lu.3g. 3?ibel 1 unb 2) finb, locun nnd) if)t Wert für unfcre tiefere t^rtcnntni-ä
Dom 21'ctbcn bcr Söibct unb Hon bcn nncrmcjjlidjcn 5)J!n()cn um fic nniicl)cner grofj ift, bod) a]ot=
bercitungcn, SBotftufcn; bie firone auf aflc? SJotnugcgnugcnc ift bnnn eben bie bcutfrijc Ic^t:
bibcl. gfrcilid) ift eä nidjt müglid), bie iPrototoUe ju ftubicrcu ctlun nu bcr .^innb einer inobcrnen
5J3rotofoIt bet ^Pialmenlagung 1531. XXVII
aSir fiQben, um ben Gvtvag bet :]{eöi)ion§Qibcit äuBeiiirf) aiid) jidjtbav ju
mad^en, im fotgenben SIbbrutf ber Jüuellcii bicienigcu SSortc uub Säljc, bie aU
neuer Sejt aui bem ^piotofott in ben *4>|nÜcv 15:J1 übevgc'^cn, geipciit; bngegen
finb bie SSovte bcä o|t aU ©runblage füv bic !öeiprcrf)ung jiticvtcn ^IMaltcvS öon
1528 in " gefefet.
5Jlan tann ftd^ eine ISovftcUung fotüol)! öon ber adjlnnggcbietenbcn Strbeiti=
leiflung ber ßonunilTion mie üon bem Umfang ber Sertuerbofferungen im neuen
tpfolter mad^en, teenn man Bebenft, boB im ^prototollabbrncf ettra 1150 SteQen
gefperrt werben mußten, alfo neuer Sert für 1531 geworben finb.
33erglic^en mit bem 2öort(aut öon 1528 finb bic Jinberungen I)äufig fo ein=
fd^neibcnb, bafe man bic frü'^ere »^orm nid)t mel^r miebercrtennt; aber anbrerfeit§
ift bic neue 2ertgcftatt üon 1531 jumeift bic, ireldjc un§ l^eutc an ben iplQ^uif»
uevtraut ift. Sllfo bie Spvadje unfercr iieutigcn iJ.'fQ(tnen ift ju einem nid)t unmefcnt=
lid^en leite jurüctäufül^ren auf bic 'l'fQlniciucöifion 1531.
S8i§ man aber bie bcße goimu'ierung beä 2ejtc§ gefunben l^at, wirb ber
©ebanfe ber Stelle unter ^Prüfung ber Urfprad;e l^in unb T)er gewenbct, burd) S8ei=
fpiete mannigfadjfter 3lrt, biblifd)e ^'avaaelen unb bergt, (f. u. ®. XLlVff.) beteudjtet.
Siiefc i'er'^anbtungcn umgeben jctjt im ^.protofoll ben Äern ber ©ai^e wie ein bic^teä
unb, ba ber ^protofollfül^rer natürlid) nidjt aUc§, alle Übergänge unb 3iifai"i"e"=
l^ftnge u. bgt. fdjvifttid) firiercn tonnte, oft Perwirrenbe§ OJanfenwert. SeStjatb ift
eS felbftDerftänblid], ba§ wir nid)t übevoll in bic (c|ten ?]lotiüe biefe§ eigenartigen
5Pfa(mentommentar§ |)elligteit unb öLiüigc, unwibcrfprc(^tid)c if (arbeit bringen tonnten,
atätfet geben bie SprototoHe oft auf; mandje werben pieUeid)t niemals gclöft werben. ^
2Bir 1)aben, um ben breiten, oft fdjwer iiberfefjbaren Stoff ju gtiebern unb
bie Scnu^ung be§ iproto!oß§ ju erleidjtcrn, bie einjctnen 9tbfd)nitte ben bcftimmtcn
33erfcn be§ 5})falm§, über bie gefprodjen wirb, jugewiefen unb bie betvcffcnben U}er§-
jQl^Ien am 9{anbe üermertt. Siefe Pallien muffen in Üjerbinbung mit ben gu|=
noten unb ben Sluöfü'^rnngen l^ier in ber Einleitung oft einen Kommentar crfe^en.
2öir tonnten unb woUten ju bem 2ejt nic^t unter bem Strid) eine fortlaufcnbe
ßrtlärung, Dcrbinbenbe grgänäung unb fad)lic^e Deutung bei 3nl^alt§ unb feiner
bcutft^cn SBibelaulgabe ober bei reBibictten Sutlievlejlcä. OTan muf; frfjon mif bie iöibcl bc-5
16. 3a^rf)unbertl jurütfge^en. 2tc!e bietet fid^ in immetfjiit red^t btaut^bnrer ©cflalt bar in:
Dr. 9J!artin Sutfjerl Sibelüberfcfeiing nnd) bet lelttcn Original = 9lu?gal)c, ftttift^ bearbeitet 6on
SBinbfcit unb 3!temet)cr. 3n fieben 2ei(en, §alle, ßaiifteiiifc^e Sibelaiiftatt 1845 — 18-')->. Set
beigegebene Sßariantenappatat, bet bie SeSartcn foft ollet 9tuägaben ber Sibel ober if)tei eiiiäctiicii
Seile Bon (1517) 1.522—1545 (leibet ni^t 151G, »nie h)ir es tun hjctbcn), entt)Q[t, reicht, menn
et auä) nicf)t übetoU gonj juBetläffig ift unb für bie Sßibelgtoffeu gauj fcf)[t, boc^ jum Stubium
bei 5PiotofoHe 3uuäd)ft BöUig aul. — gpcjietl füt ben 1^]aUn loitb füi bic "9teubrucfc beutjc^er
Siteratuttoerte bes XVI. unb XVII. ^atittjunbertj', §atte bei 9tiemci)ct, eine genau alle l'otiantcit
batbietcnbe Jejtousgabe bet Sßfalmen bereits Botbereitet unb tonn in abict)baiet Seit ju etfc^einen
beginnen.
') aber el ift bod^ teo^l ju Biet behauptet, lüenn 'Sti]d) (2BeIcf)e tilufgobc fletit bic Sut^et:
bibcl bet tüiffenfdiafllic^en Sotfc^uMg? in 5teuc Siixd)l. 3citfc[)tift 1911 ©. 71t) )d)tcibt: „2ic
^eraulgabe bet !Protofoüe roitb faft mebt Siälfel ftcHen al§ löfen. SJotfic^t ift bei bet Scnuijung
ber SPtotofoIte bringenb geboten."
XXVIII ginteifung.
,'^iifQmniciif)üuge fdjvcibcn, meil iinfve '.HuSgabe im Ircfcnttidicu eine h-itifd)c Oiicrinu
QUagaöe, iüd)t ein fritifdficr Kommentar bcv Söerfe i*ut()cvÄ ift. Söiv (jnbcu bei
ber ©igenart biefev ipvotofotlc gvitubfötiticf; bnrouf üevjicfitet, üielleidjt ha iinb bort
nottuenbige 2cjtöerbcf}erungen bei biefev .rievauägabe OorjuncI)incn; imtjcticgcube,
biätueilen felbftterftanblii^e Sejicmcnbotioncn (3. S. Quigetaffeneä non u. bgl. 311
ergänzen; Sittograp'^ien ju bcfeitigen ufm.) beijufügen; niii' in 'i'lmiicvtuiigcit macben
lüiv auf folc^e Singe, mic ,v 33. and) auf geling nid)t fciteue nub bei einem '^.'rotofotl^
führet Ieid)t unterlanfenbe ."pbr- nub ©d)reibfet)tev aufmcrtfam.
SBie fid) äu^ertid) unb in'^alUiel} boä ^lU-otofoü öevbält ,^u heni letUcn '|!faltev-
tejt Dorl^er (1528) unb ^u bem ncid)ftfotgenben (1531), b^be id) an nnbcvem
Cvtei an einer 9tcif)e üon Scifpielen aufgctriefen; bag 33ciT)äItni§ ergibt fid) andj
o^ne weiteres au§ unfercr je^igen ^4-'rototollQnägabe.
@§ ift alfo fidjerlic^ gan^ vid)tig, wenn ;)iifd}- fagt: „bie üöüige (5-rfd)liefjung
biefer Quelle würbe einen Kommentar erforbern, ber DierfQ($ fo gro^ ift al§ ber
2ejt felbft." Soweit e§ mit bem Pbciratter unfcrer Sluegabe Vereinbar ift, baben
wir ba§ ^^^'-'^'''foß bem ü'erftänbnis näber gcbrad)t. 9hni aber fügt d fid) glüd=
Ii($, ba^ wir ton SJiJrerS S^anh fclbft ein £tüd unfereä '^-^'-'''tofoIlS befi^en nngefntjr
in ber S'Ot'it, li'ie man e§ fid) ,5urcd)ttegen niü^te, um feinen Sinn lcid)ter ,5U
evfdjlie|en.
3n ber Cnartfjonbfdjrift ber Renner llnioerfitätSbibliotbet, Mos. (|. 24'', finben
wir nämlid) auf $1. 112" bis 120" einen Iciber nur alljuwenig umfiinglicbcn 'Hh=
fc^nitt unfcre§ ^^-'rotofoKS Wiebcr. äßie bic Sdjviftjüge .jcigen, finb bie Seiten üon
Sörer in feinen fpäteren Snbrf" in gut Icferlicbcr ;iieinfd)rift ubne rnci iierbcffcrnng
unb ol^ne bie beim unmittelbaren 5^hototoüioreu notwenbigcn, oft all,inftarfcn 91b=
lür^ungen niebergefd)rieicn. SaS Stüd fief)t 3unäd)ft ou8 wie eine 9lbfcbrift be§
SProtofoHs in Bos. o. 17", unb ift bod) feine blofee 91bfd)rift, wie ein iiergteid)
ber beiben Jcytre^enfionen oljne Weiteres bartut; oielmebr fpürt nmn Mörer bnS
Jöemüben on, boS 9lpboriftifd)e, ?(bgeriffene, mandjmal Unüerftiinblidjc bcö ''|NrototoIt=
urtcyteS (1531) jn milbern unb ,5Wor ,v '-1^. burd) (^^rgiinjung nub SBeiterfüfjrung ber
nur angefangenen ©ebanfcn; burd) finngcmäfje äicrbinbnngen ^Wifdjen jwci fcbroff
aufcinanbcr fto^cnben (Mebnnlenfettcn; burcb .^icrftcllung Oon erflörenbcn biblifd)en
ober ,5eitgeid)id)ttid)eu Schiebungen, wobei er gon^ unbcforgt oud) ilU'rbiiltniffe cin=
trägt, bie 1531 nocf) gar nid)t in iöetrad)t fommen tonnten.^ ^nrj, wir erijaltcn
in biefer Sfeiufcbvift einen flieficnben, U'otjlobgerunbeten, faft burd)loeg Pevftänb=
ltd)en unb burd)fid)tigen lert. '•iJlnnd)C Scbwicrigteit im Urprototoll Würbe cvfirtrt
Werben, wenn 9fbrer baS gauje -^-kotofoll in biefer leifc fommentiereubcn unb lior=
fid)tig evgäuäenben SBcife bearbeitet bütte.
') Sgl. floffmaiic 0. q. D. «b. 1 S. 10:! -111; j. auä) 'Jteidjctt, D. m. «iltl)ev.3 3!ciilfd)c
SBibel; 9ieligion-5gLic()id)tlid)e äiolfsbüdjcr, Tübingen, 3. (5. «<. l'foljt liMO, IV. i)ieif)c .fieft 13
©. 33 ff. ^) a. a. D. S. 80. ') £0 bringt ex ,v '.!\ nii mc()rcteii ©tctlcit bcii •fietiog .fii'iii;
ti^ Won 5<raunjd)lt)eig = iIBolfenbiittcl, bcii bofoiibcrcii J^ciiib Viitl)«^ aui bni iiict,iigft ;\iil)ti'ii,
iiiilct bnn *J(ttnien ■flcrjog ÜJiorbfiiib in feine ^.ptotüfotlrfiiifrtjtift l)iiu'iii an SifUcii, nii bcncn
!l'utf)ct ,5tt)cijcUog, tuic ex cä nud) öfters im llrprotufüll tut, nnf .£)crjcig Wcorg l>oii £ad)fcii,
feilten fpcjietlen SHJiberfoc^ct ber breifeigct 3o^rc, cjcmplifijiett Ijobcii »würbe.
^rotofoü bct *13ifllmctitngiiiifl lö.Ol. XXIX
9t6er bnl lieolifiiiitigtc n gcluifj gar nidjt. ©ein 3'tt fcf)cint üidmct)v allein
bte§ gcmefen ju fein, bie oni l'lnfang bcö "^'i-otoforiö lirftctjcnbc Unovbniing (f. o.
©. XIX) ju befeitigcn burc^ .ffoinbination bcr Don ein3e(ncn ^pfalmcn bcfteljenbeii
S)oppcIre3cnfion , burtf} £d)affnng bcr vcgulärcn Cvbnung in ber '4'iQl""'nfo(gc.
3)enn mit *}.!fa(m4i beginnt nnb mit ipfatnt 18 id)lic§t er feine 3i'einfd)rift; fie
umfaßt alfo gerabe jene anfiinglidje Unorbnung.
2Bir laffcn nnn bie 9tbjd)rift fclbft im üotlftänbigen Slbbrud folgen. 6ine
blo^c SertfoHation an ben bejügtidjen ©teilen bei IhprotofoEä ober eine Unter»
bringnng ber SIeinfdjrift etum im i'ariantenapparal mar bei ber gan.icn 5ht biefer
Urtunbc nidjt tiioljl angiingig. — SBae fad)lid) ju bcmerfen ift, Jagen mir in 5n6=
noten; im übrigen betjanbetn tnir ben Stbbrncf bcr iUcinfdjrift ebenfo luic ben bes
Urprotofoßä.
') Sllfo iiidfit mit 5Pf. 1 beginnt et; bieltcidjt bntf innn I)icvnii8 fc^IicBen, bnfe bie cvficn
SSlättcr Don Bos. o. 17n (A 1 bt? A 5 mit «Pf. 1—3) fdjon ,yi bct 3int, aU atbter firf) an bie
9tcinf(^ttft mad)te, ni^t mefjr Uoi^aiiben iBoten.
Bos. q. 24r m 112^' -120" (gjciufdjiift)
[= Bos. <i. 17" 5BI. i^-m. 7'» + 251. 8«-Öl. 12" (HrVrütofüü)!.
[iU. 112--'] rSALMUS IUI.
[ö. 1.] 'SSorjufingcit': Sßic bcr ''^^vicftcr ober t^aiitov bic Gpiftcl
ober einen 3.Hn-§ tiorjinget, ober, loic man» im Sapi'tum I)eiljt: intonirt,
11 nb ber (vf)or I)in naä) branff finget, ein Responsorium, Halehüa
ober 5lmen.^ [ö. 5.J '^urnet ir.' i^eluegt [niäj] etioaS jn unluft, s
non faciatis irae concnpiisccntiain. [ö. 7.] 'Lumen vultns.' 'leticia': fnvdi',
consolatio, 'das Ictieiam'. cxpo.sitio, [b. 8.]^ bu moc^ft mein Ijcrlj froltd;, bu
gifeft mir ein frotii^ l^er| [ba 'öin iif) jufricbcn]. 'A fructu fi-ULinonti.' ipsi
contompta letioia cordis in fide et vcrbo et conscientiac bonae in gratia
(piacnint grnndes esse ventris gaiidio. Non (luacrnnt gloriani dei, scd opcs lo
et potentiani btiS fie I)ocI) empor fdjiue'üen , ,yi frcffen unb jn fanffcn n6er=
fluffig Ijaten. Haue versum detorserunt ad Mi.ssani [papisticam], non inepte,
qiiia ventreni (juae.sieruut et indo saturl facti sunt. [t>. 9.] Tu sohis facis nie
liabitare secure i. e. alis [me], tucris, omnia tribuis. Nou de persona tantnni,
sed de occonoraia et politia intelligatur. |li. 7.]' Osteude supi^er nos: Shinljc is
bie ftirn nic^t, sed ostende te faventeni. 2aä) midf} Qn, trofte m'\d), fpridj
mir freiinblidj JU (ut Reges vocantur serenissimi). Scquitur cxpositio.
[ö. 8.] 'Das leticiam e[ordis ni|ei.' Tu es loticia cordis niei. Non habeo
aliain leticiam, quam (e. S)u aUciu 6ift§, ber mein Tjerij erfretnet, bn allein
lanft ba§ t)erlj [931. 112''] frolidj madjen. Solus dcus letiiicat corda. ©onft '■">
2 SBorjufingcn imt 5 S""^'"' il^ ""' '' I^nmcii vnUus iml 7 eins leticiam tmt
8 A bis Iru: tmt zu 8 sieht r: Qb fllcicf) iciic K. llt, sit coiiccdüutis Advorsativa, aiig-
luoiitativa particula. (fio vnrd unten <?. 1 /■■ 'Jli mich particula für pertocta zu lesen sein.)
]il ct. Ijis facti .sunt rh JSJM Tu bin secnre nnt zu II uteht r: Wit linfcv JC. 3)nS ic^
mein aiijtomcit tjntic cum iixorilj^us liberia jc. W do <■ aus bc(v) 7.V Das bis m|ei mit
') Die in Z. 2 — .'; f/cspcrrten Worte werden mZl nh neue Glosse dem V. 1 und V. 5
heigeyehe» ; die alle Glosse (ir,->S) lautete: ©leid) luic inoil jtuo flimmcit fiiiflct, eine über ber
nilbctll >)ll ber tjljfje. -) Nach Vulg. noch V. 7; V. H in Vuly. biyinnt erst mit'J\. i'ructu
fruinenti." ') Unten S. l Z. ■> ist also V. 2 zu Icorrifficren in V. 7.
5ptotcfoQ bct "^^jatmcnfagung 1531. XXXI
]^cifft§: 5Jad^ freitb, lompt Ictb: i>io[verbionim .14. Antithesis coiisideranda 2pr. n,i3
est: Ipsi aü'ectant habere raultuni frumeuti et vini. Gaudia cordis uou
curant, gaudia ventris quaeruiit. Tu cor letificas, et reddis bonam coii-
scientiam, verum illa contcinnunt. 'A fructu frumenti.' Tapiuosice* [teuuitcr]
5 loquitur et siraplicibns verbis utitur. Xos diicimus: D[oct(ir GdE toolt gcm
JBopft fein, öieräog Worbfinb- loolt flcrn tcifei- unb 2iircfifd)ei- ÄL'iiKi; fein,
Unb tucnn fie c§ fc^oit tucren, Idq§ tjetten fie m'^er babou, beim Bvob unb
iDcin, t)ultc unb fülle, umti unb an, ba mit baöon. Sunnna: fie fud^en, boS
ftc öol auff jufreffen unb fauffen Tjaben, poteutia, opibius, dignitate alios
10 excellant jc. ArgLumentum psalmi: Pii patiuntur inopiam, Inipii florent et
abundaut omuib[us bonis. Consolaris, [o] Deus. corda nostra; Contra: illi
liabent fiduciaiii in res praesentes, et colunt et creduut in Mamnio?i. [ö. 9.] Tu
solus: a3on bir, |)(Srr, [alleine] 1)ab iä), had iä) fidler toone i. e. Tu facis,
ut habeani uütritionem [-(-], defensionem, gubernationera. Ex deute[rouoiiiio5-9ro(i|c33,i2
15 [et proplietLs]: habitabit confidenter. Complectitur ergo ps[almus doctrinam
et consolatiouem.''
Psalnius V.
[ü. 1.] Pro hereditatib^ns. [ö. 2.] Est usitata phrasis in scripturis, ut
In Pliob et alias. Haec est portio eorum. Dominus pars lieroditatis meae.
20 Carmen est contra pseudoprophetas , qui sauciant et vulnerant Ecclesiain,
iuxta illorum sententiam, [331. 113^] (pii tituluin (pro hereditatib[us) interprae-
tantur pro vulnerib[us. Ego pro licrcditatibLus lego, et puto esse dualis
numeri. Kecitat psahuus comraoda et fructus piae et incommoda iinpiae
doctrinae et orat, ut ista conservetur et confirmetur, et illa damnetur k.
25 Arno hunc psLalraum et saepe recito. [ö. 1 — 3.] 3 priuiis vcrsib[us descri-
bitur oraiitis afFectus. [ö. 4.] 'mane': für ollen bingcn. Ebrea vox significat
4 A frucfu durch Sirich zu viiii Z. 2 gezogen 5 simplicibus c aus simpllciter
12ll3 Tu solus unt 14 zu nütiitioneui sieht r: -f Hötung IS ut r 2ö Arno bis
recito unt 26 mane unt
') Der J,3.5/, nach dem Äugsburger Reichstag, sehr beseichmnde Ausdruck des
Urprotokolls: philippice et Tapinosice, hinweisend auf Melanchthons von Luther so
schmerzlich empfundene Lcisetreterei , bleibt also jetzt, iceil nicht mehr recht verständlich,
beiseite. ') 7m Urprotokoll sind gar keine bestimmten Personen genannt; Luther würde
tvohl siclier ^etjog ®eorg gesagt Itaben. — Bei ^etjog TOotbfiiib (t-ielleidit eine Erinnerung
an 2. Kön.6,32, wo Elisa den König Israels ein 'Mordkind' nennt) ist doch wohl an Heim
von Brautischweig zu denken. Der Name 'SJJorbfiub' ist mir sonst für ihn nicht bekannt,
aber z. B. OJJotbbvcnnet inrd er häufig genannt, vgl. Krokcr, Tischreden Nr. 276. .30.'). 430;
in der Schrift "äßibct .glanä SBotft' (löU) dichtet Luther das Judaslied (vgl. unten S. 126
Anm. 1) auf den 'SBIut^unb unb ÜJforbbreiuicr' ton Braunschiceig uju: ?(c^! bii arger ^cin,(f,
tOQ» l^nft bu getan, £oB bu biet frommer ÜJienjrfjen burd)? geucr I)aft morbcn Ion? usw. Vgl.
Köstlin-Kaicerau II, 558 ff. ') Dieser Schlußgedanke fehlt dem Urprotokoll; er stammt
vielleicht aus den ©uminaricn: 3ft ein Jroftpjnlm unb bancbcn betet unb ktjrct er and), beun
er letjret auf ©ott trauen, lueuuä ubcl gc^ct.
XXXII einteilung.
instriiere, ordiuare. ac freciucns eins usus est in sacris literis, ut lüstruere
nieusamS panem ^ propositiouis, candelabrum ' K. Ita liic iustruam nie ad
orandum. „Stufffd^OlDen" : observaie, speculaii. Q^uasi d^icat: Nou frigide
aut in ventum [murniurabo] , scd serio ardenter et ex corde et rceta fide
Sir. 18,23 orabo. In eandem sentcntiam scriptura alibi loquitur: Ante oratiouem prae- 5
para cor tuum, ne videaris tentare deüm, ut certe bypocritae'^ orantes deum
teutant. ©(^tden, bfouff iitevcfen, od;t brauff 'i^aim, aU ctncv, bcm c§
evnft fet). Impii quidera orant et colunt dcura, sed non observaut nee prae-
})araut corda fide. [ü. 5.] Ideo oratio ipsonim fit Ulis in peceatura JC.
[o.g.] Holdim: Insipientes, imo in speciem sapientissimi, sed nihil stabile 10
facinnt, quod corara deo cousistere possit. lactant sapieutiam, iusticiaui, ut
Eecius, faber, Zinglius, Thrasones, ©d^rctec a iactaudo, 9Jarren [Cuculi]': bie
~ ""'■ oif^^ feiger räumen. Priucipium sermouis sui fatuitas. In EccleLsiaste : lllic
depicti lii iactatores. [l). 8.] 'In timore tue' Antithesis: Ipsi non tinient
deum, contemuunt 'misericordiam', inflantur operib^us. Interim nemini beue- 15
facientes, sed econtra.
[St. 113''] [ö. 7.] Mirnm. Molosus', ein 'fiiljc^er' 5JlenfiJ). D[ux G[eor-
gius. [b. 10.] Unguis blandiuntur: Sua doctriua iucertas et vagas couscientias
facit, Econtra sana dootrina efficit sjiiritum rectum firmum, qui non dubitat
^(. 51,12 ps^almus .51. 2u
Hm'oth proprie: r)Cl'^Ieib, unglutf, significat tam jtoonam, (juain cul-
pam simul, Yulgo dicimus: S)er Itiirb [„ein tamer"], „unglurf" anvii^ten.
nL psialmus .91. Et a verbo aspero Esa[iap: Inducam super vos calamitatoni 3C.
3fi-<''"Qi,aiido mater dicit de filia: S)u lüifft ein !^er|lcib uBer bicf) Quridjtcn,
i[t malicia passiva, graece xaxola, [Eb[raicc] hnvoih. Certe magna e.st 25
miseria, nihil certi ex doetrina habere. Incertam eonscientiam sequitur vexa-
tio et desperatio, S)a§ einer nic^t» benn ^er|letb unb fc^aben baöon ^at.
Q[uasi d[icat: Conscientia eorum est pcrterrefaeta, Ratio, quod non liabent
certam doctriuam, 5Io(f) fcfjutucfcn fie fic* glcicfjlüol, inu§ gut unb foftlidj
bing ^eiffen. so
[b. 11.] Reos fac cos: fac eos habere roatuni, bil» ntd^t§ gut§ fet), sed
peceatura, quidquid faciunt. Non loquitur de adulteris homicidis, sed in
speciem sanctis 3C.
E.xacerbant, amaricant te, etjume bicf;, finb bic luiberfpenftig, „ilugcf)OV=
fam". 2i6er e§ ift ettuog m^cr. Rebellcs sunt, amaro corde sunl. Ezech[iel: 35
4 et reeta fide rh zu OjlO steht r: (Inr: liabit.aro ut .•nlveiia. zu Vi slcld r:
fatnus in loqnela 14 In timore tuo unt IS Unguis blandiuntur r zu IS steht r:
Nechona lu ore eorum non est rectum 19 dubit.it c aus dul)ita(n)t 'Jl Ifauoth itnt
31 Reos fac eos unt 32 quidquid c aus quidijuam 34 Exacerbant, amaricant unt
') Gemeint ist v^5-^'nr|x von "'nj' = zurcchlletje», ordnen, zurichtoi: s. B. 1. Mose 22, 9;
Jer. 46, 3; Hioh 32, 14; Jes. 44, T; Hiob 13, IS; 23, 4. *) Urprotokoll hat sncriiiculi.
') Vgl. Thiele, Sprichwörter Nr. 210. ♦) fie = ficfj.
qjtotolotl bet «Piadnciifagiiiifl 1531. XXXIII
Vado ad geutein exasperatricem. Iiupii odeniiit iiomcii dci. [ü. 13.] 'Scuti)':
ab acuiniiif. Sil fvoiteft fie mit flimft, giuibcit, vclut scuto. tH'i.?,3;24,3
Psalnius VI.
[tt. 1.] NcKjan: ift ein Seitcnfpiel gelueft, f)at a nimicro 'Sldjter' geljälicii,
' Nagmi: iiistninieiituni generale [SI. 114"] uil omnia iristnmipiita jc. [O. 3.1
'©tfjlDac^', iemcriitf}, etenb 3C. . [P. M.] Sßie (jcrljlid; hu'ljc ift mir, hjcnti folg
beim ein ciibe tinbcn? [ö. 7] Sßie %ab icf) mid) ^'^uplaget, ,3iiiff)i-'U'"' vitl^i'ift
mit belli fiiib, phrasis germanica: '^ä) ^otie mid; fo mübc ^ufeuffljet.
'otf) fd)luemmc mein bette.' '^^ ^ah im f($H)ei-3 gelegen' fnr
10 angft, hal)e() siuloreni anglicum - riuidum. Ista tentatio testatur, ba» er fnv
bem ne|e gelreft. [ü. 8.] @§ hjtrb einer groto baöon.^ [ö. 9.] Jam fide erlgltur.
'Disceditc a me.'
Psal(inus Vir.
[ö. 1.] Siniei* appellat David 'filium leniini', noliiit dicere: Ex tribn a.Snm.ics
'* Ben lamin. [ö. 5.] 'Si reddidi': Non loquitur de amicis et qui uulla injuria
euni aiFecerunt, sed ininiicis rebellib[us, de quibns poterat supplicimn snniere,
qiiia Rex erat, .spoliavi : S)Q§ ire gcnomen, fie geplunbert, Bcfdjebiget.
[ö. 8.] S)a§ fie' bie fientc: >t)it§ causaiitor [)tc ncmen. 'Gmpor', ^n
bie §o]^e, uBer aEe ^ßolder, lanb leutc, über olle loelt, non tantum super
20 ludeam. [ö. 9.] 'ludica me': Sonat apud nos in malani partein, apud ipsos in
bonam accipitur i. e. abfolöir midj, laffe mir ba§ urteil luiberforen nad)
meiner geredjtigteit. Ebrei in utramque partera, bonam et raalani, accipiunt.
[ö. 11.] Scutum i.e. unfer troft ift bei) unferm l)crr ^5ott. fromen l)erljen,
ex .1. praccep[to.'' faciens misericordiani in multa milia JC. [b. 14. | „83reiUlCll" :
as significat hie devastare, perdere. V[ult d[icere: '@r f)at feine pfeil 3n=
gerieft', [gemad}t], Wi fie follcn fd^nben t^un, ücrberben, biirdjbringen
mib nid)t feilen. lud[icum .12. dicit U-Ibus P'pliraim ad Iepb[a3(. 114''] thali: aiWjict 12,1
Incendemus domuni tuam i. e. vastabimus totam familiam [genus] tuam. Non
loquitur de ignitis sagittis, quae ipsac essent persecutrices. Videtur mihi
30 velle acuere comminationem his verbis. Aceusat et minatur euim adversariis,
Contra pio.s non dirigat sagittas jc. [t). 15.] 'parturit': ©r l)at§ bofe im finn,
3ift§ md)t ju ftol| gerebt [unb gu biel] contra Car[o]uni .V. et Augustaua
2 Scuto unt 3 .VI. r 6 Sc^tDac^ unt <) ^ä) bis Bette r 14 .VII. r 15 [». 5.]
Si reddidi unl 17 spoliavi unt 18 35a§ hk Seute unt Gmpot unt 20 ludica me unt
SU 21 steht r: ludicare 23 Scutum unt 27 lud. 12 r wiederholt SO Aceusat c aus
accusatur 31 parturit unt
') Die gesperrten Worte tverden Glosse su V. 7. ') S. unten. S. 11 Anm. 1.
') S. unten S. 11 Anm. 2. ') So auch in den ©ummarien; vgl. auch Unsre Attsg. Bd. 38, 1.
<■) = ftd^. ') Vgl. Unsre Ausg. Bd. 38, 1.
Sut^etä SBetle. fflibclübctje^iing 3 III
XXXIV einteitung.
Comitia et contra iiostrum ^[evjog SRi^orbünb. ' Sie Irerben» getuiflid) nid)t
leiben unb bicfe tierS simpliciter auittjitn.- [D. Ki.] 'Bor'': ein grub. '6r
t)at ein gruben gemad)t [21 unb onfgetuvt [l]. Untieln fc^legt iren eigen [jcrrn.^
Psalimis VIII.
^ [b. 1.] Carmen est uovi Testameuti; pSLalmi 81 et 84 liabent euudeiu s
TituUim quem liic .8. |t). 2.] sub universo coelo ['omni terra']. [D. 3.] 'de-
striias': I)inri(^ten, cessare, sabbatisare facias: ^^i) teil bir ben Ijeiligen abenb
geben, d^icinnis. [ö. 5] 'imhatV: Stellet f)ie in bouüm i. e. enra-s [-]-] euin,
nini})|t bic^ fein an. Item officium habere p?[almns .69. Episcopatum eins
accipiet alter. Totus ps[almus est prophetia de Christo. Non est generalis lo
sententia de Creatione, ut ludei nugantur, sed de Euangelio loquitur et de
obiecto sen subiecto Euaugelii : Christus passus et resuscitatus est. Ep[istoh\
30^54,7^*^ EbLreos prorsus de Christo aliegat. 'Minoratus corde' i. c. stnltns. ^n
tubr 2, 6 Proverbi iis. fö. 0.1 S)n tuirft in eine üeinc 3ctt lafien nnqctvoft unb
Sllild) U>, 23 L I J I \J M DI
svuirt)c6.3.it)erlaiien fein. 61; loiib, eine Heine ^txi, fein ©ott I)aben. '■■■
Psalmus IX.
[D. 1.] Loquitur de iuveutute Christiauoruin. Hon bcr i(^oncn jinngen]''
Sugent. Quid si proprium nomen esset psalnii, ut MkhtamY ])S[ahinis .16.,
ita hie Juventus, et tum hie titulus significaret argumentum ps|^alrai, Ut
2. Siim. 1.18 'Arcus'. ■* 2. SaniLuelis .1. Ut docereut filios Inda 'Arcum' i. e. Carmen, 20
quod vocatur Arcus. Sie ^uSf^nt ift i^ot unb lt)ci§, Ijat fd^lnarlje ougen, geel
^ax. Sit ergo nomen proprium psalmi [SEI. 115"]: üon ber fc^o neu blanden
^itgent, per autiphrasin, qua mnndns longe aliis oculis martyres aspexit.
[0. 7.] Inimici cessaruut. Quidam [Icgavit], vastationes cessaverunt, scilLicet,
quas fecerunt inimici. [ü. 9.] 'ted^t tickten'. Alibi, faciet iudicinm in terra. 25
Intclligo active: ßr lüivb auff erben baä 9ied)t Qnvicf)ten, bie Sente front mad)en
ober bas fie front Incrbcn. [ö. 8.J pracparat ad iudicium sedem suam. Gene-
ndis sententia est, utrumq[ue complecteus membrum. Impios punit, pios
liberat, ut testatnr sequens promissio. [b. 10.] Dominus protoctio est pau-
pcruni. [ü. 9.] ludicabit orbem terrae in aequitate. Kectitudo vel rectitudine. 30
Nos non habemus vocabnia teutonica. Rectitudo id appelhitnr, (jiiod non
fu'tnm et falsum est, sed factum in veritate simplici et candido corde, boa
red) tfrf;affen gugctiet. Vcraccs. red^tfc^affcn, treln, sinccrus, incormptu.«,
candidus, ber e§ bon f)erlien meinet (honestus reblirf)). Paul[ns 2. CorLintlü-
4 .VIII. r loiedcrhoU lljT dcstruas iint 7 f.icics] facias iTs S pakad unl
!> nini^jft bU an rh ISjU Minoratus bis Proverb, r 1(1 .IX. r äl ^UQtnt r wiederholt
25 fecerunt <• ans liuiit Tcd§t tid^ten tmt 27 praeparat bis snam nnt 30 ludicabit bis
aequitjite unt Rectitudo vel steht r rectitudine mit 34 candidus c mts candidi
') S. oben S. XXVIII Anm. 3. ') S. ürprotokoll S. u Z. äU/f. ») Vgl unten
S. II Anm. 4. ') Vgl. tmten S. 12 Antn. 1. ») Bas sog. 'Bogenlicd'.
$toto£oft bct qjlatmentügung 1531. XXX 7
oruni .1. vocat simplicitatem. 'Versati sunt, iuquit, in hoc mundo in sim-2.sot. i, i>
plicitate et [sinceri]tate'; büB ift rectitudo. Ciiristus: Matth^aei .10. 'P^stote iUiattii. lo, le
siinplices', 'on falfd^'. ludicabit in rectitiidine i. e. facit houiines sinceros,
candidos, Contra: impia doctrina facit iivpocritas. Contrarium apparet esse
5 [verum], fide tarnen verum est. [o. 10] @tn fc^u| tlt ber not. ^ä) I)Offe,
ber iier§ fol iin§ auij ^clffen. [O. 16.] '^r fu§ tft gefangen': ®q§ toirb
6[er3og 2)t|0rbftnb' auäj, e()e er fii^» üer)if)et, ftiiberfaven. [0.20] Yidetur
Deus ad tempus dormire, non curare gemitus pauperum, sinit impios florere,
iactare süperbe jc. sed taudem utruuique palam fit. So erlerntet tnon, ut
10 non sit personalis co^nitic, |)ulchcrrimae et firmissimae promissiones sunt,
h3er§ nur gleuben funb. 31(f), bu leibiger unglaub! 3C. [ö. 17.] S)ur($§ Inort.
Deus perdit iiupios, et nulla re utitur, uisi ministerio verbi, non vi iiumana,
non armis. Antithesis observetur, quae siguificat, qua via, quomodo deus
impios perdat, nempe per verbum destruit eos, sicut muri hiericho deciderunt
15 solo souitu tubarum, Sic impii per meditationem, -\- praedicationeni, orationem,
gratiarum actionum [.1.] tolluutur (Sicut Midianitae sola vociferatione mutuis
vulneribLUs corruerunt) de oratione [2] tantum niniis particulariter sonat.
Sur^i hjort fajft» ollc» jufainmen, 3ft f^i" illustre im S)eutfd;en. Adver-
sariis non rcsistitur virib[us, potentia luimana, .sed per verbum. [ü. 21.] 'Legis-
20 latorem': ^ft auä) 3" nial ein feiner S)er». @ib inen einen ^Heifter, ber
fie mores leret. Non solura arbitrantur .se posse regere totuni mundum, sed
deum in celis. Da. ut et ipsi habeant niagistrum, ne extoUant se su])ra
dominum.
Decimus Psalnms.
25 .9. psalmus est de martyribus in primitiva Ecclesia . . 10. de per-
secutione Ecclesiae^ sub Antichristo. Victis tyrannis, saevior adest tentatio,
Initio contiuet querelam. [b. 2.] Ebi^reus habet: 'Incenditur pauper'. Y.a vox
est, de qua dixi supra ps[almus .7. Cap[ut .12. ludicnm. 'Incendemus^i- '- 1;|;
domum tuam' 3c. OerberBcn. 2Beil ber ®ottIo§ im regiment ift, „ul)crl)anb"
30 fjat, mul fid§ ber frome leiben, conspirant. Impii complectuntm- invicem
consilia sua, coniungunt sese et conferent sua cousilia, ©ie faffen, ruften fid),
Isafen ire onfii^lege, quib|us opprimant pios. ©c^en mit tütfen unb I)etm=
Itd^en practifen umB, + fie Ijolten alte 3U famen, in .summa: ftf)ieffen über
2 (veri) [sinceriltate ßs 4 Contrarium durch Strich zu rectitudine Z. 3 5 ßin
his not unt ejT 3x fu§ fns »ibcrfaten unl 11 %uxi)l hjort unt lö -{- praedicationeni
atelu rh zu IdJlT sieht r: Iud[icum .7. IS Surd^s Itott r im Seutjc^Elt durch iStrich
zu Züxä)S toort 32 ipsi] episcopi möglich 24 .X. r 27 Incenditur panper unt
30 conspirant uitt 331 XXX VII, 1 + fie galten bin ^auffeit rh
') Das UrprotokoU (unten S. 13 Z. 4) hat: £qs toitb 6(f ouc^ einmal Inibbctfaten.
Es hat überdies an dieser Stelle reichere Ausführungen, ') ürprotoJcoU sagt viel per-
sönlicher (S. 13 Z. 19): 'bct X. [seil, psalmus/ de nobis.'
III*
XXXYI (Sintdtung.
s.i'ioicis, 17 einen Ijauffcn. Graece. panurgia. 'Ehiraice: Simma.^ C'uius vocis frequens
usus est iu Mose. 3)er feinem Bvuber eine ti\ät (jat betoeifet, huic fiat hoc
ipsum, qiiod cou'itavit. jö. o.] gloriatiir, (juasi fre] bene [gesta] feoerit. Sßenn
man befm] Sapft gleid^ bretoet iram dei, damnationem, fegenet er jidj, et
l)lasi)liemat dominum, coiitemuit et inidet commiuationes diviuas. |ä<[.116^| s
[b. G.] ^sd) lüil§ proprie nemcn nnb rel>cn. GS t)nt, inqnit, nic^t not. SBenn
man iäjon lang iiJ^rcdct unb breloet, fcgcnet er fid} i. e. putat se esse
iDiiocentem, sperat optima, ac doeeudo et vivendo pugnat contra verhuin.
(t). 4.] Laudat se et bencdietioues sibi poilicotur prae superbia irae [gestum
siguificat]: Sßivfft» maul auff unb fragt uidjty barnod) fuv gvoffcm, ftol|ien w
^ot)ert jorn. Lo<piitur de atroeissimo odio pharisaico. 3(IIe feine tutfe
finb, ha3 er nacf) C)ott ni(^t3 fraget, (yr geBe nidjt einen fjellcr umt öiott.
2.2i,icii.2, 4(5§ ift ein feer tjarter pfalm. 2. Thes^salonieeuses .2. 'Extollitur supra
denm' 3c. [ö. 5.1 6r feret fort, ©ein bing ligt im Ijefftig an, „tret6t§"
engftlid) unb f)efftiglii$, ut nmliei- in partu anxie laborat, Uiifer§ "^err ö5ott^ IS
fad) lefft er im Srecf ligcn, Seine treibt er imerbar unb ^eUt an, feret fort
mit feinem t()un, lefft im nid^t fagcn nod) hitjcren, .SjanS mit bem fopff
■^inbnrc^.- 5Rein fat^ bie notigft. Ebraiee ift fein gerebt, grapiiiee de[)in.\it
i.Sov.9,2i;enni Paulus 1. Cor|iutliiorum 9: ((()oni::(> reddit (^r fidjt, ftrebct, ringet, t^ut
fc[;euflid) unb tobet mit feinem bing imerbar unb gcl)ctu t)inburrf), et hoc w
semper, lefft fic^ md;t ftenren . pertinaciam inipoenitentis cordis deseribit
-\- Omnes inimicos suos i)rosteinit confidenter trolilid) er ad^t irer gering, io
5.iWüici9,i6gar nid^ty, t)anbelt iuiber fie fcd, ftolluglid; unb tro^ig Ut lex de falso teste
dielt, Lo(piitur confidenter Ut ["Hierjog MLorbÜnb] ^ D^octor Eck, ^L^^'ä^S
©leorg [nepos].* [ö. 6.J 'Non movebor": Canipegius= dixit Nequaquani per- 25
mittendum, ut Papatus, qui est jiulclierrima monarchia, dissipetur. [ü. 7.] 'Os
eins plenum est': Non docet Euangeliuni, sed excommnnicat. 1. @r !an nidjtS
bcnn bannen nnb Oerf(urf)cn etiam reges jc. .-5. [frans] bie toclt befdjciffcn
umby gelt [unb gutj [.2. | nnb Jüa§ er rebet, (erct, ift alleS erlogen nnb cr=
[St. ll<i''|ftnnc!en. 'sub Hngua' laedit et sedueit eonscientias .1. flud;en mit :io
bannen [.2.] biegen mit lügen prebigen .•!. Sricgen befdjciffeu nmb gelt nnb
gut .4. ipiagcn, mit fd;lucren, untreglid^cn gcfejjcn ha-i gcUiiffeu martern unb
3 glori.Htiir )((!< 7 bc(r)[ntl ."' prao Ais irae nnl. JOjtl fuv !irofi™i '""' Jorn »7t
]:! CS§ ift Ai's t)fa(m nnt II ßt bis fort unt 161 17 fcrct fort lux lljiin r 22 + Omnes 4/«
confidenter rh trolilitf) r 2'> Non nioveljor nnt 2(ll27 Os bin est nnt 30 fhidjcn nnt
31 Siegen unf Sticgcii nnt 32 *4>tagcu unt
') Kmma] Hehr. ni531";3 ro« nala (c-Sl) (bbfet) ©ebailtc; Luther schcinl daa Wort
rontkm sinn- und sliiinmrerwainlttn nti" = SI3or[)Qbcil, Scljdlibtat hcr:nli:itcn. ^) S. unten
S. II Anm. 1. ■■) JJas II. M. kann man vielleicht auch unfhtscn mit ÜLCVjüg Mietzentiiis;
auch auf Heinrich von liraunxchwcitj f/ehend; s. unten S. 470 Anm. 4. *) A'.s ist wohl
also ein anderer Herzog Georg gemeint, ah der im Urprotokoll S. 11 '/,. II genannte.
') Campegius ist also der iste des Urprotokolls S. 14 Z. 10; dcmgemiiß leärc also S. 14
die Anm. 2 richtigzustellen.
5ProtototI bet ipfnlmciitagiing 1531. XXXVII
cngftcii*; Subest mysterinm 'Siib lingiia' [i.e.] sub ministerio eins. Aiuliimt
quidem eins lingiiara sed doctrina eins rid}t eitel mu'ifc unb ailBeit an.
[ö. 8.] In atriis habet stios coiifessores, in Eoclesia, foris seu in propatulo,
^auffe, ha bie l'eutc furgcljcn, (juonim nuiltcs capit et allicit spocio religionis,
5 intus in corde eos occidit, iit supra 'Os eins plenum^ jc. Atria: ha öicl tjold
ift Utxb ftel)et Lii|cae .1. Obscrvat paujicres scil[icet dam, incvtfen, lauten 8"'- i. lo
(in niaitini), „ad)t l)alicu" (in bonum) [auff fie| Ijaltcn, insidiari, |)r<)pno
auff ben f)aü.t reiten, [ü. 9.] 'trahit' [rapit] in rete, et sie ut non possit elabi.
Q|uasi d[icat: gr fpielt mit im bie paffion. fö. 10. | 6r 3iifrfjte^ct§, „3ii=3)!Äi5
1" IrumBt»", linrfttä, ftov^ts ober ftofftd ju boben mit getualt. Pauperes
cadunt potentia eins. [ö. 11.] 'Oblitns est deus', @ott bcnctt nidjt bran,
„6r fi^ctv nic^t". fti. 14.J 'Xu fi^eft ia' ?cil[ieet bie trulifal, 'ben iamcr', fo
bie --ürmcn leiben. Ambignnm est, an lioc dieat de piis an impiis. 5l6er bie
gan^e fadjc piornm et impiornm ftel)et in manu dei. .Si tantum de imiiiis
'* accipis, sonat in mabnii ut ps[alraus .17. commendat paup[cres. Non aliud
liabent auxiiiiim praeter quod tibi commcndent 3C. [ö. 15.] furf) boS bofe,
[traft ^a§ u^iel. parat sc cor. [b. 17.] '^r f)erl/ fc^icfet „rirfjtct" firf) unb ift
getDi§, ^ettti bafur, 'ba§ bein of)r' ir fifjreien ijorct unb „brauff mcrrte",
S)a§ bu inen ^clffcn [9?t. IIT^'] Uierbcft, seiliicet in tola causa. [1). 18.| Cou-
20 stitue illis, ha^ ber 5)tenfc^ nid;t nif)cr troljc, bodjc, mutlDiUcn treibe, jc.
P.salnms XI.
[ö. 2.] 'In obscnro': ^eimlic^. [b. 3.] '@runb': verbum. lustus quid?
Mimesis impiorum, lustus nihil potcst facere. „3Ba§ fol ber gere(^t" (bie
clenbcn armen [Icutc] 2?cttler) aufricfjten. [ö. 4] 'Ser ,§69f9{ ift': 2)em
25 befel^eu ft)ir§; äßa» loir nid)t tonnen, ba§ !an er; sie sc consolatur.
[ö. 6.] Carbones: ftral, bli|, bonncr, t)agel; 'fi^lucfcr, [)ellifrf) feucr luirb tu
gegeben unb ,3U lof)n Jcerben. @r ftudjet I)ie' getroft; Est descriptio fulminis,
S)a§ Joetter lüirb fie erfif;lagen. 'Calix'^ [significat] portionem, cuilibct desti-
natam et donatam. 'Eorum': iustoruni ^
30 [b. 1.] 'In domino confido'. Confitetur fidem et accusat opera. 'quare
dicitis animae': docere vultis, ut amissa fide vagetur in montib[us vestri
cultus, iucerta et instabili eonscientia. [b. 2.] 'teudunt areum\ parati ad
nocendum tam corpori quam animae. [b. 3.J Idee sequitur Crux, 'OJrunb':
Causam piorum obscurant tanquain hercticam et danuiaiidam. Studium
35 impiorum est, inita facere mandata dei ut sua statuant. Ko[manorum .9. VeliHöm.9,31.33
ea opera, quae iustus [iactat et] facit, quid sunt uisi heretica. [b. 4.] 'DoLniinus
6 Observat pauperes unt 8 traliit in rete unt IS piis c aus (ini)piis :il .XI. r
24 In §SSR9l ift unt 26 bontiet] bomet //« 26' CALIX r wiederholt
') Vgl. ©ummntien zu Ps. 10 Erl. Ausg. ST, 272; Unsre Amg. Bd. 38. *) Vulg.:
pars calicis eorum.
XXXVIII einleittmg.
iu Tcmplo^ ["hl- ^'^'' verbum eins est, ille, scil|icet 'eins sedes est in celo'.
CoDsolatur se et erigit cor suum contra securitateni' et vim impiorum.
[ö. 6.] 'pliiet'; Tempestate perdet sicut aegyptios et Sodornitas.^
Psaliniis Xll.
[ö. 2.j '.^tlff §@rr bie .'öciligen' finb bl)itii. Tinmimitus est uumerus s
Sanctorum, Alias Iaut§ bie ipciliflcu finb ©iitibci" iinb gcfiret^lidj, tum sonat
imminutionem virtutis. Neutralitor loerS fein, Maior est sapiontia (luaui
eloquentia [SI. 117^] i. e. ©ie Incrbcit öcrljuinpclt iiiib ncrftuinpclt, bn§ iv toenig
bleiben, '©leuBigen': S)te red}tfd)affen. |o. ;>.J "llnnulje bing', Icvc. 'Ex corde
et corde' i. e. loquuiitur dolose ex duplici corde. (Sitel fiilfifjc Ijcr^cn, signi- lo
ficantiir sectae et dissidia. 'Labia' adiila[trieia Eulogias. Rom[anoruin .16.
[ü. 4.] 'iinguam magnilo[(]uani' C^hristologias. fb. 5.] 'Quis noster do[minus':
Tu non es os nostrum, sed apnd nos est os nostruui. lustus, (juid taciat?
+ Quis osteudet nob[is bonuni? [ö. 4.] S)ev i")6vr lüolt aufrotten nric
Ijcudjclprebigt vel I)^!!})!^), quae secpiitur impiaiii doctrinani, llnb bie ftol^cn i''
jungen, [ü. 6.] [Promissio] : 'äßill id) auff , de doetrina loqnitur. Ego dabo
verbum et doctores virtute multa, <|ui cum fiducia praedicabunt, puah: m\
^' "bü"* isi.'"' ff^)clO reben, Ut in deut^eronomio falsus testis confidenter lo(|uitur i.e. 5[)tan
'^'""fiM,'a3 fol fretbig on \ä)Z\V pvebtgen Ut de Apostolis seribitur Actiorum .4. Yirtute
multa K. V[ult di^icere: 3c§ ^''i^ 6'" ^elffcprebigt , I^elffelere ober ^eillnort so
[tiften ober ein ^ulffe fdjaffeu, bie getroft Icrcn fol. Pulchcr|rima
promissio. |tj. 7.] 'Eloquia': 'bie rebc' ober lere, ©efcgct, gcreiniget, tütl§
nid)t t()un, S:!auter melius, per cinMiitum. Est argimienhmi psalmi- [O. 9.] äL'o
lofe Seutc regieren, oben anfiijcn, fjerrfi^en, ItJtrbä allentljntben Hol
gottlofen. Cessante prophetia dissi])atnr populus. 29
1 ubi verbum bis in celo rk 7;S Maior bis eloquenlia mit 9 Unnu^C bis tctc unt
lOjll significantur durch Strich zu loquuntur Z, 10 14 Quis bis bonum rh Scr §6tX"
durch Strich zu Labia adula[trioia Z. U 17 puuh] ^ n'^S"' sm ''21 steht r: In vase
terreno [i. e.l in nobis inlirniis clarescit virtus verbi.
') Die Aiiafiihrungcn von S. XXXVII, 30 bis S. XXXVIII, 3 sind gam wn; sie
stellen eine fast vollständige, sioeite Besprcclmny i^on Ps. II dar. Es ist nicht anzimehmeii,
daß sie Bürer von sich aus sollte hinzngetn» haben. I'hilieeder hat auch für Ps. 11 ivie
für Ps. 4 und 5 eine sioeite lievision stattgefunden und das Manuskript ist aus dem
Urprotolcoll verschwunden, %oic die Blätter A 1 bis A 5, oder wir müssen zu da- Annahme
greifen, daß Hörer noch andere, uns unbekannte Quellen zugänglich learen; etwa ein Hand-
exemplar, in das er sich gelegentliche Äußerungen und Auslegungen Luthers eintrug. In
der Tat findet sich in einer Jenaer Oktavhandschrift von liiiivrs Hand die Randbemerkung:
Viele Psaltorium Latinum. Wir haben sonst keine Nachricht über diesen lateinischen
Psalter. Beachtenswert ist es, daß die obige neue Ausführung zu Ps. 11 bis auf ein
Wort lateinisch ist. Vielleicht stand sie in jenem verlorenen lateinischen Handpsalter
Hörers. Ob etwa dieses I'salterium Böiers mit dem Psaltcrium Luthers 1520 (Kunhtim siehe
unten 8. I^If-) identisch ist, wird am gewiesenen Ort untcrstwht tvcrden (Unsre Ausg. Bibel 4).
^ProtofoII bct SPfotmcntagung 1531. XXXIX
Psiiliniis XIII.
fö. 3.] 'In anima': Germanicc diicimus: SSel) m\X felb§. Söic lang fol
mein \tde fid) ticmulien imb mnrtcvii, ciu^ftcn. 3cf) beiicfe ()in iinb I)cr, \x>mn
iif) fc^un ein faä ins anbcv flic-3, fo gcljet-J bod) ba l)in au», Patientia. Sjßic
5 lang jol§ hitjerea, hciS id) mir gern taten loolt. In voce 'anima' exprimitur,
ha^ er gern tpolt „rat fncf}cn" unb Ijulffe fcf}affcn. [ö. 5.] 'feinb': Spiritus
Satanac est tri.sticiae autor. ©ngften, „leib tragen" ff)a'6cn] im Ijer|en,
dolore affici k-
[181.118''] [o. 3.] '(5r'^c'6cn' : tro|en, {.loltern, fdiarren. Ros|)ice nie ])rae-
lu catio Reddc mihi serenaui faciem, maä) mir meine äugen loader praovaini.
[ft. 5.] S)a§ iä) ni(^t barniber lige vel, ba§ nidjt mit mir au3 fei).
[ö. 6.]'Cor nieum exuitat': '^c^ {^oüc' barauff, hai^ bu fo gütig uub
guebig bift. ps[alnuis S5el) bem §6rrn finbct man f)ultfe, Xer .S)Srr :^ilfft
gerne. 'Caut[abo': Epiphü[nenia.
,5 Psaliuus XII II.
Aliud est psalmos intelligere et aliud perspicuis vcrbis cum tradi
aliis posse.
[b. 1.] Xie örcc^cn, rot)Cn, contemptores verbi, Scd volunt vldcri sapieutes
et pii. gin Ireifcr man tf)ut fein geringe tor^eit.^ Tit[um .3. [b. 2.] Ad onnic itt. s, 8. u tvi
20 bonuin opus reprobi prospexit. Kbraica vox niagis gestum videndi, quam
ipsam visionem signifioat. fing „ berftenbig". ®ott meine, ndjtc, nad} im
frage, [ö. 4.] ['UMtf)cter'l 5tid}t in fidj gefjen, fd;(af)en, nid;t fing loerbcn,
nic^t öerftel^en, nid)t bebenden, nid;t branff m er den, hoc tntum complectitur,
quod dcus sit eis otiosus, [eis] irascatur, quia nou credant e coclis prospicere,
25 nee videre, num sit ali(juis intelligens. 'Qui edunt populuiu nieuin': hü^ |ic
nur m freifcn !^aBen unb fic^ treiben. Noiunt in fide vivere, sed deum
Mammon colunt [ps[almo .4.] ut abundcnt opib[us 3C. Sie forgen, ber Band)
tjerfc^mac^te inen unb ber 3Jtammon 3i'i'i»nc inc"- |ö- •'">■] Qnidvis timent
praeter Deum al» band), gut, e'^r, fa{)r :c. allein Sott furchten fie nic^t.
30 [ö. 6.] Do[minus fiducia eins: [ö. 5.] ©Ott ift mit ben gereiften, bie burffen
fic^ nid^t furdjten. [t3. 6.] "StaV vel lere, fd;enbct, leftert, fd)mel)et scil[icet
verbo et facto. Epipho|nema. [b. 7.] Utinam Salus ex Sion promissa veniret.
De Christo et regno eins loquitur, qui venit, ut destruat opcra diaboli.
[m. 118"] Psalmus XV.
3r, [b. 3.] Lingua non detrahit. SBer niemanb leftert. In faciem publice
coQvitiari, affterreben, detrabere, difiamare, convitiari, berleumbben occulte,
1 .XIII. r, darunter: Contra tiisticiam Spiritus i SBic c aus SBit 21 flug unt
zu 24 steht r: Midi. ..3. degliibunt zu 27 sieht r: Videtur hie versus mutilatus 34 am[oberen
Blattrande steht: Nedibim principes Kedabos [= nians] voluntaria. Siehe tinlen S. ö'J Anm. 2.
') Siehe unten S. 3 Anm. 1.
XL ginlcitung.
in beti riicfeii ftet^eu, frf^me^cn, fjcifft geleftert. [o. 4.] Qu! despicit: ^ft ein feev
fein üevlldjeii, ber bic grofjeii gottloieii liypocrita8 unb Epicureos nidjt ntfitct,
sed 3C. Xon curat exempla midtitudinis sapientum, doetormii iusto ruiu 3C.
Epicureorum et liypoc[ritanitu.
Psalinns XVT. 5
fO. 1'2.] Michtam: uomen est luiius psalnii. Alcchn: propter te, a<l te.
^^d) Ocrmncj unb Bin ni(f|t§ coram tc. Bonitas mea nnlla est. 'Ihnf) bcincu
lüiHen' Icibe id}, 6§ gefjet mir nid^t )Dol umB beineu tuillcu, Du licBcr ®ott
mac^t-S, ba§ mir uidjt tnol g'^et, @§ gefc^idjt umb beineu triücu, Unb t^ut§
hoä) gleidjtüol propter Sanctos, qui in terris sunt et per verbum convertiiutiir. 10
[ö. 3.] Adirini: ps^almus .8. für bie ^ittUä)en, ertoetcten, auffiunbigen,
bie i(^ ertoelet '^aBe, ha iä) luft unb aE mein gefallen an "^afie. Contra
cultum et invocationem Sanctonim. jö. 4.] *il6cr iene: ^ä) 'ijobt ein gut
gefallen an meinen ^eiligen, ^Ibcr an ieneu l)ah ic^ t)er|teib, qnia sequuntur
alieuos i. e. idola. Hie valedieit Synagogae et repndiat eam. Ipsi nie 15
deserunt et quaerunt alios dcos, ba§ I)aten fie 3U Io[)U f.l] [.3.] ba§ fie
muffen öicl ungtudS unb groffe augft, lierpeib fjafieu, [.2.] 2)a§ fie
anbern nadjlauffen. Signifieat (juod maiore studio, Zelo k. colant sua idola JC.
Non curabo libamiua eorum cum sanguiue. Reprobatio sacrificiorum. Christus
facit sc hie pontificem. G§ ift feer ftard gerebt, Non vult sacrificia eorum 20
otferre. [ö. 6.] lueunda: mir ift ein fdjon erbteil lüorben. [b. 7.] ®er
mein 9{atge6 ' ift, 'Reues'-. per experientiam didicit. [D. 9.] 'liegen': frf|Iaffen.
|S9L li9''| Psalmus XVII.
3)i§ ift ein fein pfelmidicn, Unb mein gebetliu.
|ö. 1.] Piinna: gefc^rcl), in letie^a et moesticia. [ö. 2.] ©prid): Tu 25
iudica, non tantum audi, föifi ein urteil über meiner fac^, ©prid) bu in
meiner fod^, ©c^alt) auff« red)t, ha^j rcd)t 3ugel)e, Xoai red)t ift. Q[uasi
d[ieat: S)ie Seute tl)UU§ ia uid)t. |ö. 3.] exiilorasti: Non de privata causa,
sed de niinisterio verbLi et dei causa loquitur.
fiubeft nid)t§. Volo patienter ferre, uec fal.sa docerc nee niuruiin-are. 30
Siui. i»,46[b. 4.J bc§ morberS: Sic etiam Christus speiuncam Jatronum vocat. (Sl) e§
ift ein fein gebet. |t). 7.] 'aSelucife': S)u pflcgft Uninbcrli($ 3U l)elffcu |t). 9.J
'Seeleu': ©ie Collen mid) tob t)a6eu. [O. 11. J ['fetten']: ©ie ftel)cu fefte bet)=
fomen et insidiantur nobis.
zu 3 steht r: propheta loquitur in personam Christi per totuiii psalmum ."> rsaliiius
fehlt H» 16 ju Iot)n] juto^n Ih 17 [.2.] S)a§ fie durch Strich zu 311 lo^n [.!.] /i. J6
gezogen 21 (gefallen) ItDotbcn] zu 22 steht r: ®cr mir tat ßitit 24 Unb mein Betet=
lin unt 27 Sc^aW aiiff§ rcc^t mit 28 explorasti unt 30 finbeft ni[I)t§ U7it 31132 61)
e§ ift bis SBeWeifc 'mt 33 Seelen unt
') "iRatgcl)', nichl Stntgebcr, ist die genuin fMlhcrschi; Form; auch Jiöin. 11, 34 stand
ursprünglich 'rnbgcbc'.
iJJtototoII ber !PfaIincnlaguii3 1531. XLI
[o. ll.| in imievm gmige, »nie luirä aninfjcn. [ü. lo.] 'uBcrluclLbic^c in',
benfelben Setuen. [ü. 14.] 'Manus tuae': ©u bift imer 6cl) inen, gtbft inen, \m^
fie {)a'6cn lUoKcn, Nos descris, iuxta iudiciuni rationi,s biefer lüelt, qiii tantuni
cogitant de commodis vitae praesentis, et qiiae iniiiidi sunt, vcl -j- 'Manns
s tuae' in maluni, quos in malum reservasti, dextera tua inveniet eos, qui te
oderunt. Nemo est, qui eos de manu tua possit eiuere. horrendum est.'jicfcr. io,3i
ineidere in inanus dei viventis. Est ebraismus i. e. obnosiis vindiotao ttiao.
(S§ finb fold^e l'cute, bic man nidf)t tan ftvoffen, ©ollen fie a6ev geftrafft
toetben, fo mu§ manus dei tI)Un. '^i" tJ-'^lt leben': Iini)ii non possunt per-
10 suaderi, lianc sententiam horribilem contra se latam in eoelis. P.'ialini
passim [2] et [1] scriptura tribiiit inipiis, qui tantum quaernnt prae.senlis lit. i, 12
vitae commoda, ventres pigri sunt.
[581.119''] [t). 15.] 'Evigiiaudo', excitando siniilitudiuem tuam, hoc de
reguo fidei sonat. Cum evigilavero. Coniplectitur utrumque .1. privor [?]
15 verbo, quo reddor tibi simiiis. .2. 'Scinnis, quod erimus ei similes' inio iain 1. 3oi). 3, 2
sunuis ei similes. Simih^tudo tua i. e. cum excitatus fucro, Ia§ icf) mir
genügen, ba» icf} gleidj jei;, et iioc non obiective sed formaliter, ex Gen[esi 1.
faciamus liomines jc. plana et perspicua est haec sententia. i.'Woki.sg
Psalnius XVIII.
20 [ö.2.| 'Diligani': paternabo, maternabo, filiabo te. ^^ tjobe bid)
r)er|Itd^ lieb, U)ie „bin iä) bir fo '^olb", 6r meinet viscera, muttertjei^.
^ä) f\abe ein fjerli jn bem, 3e, loie ^ertic iä) hid), Si esset verbum adfeetus,
fo h)er§ feer loftlic^, sed significat tantum illum gestnm in vocativo', Jfe,
h)ie t)er|e tc^ bidf).
« [d. 3.] Cornu vietoriae meae, mein .^clffc^om, mein l^oin, ba§ mir
!^ilfft. 6§ ift ein lonter allcgoria, Vincula mortis !omen jnoor, |b. 5/6.] Im-
petus nialorum, invidia nocentium, offendicula mortis.
[b. 8.] ['Terra tremuit']: 2)a ge^et er nu fpocirn in 2tegl)pten l^in ein,
unb toirb tnngfain er au§ fomen. 'Conmiota': viLdelicet in monte Sina.
■"> |0. 9.] S)ie 'nafen' loil id) ()aben, (luia [nasus] .sequitur, 'Ab illo': scil[icet
4gne; descriptio poetica tempestatis [lüetter]. Poema iudaicum est, |0. 12.] „6r
berbedt ftc^ mit finfterni§" i. e. [F. M.] fecit sibi tabernaculum tenebricüsuni
ex illis obsciu'is nubib|us. Posterius est interpraetatio prioris. primo figu-
rate loquitur, deinde simpliciter, Ut res obscura est, ita et verba. De rebus
35 obscuris loquitur obsoure. Unb ftf}lüarlje finftere biäe Inaffcr looltfen.
'©e^elt': militare vocabulum. Gerte nobis tentatis est absconditus. [ö. 13. |
1 in 61s gonge unt 4lö Manus tuae rk zu lOjll steht r: 3t teil, to^n, gut
]9 XVllI c au.i XIX 33 primo] (Dein) piinio Ih zu 33 steht r: Histeron protlieron
zu 34135 steht rh: Nubes densissimae Magnae caliginis 36 C'erte bis absconditus unt
') Danach mrd unten S. 6, Z. 5 in vocattivo statt in vocaibulo zu entzifj'crn sein.
XLII Einleitung.
'Prae fiilgore': 'glan^', bli^, describit fSI. 120*] ruptioncm nubiiim, quLando
fulgurat. Unfer ÖLerr G5[0tt tan finftere inoMen lüol eiicuc^ten. Q[uasi
dLieat: Manserunt quidem teuebrosae mibes, quae tarnen illustiatae sunt.
Densissima caligo est et tameu lux est in ea. S)icjeI6en f($lX)Or|en bitfen
lüolden t)erf($>tmnben, „ jcrgiengen ", trcntteten ]iä) liom glan|, ber für im 5
)linr. 'Carbones ignis': [o. 14.] 'f)ager, [ü. 15.] ftral. Igncni ardcntoni. non
sohim fnlgentem intelligo. ^Nlateriam ignitain significat. .3Bte i^ fcltjc meinen
5leuffcl fliegen uBein lünlbe ju fofiurg. 'Sc^rctft fie': QnemadLmodnm populnni
Israel perterrefecit in nionte Syna, nt retrocederent 3C. [ö. 16.] £)a veget§,
alB goffe e§, @§ Ijctffcn anä) torreutes, ba3 bie tnaffer finb Tjev gcingcn fom 'o
tegen (j^uasi d^icat: ©ie fat)cn am bevg ©inni bic kc^e I)in unb tjcr flieffen
Öom pla|iregen. V[ult d[icere, qnod novi rivi veuerint, miraculnra fuit,
quod illico creverimt aquae ex plnvia. 'fundaLnienta': ])uto eum appellare
fuudamenta ipsas aquas [q[uasi d[icat]: luundatioues vcnerunt aquae cou-
l'l. 24, 2gregabantur [aquae], quae sunt fundameuta terrae pSLalnius .24. 'Super flumina n
praeparavit eum.' Terremotus non revelat fundameuta terrae Revelata, uudata
ba» in conspectum lompt. Non revelabis turpitudiueni jc. Levi[tici .18.
i. e. £)a fa|e man ein mol, Ino ba-i erbretd^ ftunbe.
6 zti ignis steht rh: lapilü ardenles 8 Sc^redft fie iint
5[!lit bicfen SBortcn 6vicE)t bic 9}dnftf)vift aiis Bos. q. 24'' gaiij tiiiücrinittctt
cA; im UrprototoE nehmen bie iDcitcvcn UJevt^anbtuiigcn über %]. 18 iiocf) foft
2 Seiten ber Cftnto^aiibidjxift ein (f. u. ©. 7 3. 10 - ©. 8 3. 14).
aSic wir (oben <B. XIX, 9(nm. 1) ftfjon anbeiiteten, tnffcn fic^ aUc 5''ngcn,
bie bicfe für ba§ ikrftnnbniä cincä freitief) nur fteincii Stücfcä bc-3 UrprrtctoII-S
intereffante unb wertOoKe Seinfi^rift un§ aufgibt, nodf) nicfjt lofcn. SBir fönnen
nichts tjiftorifc^ (SetuiffeS fogen über i'[)re jcitlidje &itftebung; über iT)re DncHeu
für bos Sonbergut, bnä fie gegenüber Bos. o. 17" barbictet; über 3förcr§ llJotiüe,
au§ benen t)erau§ er fie begann, n.'ä!)rcnb ba§ .zeitige 9luff)ören mitten im 18. *p|atm
mieber ein neuc§ iWätfct ftellt. Sid)er ift eigeutlicf) nur, bafj Hos. o. 17" inbalt=
lid^ bie ^^miptquelte ift, Don ber Bos. q. 24'' bi§ ju ftretfemueife lübrttirfjcr Über-
cinftimmnng abt)üngig ift. —
3ufammenfoffenb niüffcn luir nun wod) einige liicfeutlicbe 3''8C ,iiiv (5()arafte=
riftil ber 5pfatnienrcüifion§arbeit nac^ ber formalen mie int)alttic[)en ©eite 3U=
fammcntrogcn.
gür ben '^>foIter 1531 >, bem, unc gqcigt föutbc, bie aicbifion flu§fd)lic|lici;
jugute fam, fd)rieb üvti^tx folgenbci (Sci)(uBiüort :
„Ob Siemnnb ftügetn uiofttc, unb fürgeben, mir T)ätteu ben '^sfatter ,^u
ferne bon ben SÖortcn ge.^ogcn, ber fei bei fid) ielbft ftug unb taffe uns biefen
SPfatter ungetabett. Senn luir baben cS miffentlid; getban, unb freitid)
QÜe SBorte nnf ber OJolbUmge gcbattcn unb mit allem (^Icifj'unb Irene
•) llnfte auäg. SBibel 2, *37.
SPtotofoH bct ^Pfolmcniagiing 1531. XMII
berbeutfd^et. Hub finb and) getcljvtcv l'ciitc gniig batu-i geiocft.
S)ocO laufen »oir unfern bovigcn beutfdjcii ^4>fflltcr and) Mciben, um bcvcr luiflcn,
fo bn begc'^vm ]n fo^n unfi-v Crrouipct uiib JT-uBtapfcn, unc man mit 3}u(mctfcf)en
näfjer unb uäfjer fommt. S)cnn bcv üDviflc bontfrfjc 'l'iaUcv ift nn Dicton Cvtcn
bem ßbräifc^en näl)cx unb bem SDcutfcfien ferner. S)iefcr ift beut Scutfc^cn
näl^er unb bem P-tiräif djcu ferner."'
9Ufo ein beutfcfjcr ^^^'fatter foKte erarbeitet U'crbeu; e§ toar bie auäbri'niUdje
Jenbcnj ber SKcöifion^arbeit, bcn Iiebvaifiercnbcn '.^»falter Don 1528 ^u übermiuben.
SicfcS abfic^ttidje 33emlif)cn fj)icgelt bie Sutfjerfdjrift »uicbcr, bie aU ft)ftematifd)=
metf)obifc^e grudjt unmittelbar auf bem 53oben bei ^protofoHi ermadjfcn ift
(f. oben S. XXIli; auc^ lUnm. 5 u. G), nämlid): 'Summarien über bie '|>fntinen unb
Urfac^en be§ Solmetfc^enä"- (1531). S5or allem barf man aber U'oljl für baä
fprotofolt bie ganj allgemeine formet prägen: cä ift ba§ 9Jingen um ben
jebeimat bcften, tref fenbftcn, f inngemäfjeftcn beutfd)cn ^(nöbrnd ber
gcrabe öortiegcubcn 5jjialmftcl(e, mobei nidjt mortgctrcue Xcjtgcnuifjfjcit aU l;üd)ftcö
Überfe^nnggibeal gilt, fonbern bie forgfamfte nnb peintidjfte 33eobad)tung ber auf
9(u§briid unb O^orm fid} 6c,^ieT]enben nngcfdjrie'benen Öicfei^e ber bcutfdjen Sprad^e
unb 5tuor aU tioltstümlidjcr ©cmeinfpradjc. ?lIfo uidjt metjr blo^ ber ^|*fatter
mit beutfdjen Söorteu war ba<3 ^ul, fonbern, bie 5(ufgabe bertieft unb üer=
innerlid)t, ein an§ bem ©eift unb ber SBefenäart gcborcucS bcutfd)e§ *pfalmcnbud)
foUte Werben.
3n biefem Sinn fprid^t £ut(;er feinen mettjobifdjcn ©ruubfa^ für bie IHrbeit
mit ben SBorten aui:
Aliud est psalmum intelligere ol allLid est euin loqiü posse^;
ober noc^ beutlic^er in ber 3Jeinfd}rift * :
Aliud est psalnios intelligere et aliud perspicuis verhis eum tradi aliis i)OSse.
So brüdt er feine 3(nftrengung, ba§ ein.^elne f)cbräifd)e 9Bort tnirtlid) bentfd;
ju crfaffcn, mit bem fel}v bejcidjnenben unb prägnanten SBort auä: 'sie obscrvavi'-'
b. f). id} l^abe alle Stellen, Wo bai SBort Porfam, geprüft, unteinauber ücrglid)en,
um nid)t an ber jnfättigcn Ciujelbentung (;ofteu ju bleiben, fonbern anö bem
allgemeinen, bominiercnben ä^egriff bc-S SBortcö bie .ydreffenbc unb ber beutfdjen
Spradje biillig entfprec^enbe Überfe^ung ,yi fd)bpfen. 5JJitt)in fd)Webt Sutljer eine
tongeniale bcntfdje *]tad)fii)Opfung be§ l)cbräifd)en '4>falter« bei feiner l'lrbeit Por.
SBai er fo, gleidjfam ariomatifdj, aU feinen Uberfet^ertoillen fcftlegt, um
beffen 3)urd)fül^rnng unb öottcnbete 3luägeftaltung feljen toir il)n bei ber Übertragung
jeber ein.^elnen Stelle fämpfeu nnb ,5War fo lange, bi§ er felbft wirtlid) .^nfriebeu
unb fein fdjier unfet)lbare§ Sprad)= unb Stil gefü 1)1 mit bem gefunbencn fprad)=
lid)en 9lu§bruc! in Polte Übereinftimmung getommen ift. 3)auu fonftatiert er luol)!
feine 33efriebigung mit einem:
'So wirb unfcr fcnten^ am beften fein' ©. 5 3-31;
ober: 'ba§ werä' (= wäre e§) 6. 48 3. 30; S. 60 3. 29;
ober: 'mihi placet' ©. 83 3. 3;
ober: 'sie reddidi prius et maneat' S. 127 3- 13.
') ©tl. Stulg. 37, 105; Ugl. oiid) bie »ricfnoti,} oben ©, XXII, «um. 10. "-) Uiijtc
SluJg. SBb. 38, Iff. ») ©. 3 3. 32. ■•) Oben ©. XXIX, S- l«f- ") ©• 99, 1.
XLIV Piiitcitiing.
9}?an(J)mal muß er )id) ahcx fvciüci^ cingcfteljcn, ba^ cv fein oiel uid)t cncidjt
f)at; bann fngt ev 3. 93.:
'Nos non liabemns vocabiila theiitonica' ©. 12 3- 28;
ober: '(t($) tDolt gern l^aben ein Instrumentum bellicum' S. 26 3- 23 '.Hunt. 3;
ober: 'bo§ ift ta sentenlia, sed Icft ftcJ) nidE)t geticn \)m beubfd^' S. 69 3- 25.
£)in nnb mieber ^at er »of)! bcn nad) feinem (^efiif)( treffcnbcn Slu^brutf
gcfnnben, ober er fc^eint ifini brdj torlöufig nodj 311 fül)n, jn gclragt, nni iljn
cinjnfc|en. Wit 3?ebaucrn liiBt er ifjn fndcn, fagt ober j. 93.:
'fo UJcerl feer tofüic^' ® 6 g. 5 ;
ober: 'tner (= tnärc) bcnbfd)' ©. 53 3. 25;
ober; 'bas n^er beubfdj" ©. 76 ju 3. 16.
S!a§ 3ntcrcffc nni bQ§ re^te 2!eutfd) nimmt i'^n alfo Hör altem in '.?(nfprni^.
Um bcinjiüen ift fnft bei jebem 9.H'rä crft ba§ cntfdjcibcnbc äöort bcr l)cbräifd)cn
((atcinifdien ober gricd)ifc()cn) Urfprac^e genannt, wirb bie 'plirasis Ebraica'" ober
'Ebi-aicae lingiiae' ober bcr 'Ebraisiniis' l)U\ unb bei' gemcnbet, nad) oüen möglidjen
©eiten f)in bcleu(^tet; um bcSwiUen üergcbt »ooljt feine Seite, anf bcr er bicfc§
Sntereffe nicbt nod) Qu§briirflid) betont; ju ungc^ätjltcn Walen fagt er ,5. 93. (iicimus
germauice, teiitonice ober diciinus nos, germanicetiicitiir ober — fct)r d)araftcriftifd) —
'sed lingiia germanica non leibt'. 9hif biefem ftrcng mctbDbifd)en Söege tonmit
Suf^er ju feinen befannten freien i'erbcntfcfjnngcn bcr ^^ialmen loic Spf. 23. 24.
46. 90. 103 uftD. S!a§ ^protofoU läfet nn§ (Jinblict gcminnen, nntcr welchen
Wüfien, nad) toicOiet (£iid)en fic entftanbcn.
3(ber !i'utt)er mar ja ju biefcr 9(rbcit nid)t allein. Scr f5?rcunbc§bcirat ftanb
iljm getreulid) l^clfenb nnb nnermübtid) mitratenb jnr Seite. 3" Icbcnbigcr 9Bcd)fel=
rcbe flog bal ©efpräd) beiübcr nnb t)'"ii^fi'- -Körer Ijot an fcl^r tjielcn Stellen
bic Flamen bcr Männer ücrmerft, bie in bcr Sii3nng baä 9Bort ergriffen, mcift mit
bcn 9lnfang5bud)ftnbcn über bcr 3ei(e, in ber if)vc Shiefüfjrungen begannen. So
ift bie S)ebatte= ober Sialogform ber ©igiingen ba unb bort gan^ beutlid) ,5. 58.
tpf. 18 ©. 7, $f. 22 S. 16, '^^f. 38 ©. 35, 5)]f. 52 S. 54, ^M- •'^8 S. 60 f., $f. 68
e. 76 f., 5pf. 74 ©. 88 f., $f. 89 ©. 112, ^!f. 94 S. 120, '^M- HS ©. 148 ff.,
5pf. 140 ©. 161 u. a. m. ; an Uicicn anbcrcn Stellen fönnte man fic unfd;toer
rcfonftruieren, 3. 93.:
S. 3 $f. 18 bg(. 9{nm. 2
S. 21 *pf. 29 3. 7 9lnm. 1
©. 24 «jjf. 32 3. 8
S. 43 5pf. 45 3. 1 ff ; ©. 44 3. 7 ff.
©. 69 5Pf. 65 3. 20 ff.
©. 75 311 3- 4. Suf^er fd^licfjt eine (ange thintcrung über '|*f. 68 mit bcn
aUorten ah: 'gi ift tra3 (= Svatfd}, ©eträtfd^) gnug gerebfli
©. 109 '^l 87 bgt. 9lnm. 1.
©. 150 5ßf. 119 3. 14 ff.; ©. 152 3. 5 Ogl. ainm. 1.
©. 159 5pf. 137 u. a. m.
') ®0(i^ fic()c bic '•Jfndjtrfiflc ©. 578f. jut Stcttc: 'tml; = hol.!'; nlfu l)irv ctiim gicid):
bebcuteiib mit 'meine id), beljaupte id)'. "Jev Sinn ber Stelle Hiebe im uieientlid)en bet flleid)e.
«PtototoU in ffatmcntagmig 1531. XLV
(Se(6fticbenb »irb man nur in gaiij Devciiijcltcii (Vätlen eine tiöHig eiiituanb=
freie Slufteidiiig bc§ üoiliegenbcn, ungcgliebcvti'ii Stoffe« unter bie leilnetjmcr
öornefinieu tonnen, aber bo^ S?ut^er überaQ ha, Wo feine S^ebotterebner ücrmer!t
finb, ganj oftein bic Soften bcv wirbelt fodtc bcftrittcn Ijoben, ift au§gefd)liiiicn;
freilief) mirb ja :K'örer befonbere auf !i*utf)erä JH'cbe nnb beren (jeftl)altung geadjtet {)aben.
.^auptföcöUd) ift natürtid^ $t|ilipp 53telQnd)tf)on beteiligt, ja an einer Stelle
wirb fein iiorfdjtag fogar neuer *4>in'i"tfjt-' l1-*t- 64, 7 <B. 09 ^. 1 f.)
Slu|er ''J3leIand)t[)on (ä|t fid) bie nietjr ober weniger rege{niä|ige Vlntuefenbeit
be§ bainaligcn 9Bittcnberger (Vrennbestreifeä bei ben Tagungen fid)er belegen :
ßa§par 6ruciger (im ^protofoK: C. C.) beteiligt fid) naditueislid^ nm Wefpräd)
3. 58. 6. 7 3- 16, <B. 35 S- H, ©• 61 3- 2, <B. il2 3. 17, ©. 135 3. 18.
9lurogaIIu§ (Aiirig: ober Aurog: im '^Uototoll) nac^meislid) 3. SB. S. 59
3. 14, 6. 62 3. 12, ©. 66 3. 13 [?], ©. 76 3. 5, S. 89 3. 21, <B. 98 3. 22,
©. 105 3. 4, ©. 113 3. 19.
58ieIIeid)t nur bei einzelnen Si^ungcn Waren jugegen:
3fuftu§ 3ona§ i. ». <B. 66 SInm. 1, ©. 114 3. 2 3tnm. 1
3.!eit Sietrid) 3. ». <B. 43 3. 3 unb f. u. S, 11 9lnm. 4.
©clcgcnllicö wirb aud;, wie bas Mat^efiuS für 1539 — 41 melbct, ^Bernljarb
Siegler^ au§ X-'eivjig Ijerübcrgetomnien fein; ügl. S. 3 ju 3- 25.
Sie Userteitung ber MoHen bei ber Slrbeit wirb bann etwa in ber Sßeife
ftattgefunben l^aben, wie ba§ 93Jat^efiui (f. o. S. XVf.) beridjtet; jeber ftenerte ba#
bei, wal il)m nad) ber 9lrt feiner Spejialtenntniffe in ben ©prägen, auä ben
Kommentaren am üertrauteftcn war. Sut^er waltete über altem in gleidjer 2Bcife
mit feinen Äenntniffcn, mit feinen prattifdjen unb religiöfcn Seben^erfa'^rungen,
mit feinem ®cniu§.
S)cn Stuägangepunft ber 33efpred)ung bietet jcljt nid)t met)r bie Vulgala in
ftarter Scöorjugung wie fvül;er, fonbern ganj übcrWicgenb ber l^ebräifdje ©runbtejt.
2utf)er fcnnt il)n überrafc^enb gut ('ludei sunt hibliotheea nostra; bamit bienen
fie Sott, quod conservant bibliam' S. 63 3- 13/14) unb ift in ber tjcbriiifdjen
©prad)e' 1531 öiel mct)r bewanbcrt als man gcwo^nlid) annimmt-', — er wagt
') @» hiitb, ircnn cift ntle iptototorie abgeidjloijeii vorliegen (Uiific SliiSg. SBibcl 3 unb 4),
noi^ einet bcfonbetcn Untcrfudjung bcbürfen, ob uiib in lDcld)cm Umfang Q](cIüiid)tl)Oiio (unb
bet nnbetcu J^eitöte) Icrtüotjdjlägc in bie SBibelbrurfc tejipiert luetben — boä 'Hcfultat luirb
in moudjcr ^infidjt überraidjcn — , mcnu ci freiließ im nKgemcincu oud) rid)tig fein toivb, bn^
(\o iRijd) 0. a. C. S. 81) bot Slntcil ber Reifer am SiBcvt ber bcutidjtn *8ibcl mc()r auf bcm
Sebictc bc? icj:tUetftäubnifif3 qI-S ber SBibelBetbeutjdjuiig liege. Selbftuetftäublid) hjar l'utl)etä
Stimme immer bie bominietcnbe. ') ^cbrnift unb ^umanift in Seipjig (gcft. 1-556); »gl.
Ätofcr, JifditEbcu 5iv. 144 ©. 120; 9!r. 594 S. 299. ') 3utereffQnt, nber uodj eiugcf)enb ju
untcrfudjen ift c? . bafj man au? bem il]totofoU I)5ren {nun, h)ie i;ull)ct hai .g»cbräifd)c fpvidjt,
,V S. n iprid)t et nic^t blofe nm 5JBottj(^luf5 mie ba? cnglifc^e th aVi leije angebtürtteg s:
©..34 3.22: Havos = r->n; ©.45 S- 36: Alamos = ri-abi;; ©.52 3. 32: Nnlaros =
r-an:; ©.57 3-29: Raos = n"5i; ©.154 3-26: M aaJos = T\'h's;a iiym., fonbern auc& in
bet anittc om ©ilbeni(^luB: j.S?. @!33 3. 16 91nm. 1: Mimre = n-rri?. Siele anbete S3c=
obad^tungen bicjct Sltt werben bic ^totofotte bcm ©ptac^rorfdjct ctöffuen. *) i>gl. neuet=
bingS fi. 91. aJtcijfingct, 8utl)eig ejegefe in bet gtüt),jcit, Scipjig 1911, ©. .54ff.
XLVI Einleitung.
iogar an einigen Stellen eine %xt leythitit Dgt. 3. S. S. 59 3- 12 9tntn. 5;
■^ievljev gef)örcn and) ißemevfungen luie auf 6. 42 3- 17 3(nm. 2, (£. 117 3. 7
SInm. 1, <B. 127 3. 17,18 9lnm. 1, ©. 121 3. 30/31: 'Ibi voliimus fortiler pugnare
cum grammaticis et noviim vcrsum incipere' (ögf. an(^(S. 121 f. ^. 31 9Inm. 5); —
natürlich ivvt er, am niobevnen 53lQBfta'6 gemciten oft genug; wie füllte e? anberg
fein bei bem bamatigen 9JtangeI (ober nic^t öiJUigcm gellten!) an anäreidjenben
leritograp^ifdjen unb gvammatitalifcf)en Cilfämittetn- Saä ift 5U fccbrnfcn, toenn
man bie nngctjeuve l'eiftung .C'nt{)ers mit feiner "ipfiüerübevtragung aucfj in rein
ej;e9etifc^--fprac^(ic^er .^infidjt mürbigen foll.
lUbev tuo5 bantats .yigängtid) \vax, mirb tjerbeigejogen. Suf^er» eigene
5pfalmenerE(ärungen (ügl. S. 146 3lnm. 2; 147 3- 33: 'Vide Commentarium') unb
bie unter bem Setfnamen Ai-etius Felinus öon 93ncer (ögl. <B. 29 2lnm. 2, g. 30
3. 28) unb Eubanus Hessus (f. 0. S. XXIV) üerijffentlicfjtcn Ü&erfeljnngen unb
Äommcntore; bie Septuaginta, .^ieronl)mu§, 9Iugnftin unb bie mittetaltcrlid^en
,ftird)engelc()rten (f. o. ©. XX) mie iKeudjlinä '6eptene' unb bie üieüniffenben jübifc^en
'Siabbinen' (f. o. <B. XV f.) unb ©rammatitev.
2jie Äommiiiion§fi|ungcn trugen öertraulid^eu 6t;ara!ter; in 2utt)er§ ßtofter=
liioljunng tam ber Svennbestreis ^jur ^Beratung äufammen, rffcnbar gan,3 ^manglo^.
3t:)ang(o§ ift baruni and) bie Spradje, bie gcrebet n;irb. 6§ ift nid)t bie offizielle
9icbcuici)e, tt)ie fie im nnit(id)cn Sdjrciben, in *4>vebigt unb Sortefung, in SiSpntation
unb £enbfd)rciben nutmcnbig ift, fonbern au3 Satein unb Scntfd) bunt gcmifd;t,
bie gemüttidje unb gcmiittioKe i^au^= unb 3;ifd)= unb l'llltagefpradje bcS t'ut(;crfd)en
unb ber bcfrennbetcn Kcle^rtenljänfer; tuir fennen fie and) fonft au§ ben 2ifd)reben=
fQtnmIungcn ^, £prid)tiiörtern ^ unb mand)cni nertrautcn Jyamitienbricf.-'
Siefer Pt)araftcr ber lagungen crl)ölt feine freunbtid)e 5:c(cud)tung 3. ä^.
in bcu fetjr ,5at)lreid;en 5Siminutiü= unb Änfcforinen, bie man aniucnbet. '■JJian
ipric^t mit 5üortiebc öom „pfelnüdjen" ■', 3. 33.:
5ßf. 5 S. 103. 32: 'Slufbcrmaffen ein fein pfelmidjen';
5pf. 17 S. 4 3u3- 32: 'baä ift mein gebellin, ein fein pfelmid)en';
^;!f. 114 ©. 1453. 1: '3ft ein tcid)t pielmid)cn baä^;
ipf. 127 ©.157 3-9: '6in redjt Galomonifd) pfelmidjen';
5pf. 140 ©.161 3. 31 f.: 'gS ift ein (rang pfelmidjen in ben 3 perfid)en';
*Pf. 141 ©. 162 3. 25: 'S)ie lllpfelmidjen, bo man bie altar Uniffdjt, finb tvau5\
') Sgl. Uiifre aii-3g. S8b. 1, I.5.-. (litfl). =) Sgl. Uiijrc 9liiSg. Siidjrcbcn !öb. 1 ff.
') Sgl. Sl)iclc, 2iitl)cv-3 3:i|d)tcbcninmmlung, äUcimnc 1900. *) Sgl. 5. S. an fein 'Söl)nict)en
Jgiönricljcn' (15;!0), Se SBcttc 4, 41 f.; ond) "bei Itjiclf, 2iitl)cv3 fabeln, ^hubtiicfc o. n, 0. ^fr. 70,
2, 9lnfl. 1911 ®. 36f. ") Sie SiminuliDcnbnng ift bei l'nlljcr, wo et fic fonfl in Sdjtiften
bon offi.jiellcr '■äü aniücnbct, . . . lein ober . . . lin. (Sgl. ?1. ycljuinitn, yutljcvä Spradje
in feiner Übctfclinng bei dienen Seftamcntl S. 4-'>. ß. j^vanfe, örnnbjügc bct ©djriftiptadjc
Üutt)era S. 128.) iSx fagl: '^fnltctlin' ober 'i'cntlin" f. 9lpg. 28, 2. Sic gitbnng . . . djcn
fomint in. SB. in ber gongen 8iil()erbibcl nidjt bot; bal 'ÄQninidjcn' 3. S. :f. SUiDJe 11,.');
5. aJlofe 14, 7; ^\. 104, 18; Spriidje 30, 2(3 ift eben nidjt biminutib cnipfnnbcn (filuge,
Gtl)mulogiid)cä Söbrtctbud) ficl)t jcbüd) 'ffanindjcn' als SiininntiV) cm); ober in feiner .^iquä--
fpradjc tuenbet er boo nieberbcntfd)c . . . c^cn gern unb l)äufig im.
<Protofo(I in 5pfalmentagiin9 1531. XLVIt
9ln %Ui<i) ober atjutid^ gcbilbeten Söcrtformen fommcu bov 3. 5ß. ■.
Steglicfjcii; 58eiicvtein; gebettein; l»ev[id)en S. 47 3- 2 3 (Iietid)Cii - gebctidicn
f. <B. 54 ju S- 2); 2ej;ticl)eu; tljieiidfien; clcuiid)cn (f. <B. 64 3. 29 2lnm. 3); ftiit)i=
c^en II. a.; auc^ bie SoppelöeiKeinerung: 'liblid^cn' ®- 147 3-26 Slnm. 2.
2)lon fd^eut fic^ qu($ nidjt üov berb bolfstüinlidicr 9Jebe :
«Pf. 23 S. 17 3.8,9: '3luf eim ölVIIcii baud;, [teilet ein fvoUd^ tjeubf;
SPf. 31 ©. 223.9,10: 'p'iu, bei- tcuffcl |cl} ein (v^t';
5i?f. 140 ©.161 3-21,22: 'Sic ciicinuis iios: ba» fie bev bonnev neun cUcn
Dun bie evbe fd^Ioge'; üg(. Qud) ben 'ixa^' (f. o. £. XLIV; bod) f. 'JJac£)tvägc S. 578 f.);
ba§ 'fpeietlic^' ©. 133 3.4; ben '©onft ©imprccf)f S. 133 9Inm. 4 u. f. f.i
3u ben llJerfmaten bteiev .C»on§ipiad)e Sutf)ev-3 im geic^foffenen fvveunbesfieife
gel^brt e§ au^, wenn er, ofyK biet nad) ber fprnc^lic^en l'tijglicl)teit ^u fvcigcn,
ollerlei etl)mologifd^e J?unftllücfc jnm beften gibt j. 5ß. :
'Bavari pauern üon bauen' <S. 70 ju 3- 32 ;
'Boged (conteniptor j. ©. 62 3. 3) ein SJoge^atä' S. 100 3. 4;
'^of bom ^cbreifd)cn hoha' (1. gjtofe 14,15) ©.105 3.18;
tigl. 'Sorff quasi t^or offen, bor anff' (f. 0. ©. XX 9(nm 3) ©. 163 ju 3. 27/29;
Wenn er über boS ©anje ben Dteidjtum feine» ©prid)Wortfd)Q|e§ au5f(^üttct^;
toenn er fein Ääte in bie Sebntte jietjt: 'mca fetc memoriter novit'
(f. ©. 23 3- 14 15 3Inm. 2) ebenfo Icie (Erinnerungen nu§ feinem perfLinIid)en Grieben
in ÄQmpf= unb griebenäjcüen, au§ bewegten Sogen ber ;)Jeformationi3eit unb S3e=
nierfungen über (Jigcnfc^aften unb 33er't)ältniffe feiner gveunbe unb SSeFannten, bid
f)in ju 5JUifter *|5eter halbier (33estenborfi f. ©. 125 3. 14 15 3(nm. 1.
5JQtürIi(f) fargt er in biefem 'Sonfiftorium' auc^ nidjt mit fröftiger *4>o(emif
gegen Si'om unb '^'apft, I^Qpiften unb bie 2Biberfad)er feiner JieforniQtion: @r
pcrfifliert ben Slmtsftd päpftlicf)er (Jrinffe: 'Ante oiniiia mamianius et praecipimus
angelis' (©. 86 3- 5) unb Witt 'feinen 5pQpiften' ben 64. ^pfalm ' ju Valele fingen'
unb l^offt, 'fle follen bQ§ 3Imcn brauff l^culen, ba§ gebe (Sott 'Jtmen'' (©. 28 3. 3/4
unb ©. 28 3- 25(26), aber e§ fommen alle an bie iReibc: Grasmuä unb Sucer
unb 3»in9ti; ^oifer Siaxl unb 'i'fji'ipp bon .'peffen; lUrid) üou SBürttembcrg unb
|)er3og ©corg; f^aber unb Äod)Iau§; Äampegiu§ unb (frf; bie 3lDirfflUcr unb bie
Sectarii; ber i)>Qpft unb bie ^ijnige bon Sronheid) unb Säncmarf wie ilJargarete
bon ©abol)en.
Sffiir £)abcn biefe testen '4-'unttc jur int)olt(ic§en (i^arafteriftit be§ iprototoUä
nur eben berührt unb jwar au3 beut ©runbe, Weit eine umfaffenbc SarftcIIung
bicfer ^crborragenb wcrtüoEen Momente erft tnbglid) ift. Wenn aud) ba§ .^wcite,
umfänglichere 'prototoü über bas ganje A. T. unb ©türfe beS .\". T. (1539—1541)
in Unfrer Sluäg. 23ibel 4 borlicgen wirb; anfeerbem erfjeifc^t ja jebcr einjetne
') ®oI(i)e Stulbrücfe bringt i.'utt)et gcloiij t)in uiib Ijct aud) fonfl in Sc()tiflcn, fogat
^Piebigtcn; aber im ^protofoE fann man faft »on einer gefliffetitlidjen Cäufung fotc^cr "Jtcbe
fpredjen; fie ttjirb mit einem miBertennt'oren iöcijagen gebroiidit unb tjilft bem 5ProtofoII feine
fpejififdjc fjärbung geben. -/ Scr ©emiiin, ben um bie !|Jrotofotte an Sutberfpric^iuorten
bringen, Wirb an anbercr Stelle unb jttjar nn ber .^anb be» rtjeitfdiic^tigcren 3]tatetiald aller
5PtotofoUe jufammengcttageu fterben.
XLVIII Ginleitiiitg.
bcr bcjeidjnctfn SüOf f"'-' fitf) f'n^ ciiibvingcube ©iiijcluntevfuc^iing. Sßcmt bnä
gcfdljel^crt fein ipivb, cvft bann wirb flar an beii 2ag {omiiieii, luetc^ ein Si1;q^
QU§ bem Staube bev 5Bibliotl^cE gehoben Jourbe mit bcn bi§ 1894 üerfd;oIlenen
2?ibelprotofoHcn. SBeld) eine (^ülle üou lol^ncnbcu ^lufgabcn evf(f|tie|t nn§ unb
lä^t uns lüfen fc^on bicjee je^t be)Vvoc^ene '^-'intievpvototoK. 3(bge)ef)cn Don einzelnen
neuen biogvaptjiicficn ^-liigcn im 33ilbe Dllavtin Sut{)cr5 unb in ber jeitgcfdjiiiitlidjcn
5^!^l)|iognomie ber iKcformation luerbeu ©cvmaniften unb Jfjfotogen fid; nun auf
Wrnnb bicfei i)JJatcrtal§ an bic Seavfaeitung üon Jtjcnien begeben niüfjen tnie 3. 33.:
&ntreid(ung5geid)id)tc bev Spradje Ji'utljerä; Sut^cvö cregetifdfie Snlloidtung; J^utfjfv
als Sprad)fonncr; i'utljev in feinen üfttjetifi^en unb religiofen Urteiten über bie
©t^rift; Sutfjcv im gelet)iten (yvcunbesh-ei^; i'utfjev al§ Satiiifcr unb 5)>o(emifer;
Sut^erg .£)umov; 2ut:^ev aU ^pvofeffov.
C. SRctd)ert.
üutljci^ö Danbcvcniylaic
öcfi bcutfdjcn iinti iatcinifdjLMi Pfattcro.
Cjl^faltcr ItunlKint.)
25re5iau .^tabt^^^iüliotljrlj Ms. Rhed. 2387.
Siit^er? SBetlc. Sifietiibctfcbung 3 IV
fyür bic beutf($en imb frembi^jrac^Iit^fn SBiBetn unb SSiBcIteife, bic nie
©eiroud^icreniptave in H'ut^crs .fiäuben icovcn imb öon il)m feiner ©eirol^n'^cit
gemäl mit reidtjlidjen gintvagnngen oerfd)iebenftcn G^rattevä Uevfcl^cn tuuvben,
finb mir (eiber immer nod) nur auf unfidjcre 5iad)ri($ten angemicfen. ä!ou bent
ätteten »eftanb ber «ibtiot^et Sut^eri gibt tüo^t Un}re 9luSg. Sb. 3, 4 f.; Sb. 9, Iff.
eine 3>orfteQung ^ ; ein fefjr wertüoKeä .gjanberemptar Sut^er», ba§ beutfd)c 9lUe
2eftament 153938, bringen icir in biefem iBanbe bon £. 169 an; bie 6intra=
gungen eine§ bcutfd^en 5icucn Xc[tamcnt§ öon 1540 mcrben mir in SSanb 4 bicfer
9Ibteitung unfrer 5(u§gat)e ouöbcuten; ein '^-»lalter (beutid) unb lateinifd;; 1528 unb
1529) fommt I)ier nod) jur 5öefpred)ung unb SBerlncrtung; aber immcrfiin mu^
an biefem 5puntte nod) ein cr'^eblic^eS, bi§ jctjt ungcnn^te§ Material burd) fritifi^e
Sid)tung unb (*rforfd)ung für bie 9hifr)ct(ung bes gcfd)id)t[id)en 3Bcrbcn§ ber Sutl)cr=
bibet erft nupar gemad^t tuerben.
Sie Stabt=33ib[iot£)et SBreälau bcttjaf^rt unter i'^rcn -ütanuftTipten (Ms. Relid.
2387/1—2) äloei in einen S?anb gebuubene *|*fatincnau§gaben auf, bie fd)on nad^
9tu§Wei§ ber ja'^treidjen I)anbfd)rift(id)en Semertungen onS l'ut^erS *-Bcfi^ ftammen.
3ubem I)at ber fpäterc 58efi^er biefer Süd)er ansbrüdlid) auf bie Xitelrüdfeite
bemer!t: „3)ie§ ift bc§ Lulheri I^salterium gelrefen, unb alles, fo barin gefcf)rieben,
ift fein aigne !)aubt, '^ab eS allein 9lnberi binbenn laffeu."
Unb ber bie§ einfd)ricb, ift ßr'^art ö. ßun'^cim^, in beffcn fjamilie fidj oud;
fonft ßrbftüde üon ßuf^er finbeu.^
Unter ber eben zitierten (Sintragung fte^t bie ^loti^: 'Carolus du quesne alias
de quercu. Doiio dedil niilii Ijiinc librum memoriae ergo Nobiliss. virgo lustina
a Kunheim 28. Martii 1596.' Sann: 'A domini Caroli du quesne relicta vidua socru
mea accepi hoc psalleriuni lacobus Scheffrichius Arcliidiacoiius Olsn. Anno 1629
d. 11. lulii'; unb auf bem Sorberbedel bei 6inbanb§ ift eingepreßt: „ANNO. 6r^rt
üon .ßunl^eim. 9Jlein 3iiöDrfid)t aEcin ju gott [runb um ein Söappen.] 1558."
9luf ben brei Sorfaplättern foioic am Sd)tu| bcö iöanbeä fte'^en üon 8utbcr§ .'panb
jtcmlic^ umfangreidje 'ätusfüfirungen, bic .ftoff mane * abgcbrudt unb j. 1. ibcntifijiert fjat.
Stoei 5pfa(tcrau§gaben au§ Sutf)eri 33efi| erfdjeineu atfo {)ier in einem 58onbe.
Äun'^eim l^at fie, mie er fetbft bemertt, erft binbcn taffen: er t)at fie alfo üieUcidit
in f^ab^aft geworbener Sede bctommcn.
') Sgl. oud) fiatl Slugufl SKeigingct, Suf^et? (S^egefc in bct Stü'^jeit. Scipjig. 3JI- ^icinfiii?
1911, ©. 23ff. ^) (SttiQtt (ionft aurfi ö5eotgc genannt) B. R. t IB. Dftobct IGll; .^ctjogli^^
5Preu6ifc{)er Sanbtat, SSattcnftcinfc()cr l'anbric^tct iinb fioftciiljetr, &tbf)err auf ÜJJü^lljaiifcn; uer=
mäl)lt mit Sut^etl lod^ter SJlntgarete t 1570. ') Sögl. Stitfc^rift für fiittf)Eiigcfd)id)tc III
©. :J05. •) SJutljEtä arbeiten nn bcn 5pfoImen in ber Seftfd^tift für 3u[. ftöftlin, ÖJotlja bei
?ßertt)eS 1806, ®. <S4ff.
IV»
LII ©inlettung.
S)cr SBanb tieftest au§ bem: '9Jeto bcubfd^ güfatter. SBittemtierg. 1528'' imb
bcm: 'PSALTERIUM, Translationls veteris, Correctum. Viüttembergae. 1529'-;
gcbnirft bei .öanS Sufft.
Sd^on ßuföer bürftc, lrof|( noc^ 1529, biefe bcibcn 5].lfattcvau§galien jufninmeii^
getan (jabeii, fonft '^ätte gewife Äunfieim auöbtüdtii^ bemerlt, bafe boä Sammeln
unb 3ufani'i"^n'^in''"i ff^i" Sßert fei. lUeUciiiit ift bie il^evmutung (Äoffmane
Q. a. C) nic^t ganj öon bcr ^anh 31: meifen, ba§ loir in biefem Sammclbonbc
ba§ 'Psalterium vetustum et laceratuin'" üor un§ \)abm, ba§ Suf^er nid)t gegen
ein anbeveS cintaufdjen niod^te.^
©0 njirb es bann alä fidjev angenommen mevben bihicn, ba§ iiuf^er biefen
feinen |)onbpf alter an^ auf bie Coburg mit fic^ nafjm; unb icenn cv fid^ bort
mit bev ©d)rift befaßte* ober Seit Sictrid) bie '.ßobuvgpf atmen' in bie J^eber
bütiertc, ijat er bie)e§ Sud) üov fid) gct)nbt unb in biefeg tjinein öDi-ljev gett)i!fev=
ma^en al§ in fein Äonjcpt unb tuäl)i-enb bcr lUrbeit befonbere ©tetlen eingetragen.
S)ementfvred)enb fiiiben tuir je^t fomoljt im 'Psalterium' mie aud^ im '*3tew
beubfd) $falter' ,5U bciben Seiten beg laufenbeu Xerte?\ oben unb unten am SKanbe,
fomie über bcn ,^eitcn allerlei gtoffenartigci ^JJatcriat; frcilid} ungtcid) tierteitt.
ßin^elne '4>ffltmen finb gan,5 frei, anbere überreidjlici^ gloffiert. @r müt)t fic^ ,3. 55. bie
2ejtabfd}nittc überfid)tlid)cr ,5U gcftalten, mertt fic^ in latcinifdjer Spradje ^n^att,
©lieberung unb Seutung bc§ 5}]falm§ an; Dor altem aber ift gteiB barauf Oertoanbt,
einen befferen 2ert gleic^crtueife im bcutfd)en unb tatcinifdjen '|!falter I)er,5nfteIIen.
3)ie (Sintragungcn in bas 'Psalierinm' 1529 Werben mir erft im folgcnben
Sanbe (Sibel 4) nbbrudeu. 2i3ir loerbcn ein,5elne biefer ^Jioti^en, ^umal bie t)er=
einhielten beutfdjen mic 5. 33. bei ipf- 19; ^8; 44 )c. aU ■4>riiparatiDncn auf ben
beutfdjen ipfatter 1531 anfpre^en bürfen. G§ mirb fid) aber barüber l;inaug jeigen,
bafj fie 3. I. mit I^ineingelprcn in bie 23emü{)iingen Sutfjcrä um bcn Derbcfferten
tateinifc^en Sibcltert, bie 1523 mit bem Deuleroiioiniuin begannen''; bielleidjt lueift
bie 33cmerfung Sutljerä in ber isorrebe pm lateiuifdjcn 'l'fnlt"' Don 1537: 'Statueram
aliquoties Psalterium deinio latiiium raccic' oud) auf bicfeu latcinifrljen ÄunTjcim
Don 1529 jurücf.
S)ie au§ ücrfdjiebenen Otiten ftammenben Eintragungen in ben beutfdjen
.ftuntjeim 1528 bagegen bringen mir ()ier fdjou. SDenn liienn bie 33cobad)tung
ergibt'', bo| Ijier mandje fpätcrc (1531) U'crbeffcrung jum erftcn Wate angemertt
erfdjeint, bafe Wtoffcn aug Äun'^cim im *^>fatter bon 1531 *,Hufnat)me finbcn, baf^
üon bcn 3inIjatt§angQben, Wie fie fid) unter ober über ben 'j^fatmcn nieift latcinifd)
(tjänfig aud) im l'salterium 1529) finbcn, einiges in ben 'Summarien' mieber=
jufinben ift, bie iljrerfeitä micber mie oben gezeigt (S. Will) mit ber^pfalmenreüifion
1531 auf§ engfte ,iufammenl)ängen, bafj fd)ticfetid) im ,<?unl)eim an mel)reren Stellen
(f. unten ben 9lbbrud) Don i'ntljere .^lanb 'Jcoti,ien eingetragen finb berart, bafj bcr 1531
gcbrurftc, burd) bie HfeOifion gefrf)aiiene lert bcreit§ im Afuutjcim au ber betreffcnbcn
Stelle üon finttjcr üorgcnu-rtt ift, fo luirb man notmeubig fd)lii'fKn muffen, bafi uufcr
.ffuul)cim 1528 für bie t)auslid)e, perfönlid)e iiorbereitung auf bie ;)Jeöifion§fij}ungen
unb iuoI)t aud) als .'panbeyemptar bei ben Si^ungen ielbft in bcn .ipänbcn l'utl)cr§
eine nid&t geringe iKoHe gefpielt bat. ™ ,, .. s. i-\ «< •-« *
') Sgl. Uiifve 9tugg. a3ibcl 2,4:38. *2'.l. ') «gl. Jlüfl(in = iJnlt)ctnu II, S. G14 311
S. 158'. ') Sgl. CoUoquia ed. Bindsoil II 214. *) ®ic *;)täpürntioii 311 ^\. 111 trug
Siill)ct l)icr ein; h)ir geben fie Unfrc 3lii«g. Sb. 31 ■. ") »gl. lliific *:!(ii.3g. »b. 14, 494.
") 3m ciiijctncn n)irb biefer ^Jndjloei^ noct) bcfoiibetä gefüt)rl »uetbeu muffen.
XHuö Sut^cr^ .s?nubc^cm)jlrtr bc§ bcutjc^cn '^^jnltcr« 152S
(^nnijcim).
SBa§ Sutl^er im 2efte unterftvid^, ift gcfpcrrt gcbnicft.
I.
i>. 1 bei" ni(f)t loonbclt: Quia verbum domini maiiet inQtemum — Oiuuia
alia peribnut.
f potter: contemnentium
5 ».2 l^at luft: ilH sua amant
rebet öon feinem 9e|e|e: Et zelaut assidiie
0.3 bevlDeldfen nie^t: etiara si estu et ardore vexetur
».5 (fteljen) ijm geriefte'
». 6 zu tneg am Bande oben (SOßcg) doctrina, verbum, propositiira , stu-
10 diuiii, statutum
SIber ber ©ottlofen lüeg: tide hie opus est, Ke aliud apparet.
n.
»1 SBaruntB: q[uasi d[icat Ah, quam stulte et fi-ustra
»• 3 (ret^e) ro, dazu Herrn ro r ^ rab ro in rabt
ib ».3 Saffet un§ jureiffen . . . Sententia impiorum defiuita et iudicata.
Sic conantur, id espectandum ab eis et aliud nihil. Dirumpi et proiici
nos oportet.
»•8 ]o h)il ic^ btr: (S)tr) uon Mcsi aut papae aut alteri, Quia non .sub
lege aut Servitute sed sub gratia, sub libertate, sub filio viveudum
20 est. Ergo Christus Dens est, cui datur regnura mundi, quod solius
Dei est r
»•9 eifern je^iter: Ergo omnes peccatores sunt coram Christo eos oportet
conteri et solum Christum valere omnia.
Jörne ro: Xon tardat ira eius ro r
M 31Ber tool tralücn: Ergo Christus est deus, ut cui
fidendum est.
') flc{)en fällt 1531. ■) ^ettn toird Text,
LIV Umleitung.
III.
juu.i stellt 1. persequuutur 2. deficiuut ro
u. 3 SU feele -^feJit 3 blasphemie sequaiiLtiu' i'o
v.i über fi^ilb steht contra feinbe tmd coutra ins urgentes, cuutra blas-
phemiam r ro *
IV.
31 ij'' unten Dens iusticiae meae, sieut deus pacis, gaudii, solatii
/Vanitatem ^ . ^.^. doeet
<. ,, , . vestram mstitiam tiuae uoii , .
\ Meudatiura ' solatur
icbt. 11,2 Fides est iustitia sed tides, quia est nou apparentium, necessario ")
sub cruce est, idest sub sensu peccatorum et sab conscientia peccati,
iit (et) peccatum aecuset et pena affligat r
v.i lüunbevlic^: Irascimiui: Ecee fidem uon feruut, quia turbantur rebus
apparentibus, seil, vel peua vel peccato. Ideo peccant i. e. a fide
disceduut, blasphemaut, murmurant r is
Opffert (reifte) o^jffev dardhcr ber gevei^tigtett, dazu: peuas voluut
sacrificüs expiare, cum spe et fide deum laudari oporteat. Sed hoc
dici non ferunt, (juia uon bona videntur.
VII.
äuD.4 Contra conscientiani de vocatione sui ad reguum Israel adbuc reguaulc 20
Saul ro r
meiner gevecfjtideit önb fvomiäett ro unt, dazu Qui constitutus est
verbo Dei, rex vocandus ro
VIII.
».» eine mat^t ro, dazu Laudem i. c. ein fdjoii bing, seil, reguum pul- 25
clierrimum, quia Hod significat gloriam et houorcni ro r
IX.
1.'. 7 bc§ feinbö l^aben [gav ro rh] ein enbe
X.
»i jeit bei" nob: contra cum illud supra 'adiutor in oportunitatibLus', in 3ü
tribul[atione. Hie tauta est tribulatio, ut vidoatur illud falsum
Unten am Rande: Daniel uudcciuio dicit: Deuui papae forc
Maosim, quod significat pracsidia, munitiones, impcria, regna quia
Deum pauperum, afflictorum, iufirmorum non curat Sed impcriis, vi
et armis fidit et nititur. Hie dcus autem est Diabolus, qui similiter 35
vi et potentia omnia tenet in mundo.
- (n fpridjt: be§ S5apft§ fünft./-
4/5 blasphlemiam Us Sji) ijuae bis solatur ru 33 significat) vder suiiat
£cutfd)et 5PfQltct fiunt)eim 1528. LV
». ' ftudjcu» (1.) falidjca (2) trug» (3) mülje uiib exbät (4) \Dle Zi/f'crn
über den Worten]: dazu 1. ftuc^en mit 6aimen 2. liegen mit lügen
prebigt 3. triegen Beid^eiffen umb gelt unb gut 4. plagen mit fd^tocven
gefe^en, ha^ gctinffen materen unb engften.'
4 u. 8 SU fjeimlic^: l^eimlic^ i.e. vi, mm audita uec coguita causa ut est iuris
et moris, publice et palam punire sontes. ro r
zu l^auffen: t^ut Ij'^m lool not
B. 'j zu jcud^t: contra papam es locutus
über feiner getoalt sieht valide et nimis
10 3 12 zu ©te^e auff: Oratio huius temporis
Unten: i. e. Sanctificetur nonieii tuuin
i'. 14 Über geBen toerbe steht a piis ttnd am Manda Cousolatur seipsum
fide suscitata.
u. lö zu ©ud^e: visita euni r
15 xvin.
B. 17 zti 6r fd^idfet : Sic mihi quoque fecit coutra omues hostcs. ro
9.19 zu überluelbigeten: primus hostis Saul ro
zu Unb ber §&9itR: Quia accusabatur seditiosus regui iiivasor,
ideo maxinie urget hie suam innocentiam ro
jo ».30 Senn mit bt)r: Secundus hostis Goliath et gentes ro
».36 Unb gifift ml)r: Tertius hostLs Absalom, civilis seditio ro
».4« SU j^übbrigen botd: Quartus hostis rebelles domestici iu regno ro
XIX.
»■6 toie ein Breutgam: Similitudo.
25 XXXII.
».10 SDßer ober bis um6faf)en: Miscricordia domini, gratia, remissio
peccatorum fovet in siuu complectitur confidentem iu Christum schwarz
XXXV.
».13 zu gefiet leret fid^ \)xm meine(n) [m ro] Bofen: Sedebat habitabat ®§
30 iDor mir l)mer lim finn 6» lag mir on baS fielen ^cf) Ijielt an mit Beten
»• u eine tiagenbe mutter c in einer ber feine mutter Hagct
XXXVII.
»5 zti SBefel"^: SSefel^ bem ^errn beine fad^e addendo fidutiam.
XXXIX,
35 juD. 2 ne vindictam loquar in adversarium aut blasphemem dci maniim ro
»■ -' bif§ : am Bande ge[Bif§ (oB »ool) darüber Inenn gegen mir fte^t
dahinter lüibber midf) ift ro am Rande Esa. 50
') Diese Aufzählung findet sich icörtlich auch in der Protokollreinschrift 3u
Ps. 10, 7 (vgl. oben S. XXXVI f.); nur iiüialtlich im Urjtrotokoll (s. unten S. 14); vgl.
Surnntarien au, Ps. 10; Erl. Ausg. 37, 272; Unsre Ausg. Sd. 38.
LVI Gtnleitung.
v.-i be§ guten: bei frcubeu ro id}nicrlie(t)ii (midj)
iutf. 5 mein fc^mer|en (luar) toavb fietvubt üil ergcr vel tf)ct mii luclje, jdjabcn
Gen. 34 prover. 15. losue 7. Osee 2. VallLs Achor.
SU tDa§ nur fet)lct: quando desinam ego ro
Unten Noii optat scii'e liorain vel dieui scd petit, ue rapiatiir s
subito, dum niliil de niorte cogitat ut ps. 101: Ne revoces iiie iu
dimidio dierum, pp. 28. in dimidio dieruni mea[ruui.
«c SU 'ijanh breit: Exaudifa oratio est, (jula uunc seutit, ijuaiu niliil
sit hLaee vita ro
bte ha leiien: ba§ leben fud^en' itnb fid^ ^ie fe^en tuoUen iu seeuri- lu
täte quasi luuiquani niorituri
» 10 lüO(^ftu dazu m[Qd^ftu
V. 12 jnc^tigeft dnsu mit jc^elten ftraffe rh ro Unten Ps|almus agit de
scandalo felicitatis impiorura ut \>s. 73. Mei peue moti sunt pedes,
Sed ne lingua peccem murniurando contra deum cum sit coram [eoj is
impiorum felicitas Ipsi beue, ego male habeo.
XLII.
DO nac§t§ fei" St^fflfl darüber ift ton Ijljm dasii noete est apud me cantus
de ipso, in quo et eo ro
iL. 20
»•12 mb (Inirb löol nadj): mau räumet r i)l)rc(m)n namcn (gcneuuet) auff
erben
».13 ,57« Jüirb gteid) bem tjiel): ftcrben bdl^in ioie ha§ 'oiii) r
B. 14 (ti)un) fftiefcn] ift (ij^rc) [eitel]
tt. 15 über fi^affe steht occisiouis Unrb fie nagen c in noget fie zu fie -'s
'f)irfcf;eu steht ©ie ( . . loco et rebus ipsorum, ps. 36. r
«■ IC toirb meine feele erlöfen e in erlofet meine fcele und Animam redimere
est: fac totum, quid prodest homini, si totum mundum lucretur r
locnn er mid) annimmt c in benn er nimpt ntid) an
6. 20 uac^folgeft feiner ücter gefdjle(f;t e in einl)er lebcft >uic feine Ucter (Sa so
man nljmcr) mel)r !ein licdjt (■ in Sic 1^| fein lkd)t mci}x. fifjct aber
nicht c in das notwendige fe^en dazu i. e. qui luce liac i)riv:iti iu
sepulchris teiiebrosis iacent r
L.
juu.iB Lex iu nionte Sinai data erunipit i)er circuluni in omucs gcutes tau- 35
quam tonitru et fulgur. Non cnim hie de Euangelio prophetat nisi
allegorice r
2y eigentlich 011 mxi) ninipt aljcr Verseilen
') So auch im Ih-otokoll 1531, s. unten S. 36, 17.
leiitfd&cr «pfnltet Jhmt)cim 1528. LVII
ju«. 7 Expositio prinii praecepti contra opera legis seu fidiiciani iiistitiac
nostrae r
IM« Opffere bis gelüBbe dazu ©elubbe: bas bu gelobet fjoft, l)()ii 311m
(Sott ^aheu, ba§ Ijalt >•
«.17 SH juc^t fjaffeft s('c'/(' Sljuft loa» bidj gut binirft uiib loilt attc tocÜt
leren >■
».23 2Bcr i>^ ^cil t/a^i« Hoc seiuper faciendum Maxime sub Euangelio.
Hie est cultus verus ex primo praecepto r
LT.
i'. IS ,r«« luft c« Zeichen r und unten am Rande: Sic: Senn tüo blü luft
■^etteft am opffei', "So loolt tc^§ lool geben, ?t6er nu gefeilt bir !ein
bronbopffei; Sonbern ein betrübt l)erlj unb ein betrübt iamcrigcr luut '
ba§ finb beine opffer bie bu nic^t öeradjteft
».19 zu opffer gotte§ his oer achten Meld Gentes enim laudaut deiiin,
quod agnoscunt non
LH.
»1 S)oeg ber Sboniiter, dazu Doeg quod dicitur sollicitus seil, ad
uoceudum, quia Edoniita i. e. ruffus sanguiiiarius est >•
B.7 ilhcr rot unterstrichenen Wmien stellen Ziffern 1. abbrechen 2 ju^
fd^la'^en 3 reiffen 4 tour^el und am Bande 1. auftcret i)otentiam et
aiitoritatem 2. conteret ut aihil sint 3. eiieiet de Ecclesia et politia ut
nemo ei subveniat 4. eradicabit ut uuUae reliquiae, posteri, liberi
memoria eius supei-sit
».9 hinter fd^aben t^un steht quia in Säule tidebat
LYI.
».8 SU ^Jion l^ilfft: Mutuas operas tradunt ad stabilieudam suam Accn.
LXIII.
».9 SU entl)elt mic^ steht toeil td^ nid^t !an babeij fein r
LXIIII.
».2 ZU furd^t steht fc^retfen conatum für bem graufatnen furnemcn *•
».3 zu famlung steht 9Jat r ühcr "^auffen steht 3{otten und darunter
tumultu ps. 2.
B. 5 zu l^eimlid^ steht sine censu tarnen specie bona ps. X In occultie
interficit r
»• 7 zu l^olten» ^eitnlic^ steht i. e. taie scrntinium inventum unter fid)
felbl dazu nanber /• [also unter nonber (jemcint\
21 politia] politica
') uiut sdilug Luther aucli in der Sitzung vor, unten S. 53, 4.
LVIIl ©iiilcituiig.
B. 8 SU pl6|lid^em pfcil ■•^fclä Couvertelur delictum iu cajnit r ::u tuuiib
sieht percussi r
V. 9 ^aijc c in fi^et
»• 10 erici)rQ(fen c in erf(f}recEen Cer!unbi9(et)en merä(t)cn hinier
toai dald tft dazu Irruere acuere suas liiiguas super se ipsos s
laqueus capit eos quem struunt r
LXV.
i\ lu zu ftrom (5)0tte§ stdd flumeu dei, est quodlibet fluiueii dei iu terra,
cpiia Deus uon homo illud fluere facit et pluviLs äuget /•
LXXII. 10
».3 üher cr^efien steht bringen*
SU ».'.7 steht Quia aute eum reguabat lex peccatuin et ira Nuuc autem durat
gratia usque in finem mundi etiam si uos peccemus et labamur tanieu
regnum gi'atiae stat et perruanet r
LXXVII. 15
»-. i ZU 5}teinc augcn tjelbeftu steht fan ni(i§t fdjlaffen für angft /•
».15 zu ber Inunber ti^ut steht Solutio, quia mirificat sauctos suos, deus
mirabilis est i. e. salvat non in pace sed in angustia r
LXXXII.
ju \i. 1 ift rtd^ter steht Autoritatis ostensio. Ministerium verbi est supra Deos 20
u. 2 «//e/- iinred^t sM< contra pios »icr ^jerjon sfc/i^ pro impiis dazu.X.r
iuo. 3 steht .2. Ab iniuria r
SUD. 4 steht .3. A vi r
>■'• 5 ncnten» nidjt Umr darüber iustitiam j)ii über ad^ten§ steht vim pii
aber loanbern steht ratio utriusque über Sa§ bic sieht pena 25
utriusque dasu Contemptus r
iu t>. G Occupatio r über l)!^r ©otter steht uon vos sed ego id dixi, ideo
dii contra nie nou estis zu finber steht filii Dei i. e. Dii sicut
hominum filii i. e. homines r
B. 7 über 'mit min\ä)en steht divinitate spoliati hinter fiirftcn steht 30
tyranni i. e. Qtnptntan non dominus tind weiter quoniani non sunt
durantes non sicut doniini sed sicut principcs r und zu furftcn
gewiesen ^i) loil tü6) abfegen lote "^mh uiib anbcr [amptlcntc] nuff
\ia.^ \)^x feilet, bie gelüalt fei) mein nicfjt cnr am Unleurande
Unter dem letzten Vers: öunuiia .§err fei) bu ridjter, (S§ tüirb 35
fonft nic^t gut, Mutari possunt tyranni, sed meliores quis dabit.
3'2 durantes verblaßt
') So aucli in der Sitzung, s. unten S. S2, 25.
£eiitidjcr 5lSfaltcr Äuii^cim 1528. LIX
IXXXV.
K. 12 zu bom f)tiuel steht Verbum (quod (et) c coelü venit et ieu;niiiii
coeloruin facit) et fides doceantur fideliter et veritas i. e. recta et
seria vita in populo terrae conservetur r
5 LXXXVII.
u. 5 btcfer unb hfiener^ ro iint.
XC.
»w (Sünb) liaj fobbete
XCI.
1« u. 5 bent grotücn dazu i. e. a terrore raaloruin r
bem pfeil dazu i. e. ab edictis et iudiciis daniiiautiinn >•
»f pcfttlenli dazu i.e. a consiliis et practicis dolosonim ot iiisidianim ;•
mtttage dazu i. e. a manilesta vi reguiu et iiiagistratuiim iu liicc
[loco?] regentiuni >"
15 ».7 (Cb) taujenb [tcerbenl fallen
1». 8 ©onbern (?lber)
XCII.
». u zu begofjen steht fieftrid^cn sicut in Exo[do: iageuae oleo liniuiitur /•2.aJ!oic2»,2
XCIIl.
20 ». 1 ZU mad^t steht mad)t Imperium r
CVII.
iu». 1 gnebig frum 5aim^er|ig ber bo gerne ^ilfft önb iooltr^ut tv r
». 2 SU feinbe» "^anb steht ben et au§ notcn Ijilfft ro r
u. 3 zu (nibbergang) steht ÜJtitternac^t tmd zu (mittag)- sd-ht unb tiom
■« abenb r
Zum Folgenden gehört, was am Unterrande steht:
paupertas, fames
captivitas, vis
Egritudo, pestis
pericula maris
clades publica tempestates
seditio (et) simultas
juv. 4 ^ zu h)ege steht Sßege] Sic !onnen ni($t§ für ncntcn, finb ju nrm,
ge'^en olfo l)nn ber i)rrc r mat (toirb) dazu ift I)abcn nit ju cffen
B. ? Sic bancEcn bem .^OM c in 2a§ Sie bem §6^51 banden su
gute steht i. e. @ute hjolf^at fjulffe )•
JUS. 10 steht ^ zu finfterniä steht ^nn fert!ern bnb tl)urmen r
Has
sex
30 corpo-
rales
calamitates uumerat
34 l^a'ben bin effeit steht hinter dem (wirb) ift des Textes, rjehört vielleicht zum Vorher-
gehenden
') Die Verbessenmfj 1531 lautet: "oHerlO)'. '■) Offenbar irrig, es sollte boin iiicct
angestrichen sein.
LX ffiiilcititiig.
« II zn iingf'^infnm ^''hf bie fein jcfjen gcBot nic^t adjtcn, ftelcn, Bcrauöen,
tcitidjetf, fo gc'^et» l)I)n bcnn alfo >•
u. 12 Unb (ei; bcmuttget) Xfyx '^er| [loivb gebemutigctj mit
». 15 Lla§ '-^'J ©ie bem .'peajgi^l banden
0.17 ^ bie (narven) (/",:/' tl^oven fo »• f/«-"«« «*« Untdimmh 5!arren| ba» ■■>
ftnb roI)e leute, bie got nichts atzten lDen§ l^'^ii tool gcf)ct, Bis ba§ ftvcd
bcin' !om)3t, ber luadjt fie Hiig /•
i\ -'o zu i)^rcm ticrberbcn sttht ba§ fie iiid^t ücrtocfeii miiften l)m grabe
«21 £a§ rh Sie bem .'ÖG9J3J51 banden
u 22 Unb (o)3ffern) band opffer dazu geben *■ lo
1). 23 ^ rt*;- bie mit fdjiffen
1). 27 ^H jDei§f)cit stellt uiiffen loibbcr lat nocC} ^ulffe r
».31 ©ie banden bem .'ö(S9{9t5'l um in Sa§ ©ie bem §69^9^91 banden
W.31 zu gnte: mitben gute /■
».33 ^ S)er bie 6ed;e: Item bie, toeldjcn bie hcd)C jur Juuften lucvbcn /■ is
% (3)^r hjirb aber luenigev): (3?nb) bie, fo geringcrt luefbcn
«■•10 (gr fc^üttet) [£)a] ba berad^tnng auff bie furften gefd;uttct liiarb rh
S5nb (uxad;t) fie l)tre [luevbcnj auff dazu i. e. ubi nulla ratio politiac
ampliiis coustat r
B 1:! zic bnred^t: .setlitio.si rebelies 20
1.M3 bereit: 5ßel)elt, bran gcbendt unb bamit umbgetjet r tierfter)eu bie
giitc: ba§ ift, fie »ociben merdcn, luie tuet unb groffe luoltljat föot
ftHci- toellt tcgli($ erzeigt, 2ßeld)g benn gut ift, ben glauben ju fterden
tuibber ben ^'^ineifel unb jagen für ®ott tueife madjt r
CIX. 2.S
»•27 S)a§ fie Ijnnen hjcrbcu: Quod nou mea temcritate, scd tua voluntate
(locui et f'eci iiaec omnia ro
».31 zu rirf;tern: Nota legitirai ludiccs perseqiiuntur Cliristiiin (jiii (l('b('l)anL
dcfeiidere. Hoc äuget dolorem. Sic ps^almo .2. Reges terrae Christum
crucitigunt qui salvare debebaut 30
cx.
». 2 über rute beiuer mad)t ^tcld i, e. iutirmitatis dazu Virga virtutis
Euangelion est. Virga regia r
»■3 zu loiHiglid): (Spontauei sine lege solo spiritu) r dazu oben Tuus
populus, nou Mosi, sacrificiis spontaneis te coleut, iuduti vere sauctis 35
sacerdotii vestibus, nati ex utero spirituali, sicut ros matutiuus sine
manu e celo venit.
S tim ßtalbc späUr blaß
') S'o mirtlich im Frotolcolt, s. unten S. 135, 30.
Sciitft^ct 5?(nltcr ßitiif)cim 1528. LXl
.?« tato betner geBuvt: Kos nativitatis i. e. cclcstis nativitas et
tampii ex nuiliere in tempore }•
0. G zu tobtcr (eicfjnniii: omnia opera damnabit r
CXI.
5 D. 1 (bt)x) bandfen*
B. a zu ®ro§ finb sfc/«/ quae fecit (in Egyptiis) in filiis Israel pro insti-
tuendo populo et regno r Am Rande unten Hie psalnius videtur
pro die pasehali et super esu agni esse factus, iuxta Exo. 12. Celchrat
ergo facta, iustituta, praecepta et eorum obedientiani in fido, Hoc es(,
10 mirabilia, quae in ipso populo in.stituen[do et regendo fecit. Magnnin
enim fuit talem populuni talibus legibus constitui et servari in niediit
gentium.
0.2 .tu Grfudjt steht quae coluntui' et requiruntur toto affcctn eorum. G§
9ef)et fein nnb ftefjet inol, locnn ein igltcf;er tljut, luaS er ]ol inib left
15 Iraä it)m ntrf;t 6cfoIf)cn ift r
B. 3 .tu Sob önb jd^mud sieht Sßaä uuin f^nt nacf) @ottc§ gebot, ba§ ftub
feine id;one toaä önb ift eine clüige gcredjtigfeit, sicut ipsum jirae-
ceptuni c.'^t pulchruni et sacrum sed non ai)parct in impiorum opera
opera talia vide utid am andern liande Opera fidei est hoc scire.
20 0. 4 steht i. e. statuit diera phase
».5 nher fpeife steht agnum phase l'ibcr fnrcf)tcn steht iliis enim prodesi
t>. 6 über tnirb anjetgen steht jeigt data Expulsis gentibus ostendit (|uan-
tum possit r zu ba§ er ^tjn gebe stcld i. e. dando r
».7 «6«- hjarfeeit sfc7i< Epiphouema (?«5» Utrumque ' , >deilaudatr
25 '11 1 praeceptiim )
über beftcnbig dcht mauent dasu ipse in populo hoc servat, iit
diirent r
». 10 mn Jlmidr %a% ift ein rerfjtev feiner ünger man, ber fotdfje tncrc! tl^nt
3>nb \\i) nicfjt anff nicnfd^en Inerct gibt. Am Hunde nuten Exemplo
3" autem istius paschalis officii potest ps. generaliter tralii ad omnia
praecepta dei et ad obedientiam ipsorum, (pna (|nodlibet hornin est
divinitus institutum et sorvatum sicut ipsum pascha, ut supra in
latino ps.*
CXII.
35 Sicut ps[almus prccendens de ritu Instituti per dciim phase, Tta
hie in genere de aliis praccoptis laudat
u. 2 SU 2)e§ faine: promissio r
') In seinem lateinisehcn Psatter xlrich Luther auch tibi. Die weiteren Notizen aus
diesetn lateinischen Psalter s. Jiand Bibel I (rijl. auch Unsre Ausf/. Bd. .?;' zu Ps. in).
') = latein. HandpsaUer, tvo auch steht: feine flugt)eit, tuer folc^e loctcf t()ut.
LXTl Pinlettiinfl.
»■3 ;}{et(^tumb bis t)nufe fein rounf, dazu pietas huins vitac et futurae
vitae Habens promissionem Meyag yäg lari Tiootaudc y evaeßeia fiSTU
nvraoy.eiag r
maxi 13,7 zu für Bofem f^evu^t: Audituri estis praelia jc. Scd nolite torrcri rlt
CXIII. s
».8 01« S)Q§ er \fyn jDonen: politica r
».9 SU S)cr bie unfruchtbare: Economica r
CXVI.
0.1 zu ^ä) fjdb luft: Sßtc fein tft ba§ unb loie luol gefeEct mir? r
CXVIII. 10
jiiD.is ^ @§ ift ein ftljm: de Euangelio prophetat r, darunter: Hie est transitio
p. 19 Ä'« f^ore ber gerecfitigfeit : lustitiam, .«acrificia institiae \dunke1] o])tat
esse in novo testaiuento ro r
CXIX.
3.1 »1/2 %tx ^oI)ift troft ift geluiS fein, ba§ bein t{)un (Sottcy befclf) ift. S)cnn i^
ba§ felb muu bleiben unb bnrd) bringen Unb er lau enblid) bcftet)cn unb
mu§ t)^m gelingen tniber nllc tcufel UieÜt nnb alle§ übel fo er fcft brnn
■^eUt SBaS aber ou @otte§ Uiort ift, ba§ uiu§ cnblid} ,5crget)cn nnb lüen?
alle teufel unb Uieüt mit eifen bergen unb fteblin bcnntcn brnn Ijieltcn r
51111.17 Grjcige bid) gut ro 20
11.21 zu ba§ öerfhic^t: &3 !an cnblic^ nic^t gebeien, (?§ mn§ Hcrborren Uüc
ber feigen bäum, benn nnig mein bimlifdjer öater nid;t pflant^et, mus
ausgerottet Jocrbcn r
».29 zu günne: fdjenc! r
B. 107 zu 3icl) bin fecr gebemutiget : 3a ba§ folget, tno man tnil ®otte§ Inort sr,
galten ba rid}t ber teuffei ba§ l)er|e leib unb altcS unglud an. ?lber
c§ Wfft l)t)n bod) nid)t§ ®otte§ 2Bort bleibt ctoig r
(XLVIII.
f. 11 zu 9)l)r fonige: Mngistratn.« est creatnra Dei in Iniidem eins oreata
siinilitcr e( cives parentcs liberi lotaqnc [lolitia et eeononiia ;" /■ a,.
ßdiifionö^pvotacoll 511111 Pfaltcr 1531.
^ijnacv 1531.
t
-tniule super iios' lad) iiiid) an, [tvofte iiiid)] iiiib'j
fluid) llliv fieiinb(id) 511, ut dicmitur rco-cs "Sere-
nissimi', luilj bie ftivil llid)t, ostemle te faventem.
Sequens sententia: ci'fvclu mir lliciii l)i'vl; i.e. tin
es letieia eordis inei bu tnft meiii-5 ItcvljCil fvciibc,
noii iiabeo aliain letieiam (jiiain te. bll Üift-j, bcv
mein liev| exfxctnct, bu qibft mir ein frolid) (jciij,
bu fauft§ ficiij frolid) uiad)eu. ipsc Ictitieat eortla
hui? UUlb, Kt tarnen est Antithesi.s : Ipsi alleetanl
liabere iiiulta ioxn unb vina, irandia cordi.s non curant, gaudia ventris (juae-
riint. Tu cor letiticas sed ipsi ({[uiequid putant, niiiil curant. Si Eee|in.s
liaberet Kpiscopatuin ^\v \vnn. Est consolatio et eruditis similis sententia.
Est tenuiter gci'cbt, philippiee ' et Tapinosice (jevebt. Ego: Sic üCflCVll, nl
15 cssent Cesares, et si hal)|eut tauien \x>[im unb b[robJ fnt unb l)nl uuiLi
nnb nn, ba mit ba. TToc v|ult d|ieere: lucn fic fc^on f)od; hnncu, nüiil iialicni
bo Don.
3l6ei- fic Uninffd^en, ba§ fic nur ju fveffcn uub fouffen. Arginnentmn
])salnii: lusti patinntnr inopiam, bic locit fvcffcu unb f[miffenj iinpü. Nds
20 consolatur iu cordibus, illi auteui liabent tid[iiciani rerum. 'A i'ruetu fVunienti'
bene traxeruut ad missam, quia inde saturi factae sunt. Sie [adjtcn dcgcrn]
l^attten üon bicl forn unb tion l'icl lociuS. Sic tilcuOeu an bcn ^JJiammon
[Connnercium]. £a>3 fic Lö^cid}] Ijabcn , bu cvtxeucft mein (jerlj, ob [fiel
flleid) !orn unb rtein [bic füll] I}abcu. |»l. i"| 'Letiticas cor' ba bin idj .yi
25 fribcn, nt sit concedeutis: ob gleicf) il)enc. Adversarium. Angnientativa
perteeta in editicium. 'Tu solus' ift aud) pro argnnientc) psalnii: fd)affft mir,
ba-j id} gnug ijah, mein nanmg, proteetio: bcn non bii i)(xx ijab id;, ba-i iä)
fielet tDOn. Ex deute] ronomio, 'iiabitabit eoutidenter', ^i(fft§ mir, ba<' id)
lüol fil'„ o" l'l'flC filif' (^■•5 t'll't nid)t aüciu ad i)ersonani sed ad tolain oeeo-
.10 inomiani, et politiani: qnia Iiabeo u.\[orenij lil)[eros nub mciu auftonien K.
SB. 8
S. 9
.3.iickr,:),i.>
o. ps.
Quod praestct pins et inipins, fompt bev a phrasi in Tob 'liaec ests«. 1
portio eorum [«jui.s] bereditatis nieae' uuli, lol)n, fiud}t.
11 curat i.'J 6 :.u bvob sclncärzer ergänzt lOf-JO lusti bis reniin iint 2:i bu
his i)tx^ am unteren Sande mit Einweisiingnzeichen ä4 (ttiel) tovil 2C)j'2T jdjnffft liii
()o6 yint 3'J inipius c aim imyn zu 33 stellt ij'") [= zweierlei] r 33 coiiiiu
(ilominus) (quis)
') Luther meint wieder Philipp Melancktlwiis Leiseträerei.
fiut^cvS Sfficrtc. 58i6clii6eric^iin9 :! 1
2 Sutt)cv5 'Jiadjbeiicriiitacu nii bi'v bi'iitjc^i'n Sjit'cL
Psalimis cdiiqueritur, agit- causam verhi. S[uniina s[nniniarnn): est
mens psalraus. IJecitat ilanina impiae doctrinae et conioda piae et orat, iit
i.sta confirmetur et altera ilamuetiir, contra psieiidoproplietas, ([iii saneiaiit
et vidLiierant ec|clesiam: Pro vuliieriljus s[aiictoniiii Pliil|ippiis.' Specnlatio
mca, (jiiod sit duali.s uumeriis 'liereditatibus\ 5
XIII. ps.
S.3 1.0. Bei) mir iet6, c-ermanice: Wie lang )oI iä) forden, luie laug fnl
mein fccl fidj nuutcrii, beiiuil)cii, ^Jdj bnirfc l)in unb l'jcr, Idciui idj fd)tm ein
fa» t)n§ anbei- gte-5, fo gf)et§ bod) l^tti am patientia. [«[. 2^] äßic lange folö
Itieven, ba-j ic^ mir gern [anima exprimitnr i. e. lihenter velleiii] raten iPoU, m
„rabt l'ndjen", „(eib tragen" au.xietatem dolorem iamer. Rainer leib Ijabcn
im ^cr|cn, cttgftctt etc.
1».;; '(frf)cticn' trotjen, poltern, f(^arrcn. Pedde mihi i^erenam faciem, inad)
».^sHiir mein äugen tuader, bau ic^ barnibber liege, ba§ au» mit mir ift, m,ein
9s. efier^ freuet fid), baä bu [gern] ^ilfft§, f^d} Ijoff barauff] et .1. baö ir,
ipj. ?,bu [fo gutig] gnebig Bift, siipra 8. ber ^crr Ijilfft gern [vel] bet) bcm l)crrn
[finb man] t)ilffc, 'caiitabo domino" baS er [iDot an mir gctlian, tljnl] mir
gut§ t[)ut. Epipliouematice.
Ps. XII.
SS. 2 ^tlff, !^err, bie .^LCiligcn finb dimi[nuti, Neutraliter loer» fein: Imiuinutus 20
c^t numerus S|anc(orum, alias laut bie .Soiciligen fiub funber nub gcbrecf)lid),
signiticat iramimitiduem virtutis. Maior est saiiieiida ijuain eloipienlia. Sic
lüerben berl)nmpelt bnb berftnmpelt - bav l)l)r tueuig blcikn, Wtenbigen: bie
iB. arci^tfd^affen. Unnulte lere, 'corde eordie'' uneinigen lierljcu, siouiflcantur
seetae, loquuntur dolose, Tt significentur seetae et dissidia, [bcr l)err tUOUc r,
aj. 4 aufrotten alle] fjendjelprebigt, lere vel l)eudytei), bnb bie ftollu'u iuugen, Quis
S5. enoscet, Quis ostendet nol)|is, berftort inerbcn, „Uiill mid) anff madjeu",
\iäj\ toil ein tlilff [sed de doctrina] ftifftcu, 3d) ll''t f)''lffcu, Pjgo suscilabo
vcrbum quod dcbet cum fiducia procedere.
[9?t. 2''| l'nnch: ou fdjelV) loqui, falsus tcstis loquitur cum fiducia, ba§ 30
man frct)big au fdjelu fol prcbigen i. c. id) Uni ein t)clffeprcbig bnb f)elff lere,
tjeiüoort fdjaffcn, l^sd) luil eine tjilffc fd^affen, bie getroft leren fol,
HU 1 SLUmm.-i 5. ps. /• 2/.3 Iteuilal /ns il.-niuietur mit 11 (()evtjc)Uib finbi'n
/'; ()Ovr c OK« t)crr(c) zu 16 fis. 3. r zu ]'.) l's. Xll(ll) zu äö ß r 'JC Icvc zu
[)Cll^e[ mit Strich zu '27 ]>'. 4. r .90 T'iiuch] n''S"' lirhr.
') Tiait s. Phil, ilcr lIiDiihchrift liißl sich nicht sicher aufhisen. Wo Pliil. Mflniiditlion
nix Teilhaber am Gesprdch au/tritt, tcird er :u'iir auch mit Fliil. hezcichtict, aber meist iilier
der Xeile. Sollte man iin saucti l'hil^ippi oder den/l. zu deiil.eii Itahen und an eine J,ektion
am Tage dieses IIetli(/en? -) /ftt dem luiufipen Ijiiin^'Icv und ftmiiplci: hier die Verben
Ijiuitpcht und ftumpclii. Xur Sache s. Thiele, Nr. -JOü. ') corde, corde ist als in cordr (>t
corde lociiti ;« rerstclu'n; rijl. Vnly. ps. XI, -1: Iiiliia dolosa iu corde et corde locuti viinl
q^iciüfv 1531. 3
bns ift bie promissio, gefeilt iiiib fli'icinigt linl-J nicfjt tl)iiii, Sic [clixiiiia .seil.] 8.7
bie rcbc, Icve, (i-i ift in allen p^icbigtcn] iinb pvcbig Ituclcii eitel tciifiel. Est
argumentuu] ps .1. too lo)e leut regiven, cjuando ce.ss:ivorit pr(i|)lietia, ili.ssi-
pabittir popiiliLs, bciin luo foldjc iofe Iciit leqiveii |l)erviirfjcii] loivbc-»-9
nUentljalben imll l^iottloieii,
ps. XII IL
S)te ro^en, fvetfjcii, •'^mit contemptorcs vcrbi, Gin lücifer man tf)iit feine ii 1
ßevinflc tovtieit ', fieifit oonninpl, fie finb fein nuli „iinb greulid) Uiovben", fie
tagen nitfjt nnb jinb ein greuel iiiorben. Adohini fctjam mauis gcstimi
10 videndi quam ipsam visiouem significat „üeiftcnbig" fing, 6ott meine, nd)tc, «.2.3
9(6tviinnig a6gelDict)en, iinb nlleiaiutit nntiufjtig, ne umir; pro lil)|<To
arhiitrid. ^>oÜen3 benn nidjt fing locrben iniri)t bebenden] öevfttjen, bvoiiff
■ntevdfen. nief)r ntuitraliter gerebt, jvcifen mein uolcf loic man brob t)in frifit,
Gl" meint ba» totum qiiod deu.s eis inutilis, <jiiod deus eis irascatur. iinn
1:. credimt. quod deus e eelis vid[eat [prosjiiciat] et nou vid|eat bonum k. qui* i
cduot popiuliini meiJm „ba§ fie nur jn fveffen tiakn", ha^ fie fid) itnv
cvnecren. [S3l. 3»] £)te fic^ nceren [Ineiben] ba mit, ha^, fie mein üotct freffen.
Addidit aBev, ift lif)n 311 t^un, ba§ fie nur jn fveffen fjabcn. Nolunt vivcrc
in fvibcu sed ben band; not Ijaben. '®cn .Sterin' l)etten »uir ben ^Jiamnion.
20 Sie ()aben fovg, bcr banc^ öerfd)mad;te fid) flj^n] unb bev ^JJfammon juiinnc
l)()n. Quidvis timt'ut praeter deum, Ö)ott fnvdjten fic nid;t, fünft nUC' mit=i'-s
einanbei atö baitd^, gut, el)v, faljr, Antitli|esis ut [ps.] 4. 'pleni t'ru|iiieMto\t'i.4,
©Ott ift mit ben gercditen, bie bürffen fic^ iiic^t fuvd;ten. [Cousilium] vnb.a-''
lere, (eftevt, fd;enbet, fd)mcf)ct. Nou soiuui verbo sed etiam flieto. -- 'aber'.'-'
2.S Nou j)uto seuteutiaui (puie prius fuit K. 'Utiuaiu timueris' [alibi] quis det,
Germauice: tüolt Sott. %^ hü^ Sfracl l)ulffe femc au§ @l}on, 5(c^ ba§s.7
bie r)ilffe: Utiuam salus, quae est promissa ex Sion Ventura, veniret. Loqui
eum puto de promissiouo Christi (volumus faccre copulatiouem). Tmo est
expositio ba [mit] bev [buvd)] I)elffcr bcin [gefangenen] ä>olcf rett. 11 nb bcr
30 f)err ift ein fein Epiphoucma. So luihbe '^acob frolidj fein nnb Sfi'fel fidi
freuen' vel auff bas fidj.
Aliud est ])sahuum iutelligere et aliud [est] euui locpii posse.''
zu 2/.5 Argumentum in .1. p.-;. r zu 4 oficn nn fitjCIt. r zu 9 Adokinj r :ii. IIJJ
IDoüen benn bie »bett^etet Ijnn \ii) jctbä getjfn, fc^lafjen )• 2« 'JO V. M: VIdotur csso innti-
latus is ps.ilmus r zu 22 ps. i r zu 25 Ziglerus r zu 2G Utinan) saliis r
29 [gefangenen] Oftaet), SDotdt 32 est über (esse)
') Thiele, iS'r. 440, wo weitei-e Nachweise. ') T = ulier. Früher halle bcnii
dfig< standen. Zief/ler spricht vohl noch und ircist als Ihbraisl auf die Bedentunt/ dieser
Piirtikel hin. ') Luther macht au/' den Unterschied zwischen exeyetischeiii Verständnis
des Oi-iffinals und f?es,«cn Wiedergabe in deutscher Spraclie aufnwhsani.
1»
ps. XV
3>. 2 2Bcv Dil umubel Übt |Si. o''] trer nienianb [Icftcvn in lacirm conviti;u'i
<r,.:) piil>Ii<'C'] nfftcivebeil, 'Iftralierc iliffamarr cdiivitiari, lU'l'lciimbiMl occultc in
bcn viicfon ftcdjcii, filjuitidj: ba-5 l)cift mi ftclcftcvt, imn cahimiiiatnr i"d)mcl)cn.
5'. 4 Socitunis versus [ift] ein fccv jctn iH'viidjeii, bcr bic @ot|lüfoii lievad)t Uiib ■'■
cf)vct bic ©otfiirdjtigcii, bic bcr fdjclm iiidjt ad)t [Ohitt|(ofcu complcctitiii-
-"• ■'etiain], non curat exempla UHiltituilinis, Eiiiruracds, bic ^[voffcnj ()anfcil, bei'
ipirb lool k|"tcl)cn [bleiben].
Ps. XVI
'ü.1,2 fififft »liclifam, feilt iiamcn [oius psalmi]. Tu bift \\][)x vd l)()a bcr] lo
[)CVr. AJeclia: |iniptiT \v, ad te. <i|nio(|iii(l lieviltnc] [Pll. M.] iinb bin, nihil
C'drani tc. „Umb beiuct Initlcn leib idj llbel". ISonitas mea nulla est. (iuarcV
Tu Tiuid^t«. (J§ gl)et miv nidjt mol ninb beinet tüiUen. S)a§ flefdjidjt iiuib
beincnt Uiilicn. 3^) imi? i""b beincntlüillen (eiben. 1:iVj t()ut er ben nod)
2'.:igleid) UuU jiroptcr Sancto*, lioc fit pro sanctis [per verhuni convertondis], ir,
(pii sunt in terris. 'In terris' t)crrlid;er, fur bic crlucltcn, Qufbunbigcu, bic
id) crlucit \)a\>, ha \d) „luft" 3U \)üb: Cdutra Invocationcm Sanctorum, ba
ic^ nU mein [ganlj] gefeilten an l)abe. l'ropheta lotpiitnr in ])crsona
Cliristi per totum psalmuni.
i'-4 '\')f}ene.' Ego habeo b[onam] voluntatem an meinen Sanctis, au l)()cncn 2»
I^abc [id}] l)ert!cn(eib, quia sequuntur sua idola. Contra ludfaeos dielt:
y[auctos diligo, Uli nie nolunt et alios quaerunt deos, baä l)übcu fic jn lolju
[a3(.4''] %btx i^enc niiiffcn [ungluct f)aben] liicl vcl gvo-s angft Ijaben, bic
eim anbcrn folgen, U0d;eilcn, signilicat, (piod maiori studio eolanl sna
nionstra [lucvbeu mut)c] l)abcu hai [uicl vcl groc'] Ijerticnleib i.e. non 2:.
cuiaho illoruni libaniina mit beut bhit, lie|)rol)atio sacrificioruni. Facit se
])ot(.'ntern (?§ ift fcer ftarcf grcbt, non \iilt eoruni saerlfieia offerre 'lnennda\
«.TUiir ift ein fdjou cvbtcit loorben. Ter mein rab gcber ift, bcr mir rab=
s. s.'sgibt. 'Ivones' per experientiam didicit i.e. id) lucrb Uml bleiben, liegen,
s. iofrf)(offcn; Tao bein bcilig neruicfc flennaniee. an
Ps. XVII
«i;. j [Rinna] gcfd)VCl), sed est fd}rct)en in lotitia et tristicia 'de vultu\ meine
fad) exeat a te I.e. nt fu iudiees non tiuituni audias. fprid) [gib] bn [ein]
ai.-' urteil über mein fad) nnb fdjatu [auffö rcd)t] bu, [brauff] \mi redjt ift, bnö
red;t ,]u get)e. Pulelii-e significat antitiiesin: bie Icnt tl)un>J nidjt, bu [bc]fud)ft :•.:.
zu 1 ps. XV »• 2 uicmoiib ((cftcv) .V ucilcmntbcii »• i:i %t'\ä)\i]i{i) ;i( 7/7,)
am Hunde quer ' Ncdiliim iiiiiiciiic!, Keduhos voluntaria' und unten viedcriiidt In Jieiiwc/irifl
in (ttticn) In zu. 11; 'Adir 8. ]js.' r xii 22 I.acl.nrc .a verbo Latin r -m :i2 ba3 ift
nirin gcdcttiii ein fein >)fc(mici^rn r -'13 bu(l) r.ii 33 'Jl ipiicf) bn Itnn nirinrv focf) »■ ;" 31
\aä) in'U ■'>(ri'k -.11 liuliiMic /■
';!jnllcv l.Vjl. 5
lllid) [itüdjty] bcC' liadjt---. N"ii i\<' privata tau.-a dicil -eil faii.-sa dci tla>.3
iiiiiii.-tcriu. iibi citcl eitclfcit, i. e. viilt patienter (eibctl iiec falsa doceiulo nee
iniiniuirando ^^d) belunr mid) biird) [t)nn] k. 'morbcv' sie etiam Christus i'. 4
vocavit ex Esapa 's]Hluiieain latroimiir |S81. 4''| CV'l) ift citl fein f^CÖct. S)U Sut. 10, 4(;
■ pflegft Uninbcilid) 311 l)eLffen. "JMiiilica miseneordlas' alihi 3C. [Inimici] [iropters. a
auiiiiam vitam, töoUen ini(^ tob ifCibm. saevit, iie uxorein K. 'yycttcn', bic«io
(•(Li-offen iinb gclimltic^cu fiiib bc§ ciii-5 Uun-bcii, „fic haben fid) mit i)()rcn fetten
Heveinigt", vel piiiy,ues euumi (-(mfoederaiit, sed iiie ftl)et, adipem sniiin: fic
l)atten jufamcn, i)f)rc fetten ftef)en [galten] fcft iet) \iu\ famen. y)iin nnferut
lu gang. Locpiitiir in persona 1. siniinlariter gov I)in nuv. SlMe luil-; nnfal)eii,
iusidiantur nobis inimici, fteiijen, tvctten, ©et luibbcv ad singularein ninnc-ä.'- 11,12
rum. 'Sicut leo', iiBciluelbige \}[}\\, bcn fclGigen telDcn. 'A viris manus fiuie'*-«
qui sunt nianus tua vel mortuis, (pii manu tua mortui. Eritis paiiei nunicro.
'chelccV aetatis: qui est in hac aetate, bicfcv loelt, qui tantum cog|itat de iiis,
15 quae niundi sunt. 'Mauus tiiae' bu tift tjmer bei) \){)\\ , gibft t)f}n luaS fici'n
f)a6en lootlen, nos deseris, 2. dein|dc in malam: qui in malum siuit JC. ser-
vati. Dext[era tua invcniet eos, qui te odcrunt Nemo est, (|ui cos de manu
tua oripere potest. Imidere in manus dei l)eift#. S|unima s|uinnianuii:
Sift S**^ ^^'^ EbLi-aismus i.e. olmoxiis vindictae tuae, fiiib folrije teilt, bic
•ju rann nic^t fan ftraffen, foUeiiy fie gefttafft iuevben, fo iiinc- manur- dei tl)nn.
Horrendum est iiicideie in manu- dei. Si seirent inipii, baC' llltin l)Ut l)iniet Oftn- lu, 3i
fo greulid) uon l)l)nen veben fol. „yjt)V tot)n" teil, gut nm leben [in terra
viventium] |^I. 5"| 'JtUcntliatben i'p>aluu et seriptura] tclffen fie ben impiis
freffen unb fouffen, per tolum psalt|erium: Ujtrum deus sit deus nee ne.
25 'In cvigilando' excitando s-innlitudinem tuam 'Söenu' de rcgno lidei, ["cum ». i.'.
evigilavero faffct bcibe»] excitari verbo, quo reddor tibi similis et 'scimus, quod i. ?üIi 0, 2
erimus ci siiuües.' l'-t iam sunuis ei similes i. e. qui ineidunt in manus tuas
iiorrendum est jc. Saturabor in evigilando similitudine tua. (^uid est boö
gefügte cum excitatus fuero, fo ta-j t(^ mir gern genügen, ba» id) bir gleid)
:;u fei), bo^ nid^t obieelive sed formaliter. Ex (Jene. Alleg|oriam ' l'aeiaiiuis 1. iUu'it 1. 2«
hoininem', fo loirb iinjer fenteii^ am beften fein.
zu 2 ministerici veibi r ulii] il)i mvylich (j Servet oder Sqvit . 76' p^otust fehlt
zu W Eb[iaismus r 22 am leben mit Strich zu teil 23 [psalmi et scriptunil spater
mit schwarzer Tinte 2'> 28enn] SBe 27 AacA den Worten ei similes steht mit der
gleichen Tinte: (ps. XVIU); die >Sil:.uni/ war hiermit zu Jinde. Jedoch hat man die neue
Sitzung, die auch durch das Einsetzen einer neuen Tinte erkennbar wird, zmiäcltst mit einem
Nachtrag zu Ps. 17 begonnen; demgemäß wird das schon stehende (ps. XVIU) gestrichen und
daneben für die folgenden Xotizen vermerkt: ad psialiiuun 17; Grund für dieses Zuriiclc-
gruifen mag das Gefühl der Un:.ufriedenheit mit dem erreichten Ergebnis der vorigen Sit:.ung
gewesen sein. So wird das bereits verlassene Thema wieder aufgenommen, der Ausdruck
der Befriedigung über das nun, in der neuen Sitzung, erarbeitete Ergebnis (Z. 31: \o tv'nb
unfcr icntciilj om 6eftcn feiiij bestätigt diese Vermutung zu 28 vor Satuiabor steht (l^s. X\'lll)
und dazu ad ps. 17.
G Sutljcrs 3iad)bcjjcni!ii3cii oit bct bcutjdjcit ^ibcL
Ps. XVIIL
s.ä 'Diligaiu' pateinabo, niaternabo, tiliabo te, ^ä) f)afi biä) i)ex^i\ä) licB,
ä'Öic „tiiu xäj biv fo fiolb", nuiter i)nh vi^cera meinet cv, ^it^ hai ein f)cvt! jn
bein, l)f}e inic herlje id) bidj [signiticat illum gestum] si e.'^sct affeetus verlniin
fo lüei§ fecr foftlicf;. quia significat tantnm gestum, in voca|biilo. 5Jletn Ijelffe s
l)orn, mein mein f)orn baä mir Iiiffft, cornu victoriae moae [bcn ()oc^flelo6tcu
t)Cirn] est ein lauter allegoria. Impetus [armatorum] inundatio morientiuui.
Loquitni- de vineulis [ofiendieulo mortis] fomen ]u miv [jiraeoccupaverunt]
ha 9cl)t er nu fpacirit iu Aegvptnm t)in ein unb Inirb langfam ernnS fomen.
35.« 'Commota', bo§ luor in monte Sinai, bie nnfen Ipil ic^ f)a(ten, (piia lo
sequitur nasus. [SBL S*"] 'ab illo' seil, ignc ^ift ein poet et bcjcribirt ein tücttcr
baf)er, poema ludaicum, er uerbcifte fic^ mit finfternis). Ipse fecit [Ph. M.] sit)i
tabenia[culum [tenebricosum] ex illis obscuris uubibus. Posterius est iuter-
p[retatio praeeedentis i. e. tigurate, deinde idem simpliciter loquitur. Kes est
obscura et etiam verba, de rebus obscuris [obscure loquitur] 3>mb fein (Sin is
btcfc fd^Umrk tuetter hjolcfeii, bisteron j)roteron> [(?rl mad)t ein birfen finfter
S5. ii'fgrofie idjlimrticl Umficr looctcr. 'getjeU' i|"t militare.
Unb er luar nerBorgen |"i)nn jc], „Unb er Derberft fid)" Unb [er mad)t]
fein \\]i}\n ein] gc|ielt UmB l)f)n ()er barinnen er ffi(^] verborgen, limr ein
fdjlnarljC tiefe tüolcfen, Certe in tentatione est absconditus et tarnen in abseon- 20
dito tempestatis exaudivit te. Sein [militarius] ge|clt umb t)t)n l)er inar
finfter unb [fc^Umrlie] bidfe U'otctcn, bar l)nne öerBorgen mar. 'i'rae
sj. i:irulgiire' für feim gianlj [blicf] Describit illam ruptionem, [qnandi> fulgnrat]
nul)iuni ruptarum. Est descriptio, quod U(nfer l^[err ©Ott finftere limlcfen fan
U)o( crteud^ten. Y[ult d[icere, qnod nianserint iliae uubes, tantum illustratae sint, 25
Similis: ibi densissima ealigo et tarnen est Iu.k brinncn, Seine felbige bicfe=
lüülcfen ücrfd)lunnben, [„üergiengen", freuten] öom glantj, ber für l)l)m ift.
s. i:i'Carbo ignis', l)age( unb ftrol, nos fturm ad forum iiostrnm. ()bscuris[siniuni
in Eb[raeo, latiiic et graece. Carlio ignis iueem ardentem non solnin fulgeiitem
intelligo. älUe id) fa()c tnein tcuffel, fatie fUet)en ukr limlbe ju fobnrg.- 30
S!. 15 Naturam ignitam significat dissipare: ftral vel lidmines'.', er mcinf bie fcut,
ut sc(|uentia indicant. [3?[. i!^| 2)ie ^\\\htn Icret er crfd^recft auffut ''.i>erg'
aj. 16 bas fie gern geflogen Reffen. 2)a reget», al» goffc es, [s[ununa s[ummarnm
0 mein (^clffc^otn) mein ^orn cornu r 7 !\rmnU>mm übe/- (invidia) iiiuiidutin]
mundjitio milt/lk-h 16 (Gr)(§) fßr] IT Wodtev] «üdcv 79 »cviorgcn (loot)
20/2i Certe ii» te tmt absconditu tompeslate milyüch 2ä unb f(BOt)I Ifdjluot^cl
{iia|t\iralis finftctnil fiub bie) bar 24 Kst c ans pst 27 Dorn über (buvd) btn) Dom
SSfT,! siümiiia bis terra, über (puto iam loqiii eure de terraeinotu)
OJl'tt
') = vazeoov nQoießov. ') «So redet also Litther selbst von der Erscheimmu auf
der Coburg. Bisher Icannten vAfnur die lieriehle Veit Dietrichs im Briefe an Atfricola vom
4. Juni 1530 und in den Colloqiüa; r<jl. KOstlin-Kawerun, Luther II, 203 und Anm. S. 650.
maltn 1531. 7
commota est terra], ß» f)eiiicu aud) torrenles, baC' bic luafjcv finb l}er ijauäcii
üom regen. Haec est seutentia: @ic faf)cn am Berg Sitini bie bec^e l)in imb
ifn ftieifen Don bcm plütucgcn. V^ult d|icere, quod novi rivi veuerint fuv
inen, quod illico c-reverint aqiiae ex pltivia. 'S)a far)c man lüaffcr guffc' .seil.
5 c pluvia 'Et fnud|ameuta' ^d) meine, cv meine bic fclbigen loafl'ei; Iiuin-s. ig
dantes !onnen et aqiiae famleten fitf) quae aqiiae .«unt fiindamenta terrae,
'super tluviuiu .separavit orbeiu terrarum' alibi. Motiis terrae non rcvelat
fuudameuta terrae. Est taiitologia. l\eve[lare uiidare, bua iu conspectuin
fompt: ' Non i-evelabis turpitudiuem.' S)a faf)e man ein mal, ino baE eibricf)
'" ftanb, ift ein [Immdaitio] bing. [Et apparuenint] Et tantologia 'fiindaiiien-
tiiiu terrae", meint illas conciissioi)e.s. <Sx icbt l'on cim luettev: eommoventiir,
terrae, montes, tebt de illo tremore terrae, non de ruptione, man f)at etmaä
für äugen gefef)en quod prius non \isuiii [seil.] fundauientum terrae, quod
est aqua. 'TihiV Ijeift nid^t erben sed ikumcni V[ult ben conspeetum
«5 fignificircn. Phil llnb bie erbe riff [tf)et] \xd) auff, tantae aqnae, ha^ fie
bie erbe auffrifien. Aliter M. L., illa esset melier superiore. [C. C] Xie
rtefier tarnen nnb riffen gvoife gruben, novo.s alveo?, bie trcpfen ijnn bic
erbe rijfen. l'h. Sie erbe ift uon ein anber gefaCen, fd^uttevt fic^. 'Misit exa. n
alto' 'ab anlielitu spirantis irae tuae' Vel 'naris' juöerfic^t. Appodra nieutiumas. lo
■.'ü furt m\d) [Eduxit] au§ ber angft, v[ult dicere: ber I)err t^ut tool an mir. ». 20/21
Ketribue servo tuo veneua pro mej-itis. [331. 6'' | 'ludicia eins' finb umbs. m
\vaxd)\, \)ah \d) für mein äugen. @cfe^ T-P"!- fitten, Ineife, orbnung, gepot,
gernianice unb t)ute uiic^ fur funben, baS \d) nicfjt fnnbigc. Habent i;. -.'4
semper prononiina dnpla Gar Eb[raeus nac^ meinen reinen Ijenben. bei ben s. 25
25 [(jeiligen] fromen rein, berfert: bift from, rein ,'c. V[nlt diicere: vertit s. sc/a?
[lueernam] tristiciara in gaudinni. 'Quoniaui in te' jc. Laete curram accinetus aj. 29
atque eoutnndain. ^d) mil louffen loie ein Irieger unb fpringen über bie
mohjern, vel 'quoniam in te' irrumpaiii in cuneum militnni. 'Gc(lu(r volo.
nt sit aetus, proptcr sequentem actum, 'meim^: benn burcf) bie' ^fl^ff i(i)i=. an
3u onlauffen. [Non resistit mihi] neqiie armatus vir neque murus. ^d) jiel)
5U feit ober fur ftcb, lüibberftet mir nienmnb sive t)aruifd} sive mauer. Istum
versura canaui contra T[nrcam. Piüor est haec sententia. Alteram non.
Sßenn er fc^on ftrcl)t, fo fnnbiget er nid^t et si sanguinom eöundit. mit
er ^eilig fein. Gr madjt, ha-j meine f uffc glcic^ finb ben Ijirffdjcn f uffeu. Gr sj. m
35 bud^t feer, ber man. '5luff meine l)of)e' v[iilt dLicere, er tuil fagen, ba4 er Ijnn
malt auff einen berg flief)en, ut uon lünben im nad) fommen [super excelsum]
■1 (ex . .) illico zu 415 Caibones ignis, lapillos ardentes r I! fuiidanioiiU c aui
finuameiitiini zu 9 10 Oiiinis terra et plenitudo eius r löjlS l'liil bie fd^uttcrt \\ä) rh
il ladiciu eius /• 23 vielleicht ist über Scjctj <jemeint fiin irn r • 23 l^utc c aus
@d^ut3 25 (6t fjat) V. d. 27 uitt c aus »or 30 Non bU mihi über (3c^ batff ein)
32 (dicam) caiiam über Prior est steht qui est excusus
') bie = bi(§, wie so oft fie = fid^.
8 i.'utl)i'v-:- '■Jiiidjbcjiciiiiuicit nit bei bi'iitfdjcii 33il'el.
iie(jue rcsisti ci potcst iieijne ctiain ;ip]>reliCD(li. Qiiouiam iiiiciuitatcs iiieae,
illic l)ci)t-5 [ciiibviirfcii, fpnnnen], iiibbcrbnirfcu Et in ps. Te docct deiis k.
V. 30 Optima seiitentia, foftlic^: 'ipiaudd me liiimiliar;, anges' 3c. ^\(f) lüi( fie ,511
fi^iiiciflcii, bns fic iniv iiid)t Uiibbei'ftf)cn fniiuen, foKcu fitl) mir nidjt cvliu'fu'ni.
(f-3 ift ein liofft'rtincv tnilj. (h l)at l)l)m uiel 311 idjatfi'U cjcbcu Paul, (vr l)at 5
mii- nor gctiolften, 0 jol id}» auä) naä) tl)iin, toolt iä) crft red)t brein fc^mciffcn.
s. 44331. 7-''| l,d) tüil fic [iDccf'rcumcu] iiuffvinbcn ut lutum, iiind))"! fo vol ic^
». 4.imic^ Caput iiiter g[ente.<. 'Sicnct" ift mir uiitcrt()an, gcf)orfam diceremu.s ger-
luauice. 'Meutientur' e» iuirb bell fciubcii feilen, bu bift l)l)n ju ftard'. Opus
ülyvac et quae in p.i. J^d) fjolt, Cy gelje iiod) aiiff bie ^''^i^n Appellit cos 10
(juod 6iliic^ foUcn t()Uii, obedirc, seil „iievteugnen mi(^". (F:?' gtict niiff bic
«•"3u^cu fein [vinculis legibus]. 9]|ein eigen üold bnä finb mir gelieite buben.
■i!. 4t. 'gvljnben' fprud), t)od)gelobt fein. (Pavebunt [trepidabunt] iii suis vinculis),
S.4S. 51 [gittern, jappelnj. '3linngt' popjulum, alius occidit k. 'WoV vel gut? t()ut.
ps. XIX. i^
2. ftor. 10, 1.1 *J)l)i" cur.-u.--, ftrid). ]\aulus: j)ertingiiuii.'s ad vos noii in aliena regula,
ii.Ginadjt ein regcl branS. Iste locus nie uiovit.' Ilnb bie felbige, seil, fonne.
'3u tauffcu beu loeg', ben fie Iniiffen fol.
»s S^aö ift nufbernuiffen ft^one tert. Unb mndjt bie nibevn ioeife.
58. 9 Maudata proprie 'jirk/idu'. "?ütgen': utadjen ein fiolid; angcfidjt. '^Iiein': -'o
aj- 10 fein. <iui illa scrvat habebit retribiitiouem maguani. @» ift ein fctll bing
nnib bic gepot, «piia e.xerceut animos, suscitatur ab eis, si velit torpere
iuveutuni semper in eis, ut excitetur }C. (Sl'manct [evinnevt] pracuionitus,
cautus. 'Errores' illustris sententia et tanieu dcost sapientia. Innocentifica
nie [ignosce mihi], ne sim reus, t)crl3eif)e ntiv, tiKiy tjevbovgen ift. 'S)a§ bev= 25
borgen' ve! bie berborgene feile (Js ift ein feiner pfaltn bij.
ps. XX.
6r tBit boS vcrbuni ftctS bel)alten |i<1.7''] Communis ot-atio pro Rege.
Insiiltabimus [ovatio], (piia tu animas. „S^q§ f)eil feiner": [i.e.] feine red)tc
a. 7[()anb] l)ilfft gelualtiglid), [medjtiglid}]. '(ijebenctcn' pracdicare, benediceie m
ut Christus in coena. E]>ij)li()uema: Kex deiis, tu bift bcr fonig.
XXI.
^'■■i l'as bn l)f)m f)ilfft§. .'oinbcrtS: nou prohibes. Niiiu (|uid cgo deus, (pii
proiiibuit te puerum ad Kachel: ^^ncüb [tjinbevt] tt)el)ret nidjt unb ()inbeittS nidjt
1 über iiii(4'''ä sieht (Üiibbcrbvuctcn) :i iiibbcr '• (J gc^olffcii c tnt.i gell) .... anä)
lf)un c aus toic quid 12 fein (bic v^ult d^icere peniianeiit in suis) [vinculis legibus] oder
feilt (bie V. d. pereunt iu suis) | vinculis lo^'iliusj IT über foillic ein -|- und mit demselben
Zeichen am liaiide sol
') Iste locus nu; movit, d.h. mich vercodaßt , mit 'laufen' sii iiberselien, weil eben
Faidus i. Kor. 10, IS an diese Stelle (Ps. l'j, 0) anspielt.
SUfaltcr 1531. §
U)a§ fein iiuiiib bit uiib lüiUigft, Was fein iiiuiib bat. ll:ac dv Clin?ti>
exposueriint diain vetcres luciiaei, Et fan nid;t ailbcvv fein. Obruis eum
bcnedictiouibus. Rex Sal[onio liat» nidjt gcfjabt. '^'^u fefleu' bdä ift Cf)riftU'j* '
[mit] freub: ba-3 ift auä) ciiiö. C^-v vcbt ba boii in mnhra, luils iiidjt cvaua=
s fd^utten. lu coufiisuin sciip.-eniiit. (vö luiib ein feci l)cvlid) fonig lucrbcn'*-»
v|iilt d|icere. [vult] @v luiib fnv biv fein al§ !onig, uon erit tit uliiis
re.x. 'Sein T)anb' ba ftl)ct bcv tcrt. SBcnn ba bvein fef)cn [nt clvl)aiuini]s.»/ia
Ujtvft i. e. Pet[nis: 'in die vi.sitatioiiis.' 'Pont'si' proprio de Iiidcis dictum:
sunt perpetui sen-i et .subiecti oneribus, ante et retro folIcnS l)elliidj fcuev
'" r)a6en, nihil haljebunt prosperi, premnntiir retro. Mose hoc ctiani jtraedixit
illi.s mit bcinev ic()nen Inirftu gegen i)f)r antliij '»ielen. *• i^
In 'i. ps.
Sc^ tDtt bon einer folc^cn lucis prebigcn (lucifc) bon einer netoen«. '
hjcife, baa ift bic neluc lere beä (äuangelij bon (il)rifto (iiottä fou. 'Xienet'i'u
15 feib gel)orfam, unteitl)enig 'lu via' i. e. einer lüeife unb mefen.
4. ps.
[581. 8" I 'iBorfingen' luie ber (Kantor nnb '4>>-icitcr einen Her» über«'
cpiftct borfingt nnb ber lif)or Ijernadj brauff finget ein respousuriuai obbcr
iialeluia, Amen.
■M 2 versus.
äßie ^abt i)tir baä eitel fo lieb, nnb bie lugen fo gerne, ^'-a
3ornet t)^r', bcloegt cnc^ ettoag jU unluft, non fociatis irae concnpiscentiam. «■ s
'I.nnicn vultus' favor, non tristis, bu mad)ft mein l)erlj frolid}, gibft mir ein*-»
frolic^ f)erl) vel bu tanft f|er|en erfreuen.
55 T • ■ . . I ,• • / Cordis in fide et \crbo
Ipsi autem eoutcmpta laeiticiav ...
' \ conscientiae bona in i;rati;i
Quaerunt grandes esse, vultus gaudio, quod tanieu niiül est uisi effen nnb
trimlen. Reete pro sacranieuto et Missa usi hoc versu, quia unctioueni
quaesierunt. S)u crfrchjeft mein f)er|.
M alis personani
Tu solus iuhabiitas i.e. ^ tuerLs sed oecononiiani
\ ■ , M • tantum , ...
omnia tribuis et politiam.
ps. ö.
Movebuutur fuudatueuta terrae, allegoriee pro [>rincipii)ns putu e.sse,
35 dualis numerus [de hereditati|bns, nt siiruificelnr: in pietate] 'liuncliilos'. Ego*'-'
reddo simpliciter. Senn ic^ tjab etloa§ ju bitten. ^- ='
zu 12 i ps. r ui l.i Tum. 31 l'ol. 117 r 10 i ps. nnr r J'J (liale) lialu r
luia 23 (laeLÜcia) Lume 27 nisi c aun bcnil 33 ps. .5. r iciederliuU
10 Sutljerd 9iad)bcf|L'riingfii nu bcr bcutidjcii ä^ibcl.
2?. 4 Est affeetus oraiiti!^: fnic, für allen bintjcu. Instriicro et urdiiiarf, l're-
(jiieiis usus, tOQö fic jutidjtcn, bcn tifc^, leiic^tcv. Scfjicfcn Jii ["seil, orando]
gegen biv, „aufffiijalüen", obseivare, siieculari. V|ult rl|i(rre: lüil lüdjt fri-
gide I)iii murmeln et l)attolo[giani facere sed mit cvnft nnb Hon lievljen Betten
^•2non ut iu veutuni. |SB1. .S*"! 'Audi oratioiieiu', [biiC' U'il er fngen] praepara cor
tuuiu, ne videaris tentare deum, ut ilii sacrificuli tcutaut deum et tarnen oi'ant,
fc^icfen iinb ad}t bvnnff i^abm [merrfenl, al§ mir-3 ernft fei. Impii colunt
deuni sed obseivaut iiC(iue prao[iaraul corda fidc, ut sequitur: "Quia uuu
[volens], ut fic^ fdjirfe, bn§ er 6eten lnil et oratio gct]e e.K fide. Sunt alii
sed nihil fidele apud deum faciuut, bnS fllV ®ott Bleibet. Taetatores de
sapieutia et iusticia ut Eecius [Faber, Zw|iccaviensesl, i'atuus iu loquela bic
a'. 1-. fc^reier, Thrasoues a laudando, narren, bie fid) felber rl)nmen, Cuculi, Pu|bli-
caui sermonis sui fatuitas, ha fel63 ftcl)en fie and} foldje gefellen. In Ecelesiaste.
aj. s 'In timore tui.^ Ibi oppouit se per Antithesiu. Ipsi nou timent deum,
contemnunt raiserieordiam, inflantur operibus interim tarnen nemini beuc-
». 10 facientes sed contra. 'Nechona' ba§ ift plerophoria: ba§ ^Oühi ic^, spiritum
'.^'i. 51. lacertum, rectum, gctoiffcn gcift, qui uon dubitet, ps. 51. Et ccce nechona, loen
bu Ineift, boä getui» ift. 'In comitate tua' (Hiiequid docent ift eitel vaga cou-
scientia, machen incertas conscientias, ift feer timl befcribirt. 'Ilavos" proprie
l)Crlje leibe nnb ungl|lltf, ut siguifieet tarn pcnam quam eulpam simul, Unrft
iinglnd anrid)ten. Et a vcrbo aspiro, fd;aben. Esaia: Indncam super vos
calamitatem , bii Unrft ein Ijertileib über bi(^ richten, (niando sie mater dicit
ad filiam. Malitia passiva kaliia, liaros. [a^l. U"] Et dieitiu': er ricljt ein
iamcr au. Xilül eertum habere est miseria. K\ inoerta eoiiseicntia secjuitui'
coiicu,ssio et ve.xatio, hab einer ba§ Ijcrljelcib ba lum l)at unb fdjabcn. 3)l)r
('onseientia ift ])erturbata ideo quod nou liabcnt certam doetrinam, nod)
fd;mucfeu fie eS gleid; luol, l)elffen im, lüie fie fuuncn, mu§ gut unb loftlid)
biug Ijeiffen. 'Reos fae eos' fac cos habere reatum, i>a§ uid}tö gut fei) et
pfeccatum] q[uicquid faciuut, haä finb luerlid] fein adulteri. (pioniam amarieant
s). 11 fe.vaccrbaut] in te, crjurueu btc^, finb bir „nngefiorfam", loibberfbcnftig ift
etlüOö mel)r: rebelles sunt, amaro eorde sunt. Vade ad goutem exaspeiatam,
natiouem frequeutis|sime in Ezech[icle. 'älufbermafifeu ein fein pfelmidjen
bcinen: fdiligunt] gern T)at'en^. Im]iii oderunt nomcn dci inqiii iiialcdieli.
«. i;t'(i-in fdjilb' ab aeumine, bii Irouftö fic mit guuft Ignabel U'ie mit
cim fc^ilt germanicc d|iciinus.
S corda c aus cortlu nacUlriiijticIi n. diinJder zu '.) 0er li,'il)it;iie iit aclvfiia r
12113 Cuculi (de battj^ologia), Pu^hlicini zu 14 'Minna' (lolo.sus, faljtfjcc ut il^ux (J|eur-
gius r 16 Nechora IIs iiIerii)lioria Ih zu IT jjs. 51 r W liavos r 21 (c^abcu
(ft^c 3'Ul"'^)i ""•' 3<linct daim Esaia c Imlucam c aus liicimuui zu 21 [is. 91 r
zu 2S kukia )• zu 24 — //, .'> Üimius ^'culiuiM sylvao et ai|nac'. ICst coulirmatio iusticiae
et fiilel, (jui liabeut iusti sapientiani, ift eitel tBitblDafjcr unb lualt c«» liande g^uer (jescliricbcu
von IU. y* zu 31 Ezecli r zu 33 saucigine r 34 bu '■
43ialtcr 1531. U
ps. VI.
Z\\i fiii fcitteii ipicl gelüeft, l)nt ''äd;ter' ia mmuTd] ficljcijjeu. 'Xajian's-i
iiistrumeutmii, generale ad (iinnia instnmieiila. 'tod)luad)', icilU'Vlid), clcilb*--'
[P. M.] Itie ()er|ltd) tül)c ift miv, »ucnii foln beim ein enbc t)abeii?
5 Sßie hah id) micO ,5tl'(n!lt/ Ji'fd)!-!«!!, .jiibiift mit beut Üiibe. ^sd) l)nb«-7
luic^ fo mubc gefeilfft dicitur gcrinaniee. Jd est, id) []üb im idjluciy i^ele(\eii
bor angft. V^ult d|icere: liabeo sudorem aiiglieimi.' (Sficu neljeil , fplillgeil
[timorc] fpvengen letransiliam ut El)]raeiis. älnnb einer fllülü ha Imil.'- Isla
tentatio ^cigt nti, baö ev für bem ncii gelueft ift. lam venit Hdes.
10 Psalinus 7.
[SI. 9''] 'S)cä SÖeiijaiiüteii' ift bev Simei. lliu lilius Icmini dicit David, -.s«"!
uoluit voeare: de tribu Saul. V[ult significare uoii tantiiin amicos et (iiii
non leib gct[)an Ijabcit sod v[ult signiücare hoc .sibi bie im ein leib t[)Qn
f)aBen, ut co.s reprebenderet. (jiiia Rcx fiiit jc. Est pro I jiuitgravio ' JC. [Spo-
if, liare] bau \]i)xc genommen, gepdiubcvt, befdjebiget, llnb 5utrctte inen§ leben ai-s
ju boben. 'Iud|ica' haä ompt, ()ilff miv luibbei l)nn ba'i ampt, baö biiäJ'
mir ficfolV" ^nft- 'f'ii't'nmdet' tc .H'. ;!,^^rf) lüity causaliter f)ie nemen, baä'-«-»
fie bie leiit, "gemein' mill irfj l)ie nii-slaffen. '(vmpor' in bie l)ül)e, llOer nlle
üolcfcr, uBer oHc Inclt flanb iinb leut], non tautum super Inda. ';){id)t mid}' in'^'-a
■20 nudani partcni apnd nos. Tpsi: ntifotoir mid), lou mir bn§ nvtril luibberfaren
nod) meiner gcred)ticfcit. 'Ipsi' in utnuiKjue i)arteni accipie. 'Super nie', (juae
est apnd nie. [Scutum] i. e. unfer troft ift tiel) iiuferm I)err g|ot. "i^on Ijerljeu' » n
bai ift ex 1. praecepto gettomen, i(uotidi(' niinatur. „'^rennen" signilicat bie
devastare perdere. \'|nlt d[ieore: ()at fein pfeif gemad)t, biia fie fd)nben tl)UU«-H
25 [foltcn] non feilen: Perterben, burd)bringcn. Sie Gideon: Ita(|ue ineende-
iiULS domum, vastabimus totura tuum genns. Non dico de ignitis sagittis, uL
ip.sae sagittae essent perseqnutores i. e. persequerentur. Vidctnr niibi velle
aeuere comininatiouem. Ipse iani accnsat advensarios, iain nunc de eis
loquitur, contra ])ios fc^t cra nid)t. [Parturit] er meint» liiert gnt. lici Per»
30 ift 3U Piel contra Cesareni et coniitia Augjnstana, ipsi tuerben l)l)n auftljun.
6in gruben geftüd)en unb nnffgegrnbcn. |a^I. 10-'| 'Bor' [ein] gruben. '(Sr l)at«-"^
ein gruben gemad^t unb auffgefnrt.' Untrelo ft^tcgt fein eigen ()errn.''
7 0 ps )• .) jefc^rieeit] jefcfjticbcn JIn jcduft oder jctuft möglich 0 gcfciifft(§)
zu 7 Huiduui r lö teSen c aas to6en IS jic == ^lä) za li) ludicarc r 22 tjcttjcit
(tljutä getn, alter) :m 2r> (Ephod) Gideon Nota: leplitlia lud. 12 r Hl) auit^UU üljcr
auj(9tttljen) zu :il Bor r 32 fcfjtcßt c aus ((^togc
■) Der en/jÜKche Sdnveiß halle lö2'.) in Wittenbcr;/ and Umgeijeml ychermclit. Näheren
darüber hei ÜHchwald, Zur Witleiibenjer Univ.-Gesch. Nr. 71. 73. 74; vgl. Herzog: Chronik
ron Zirickau II, 2 IS. IJe Welle III, S. i'.iS ff'. KiislUn-Kawcfi-au II, S. 17(5f. -) Sprickw.;
doch nicht bei Thiele und Wunder. ') Lulher denkl an die polnischen Schirierigkeiten
Philipps ron Hesnin und enls-chutdigt des Landgrafen Hilze. *) Vgl. Wander 4, /-iA'.j
Nr. 22. Bei Agricola, Franck elc, doch nicld bei Thiele; Ijei Luther bisher noch nicht
bekgt. Vgl. auch Operat. in Psalmos Unsre Ausg. 5, 245, 10 [K. D.j.
12 i^iittji'tä ''!«d)hcfictiiiirti'ii an bcv bcutirijcii 4>ibcl.
Ps. VIII.
Carmen novi te*ta[nieiiti et i» psalmiis liabeiulu? pro Eiiauüelio: Iiil)i-
4'. i'late ileo. Ts psalmns habet euuclem titulum. '■^)iin nttci" Itielt' i.e. ^ub
iiniverso coelo. Cessare facies: sabbatizare facies, iä) ]v\i biv bell l)cilicicit
nbcnt gctcii. Gr Ijat betit fjeiligcn aticnt geben. (Destniere atl morteni l)iii=
rid^ten.l Hie ftt)et in bonum '/xtkad' i. e. ciiras enni. OfHeiimi Christi et
i!. 5 6cpiscop[atuni eins accip[imus. 2)a§ bu bic^ fein annimpt bu moc^ft, baS
l)^n ©Ott tierlaffen lüirb ein ffeine ,3eit. Totus psalrans de Christo, uon est
generalis sententia; loqiiitur de E[uangelio et de obiecto Enangelii vel snb-
iecto: Christns passiis est et resuscitatns est K. ^ä) bleibe bei" Ep[istola
»iii. 5cj.54,7ad Eb[raeos. Minoratus corde i.e. stultiis, in Proverb|iis. S)u lütvft l)I)n
eine fleine 3cit [[offen] üerlnffen fein, i.e. er Unib fein @ott nitfjt
l)Q'6cn, ungetroft fein. 'Inmenta campi' Sinb unfei-J f)eiv ©ott beuin nnb
f^iev, bie gon|e lufft ()etft lufft. Aqnae, qnae super eoelos sunt.
Ps. Villi
äs. 1 Loquitur de iuveutute Clu-istianornm. 33on bev fdjonen ingent.
JBon bei; 3>unS^n' ingent. Quid, si nomen [proprium] esset psplnnis, ut
■i.^mu \,\i 3[icJitam':' luventus, et tum ille titiuhis significaret argumentum, ut 'areus'.
Sie 3u9etib ift rob unb luci», geet t)av, [fc^lnarti nugen] iiabet. Est nomen
proprium psalmi ut Miclitam: Oon bei" fd)onen, blanden ^uigcnt. Xns ift per
3. 5 Antiphrasiu. [931.10''] 5"^'!^ mein vcd)t unb fad). Inimici eessaverunt.
Vastationes quidam exponuiit [quam feeerunt inimici]. Ut ipsi fiant iusti,
SB. 9 sie iudicabit. Ipse toirb rcgiicn mit geied)|ttdeit. Xos intelligimus active:
sed ipse faciet iudicium in terra. Gr luirb ba» ved^t anridjten auff erben
unb bie leut from mad)en, ba» fie from luerben i. e. Instituet iuclicium, prae-
parat ad iudicium sedem suam. Xa§ gl)et ad generalem sententiam: Ijat
bic impios geftrafft et pios k. Et bo» ift <\n6) contra adversarios: dominus
iß. 10 ift bc» arm fl^uts. Xos non habemus vocabula theutoniea. Rectitudo: bfl§
nic^t fictum et falsiim est, factum in v()|kmtate simpliei et caudido corde,
"baä rec^tfc^afifen jn g'^e. Vera res, rec^tft^i äffen unb trelo, syncerus, iucor-
nipitus, caudidus, bcrä l'on r)ert,!cn meint, lioucstus, rcblic^. Tia»'""" vocat
simi)licitateni: sunuis vcrsati in lioc mundo in siinpl[icitate et syncerit[atc.
Mnui). 10,16 2)a§ ift rectitudo. Estote simpliee.s' Matth. 10. 'an falfc^'. Alii omnes
4 (^tiirid^tcu) Cessare :") btiiij bc» zu 7 /mhad r 12 i. e. c aus bcnil
13 (lunieiita <^impi) stellen nir wieder her zu JS miclitam r zu 23 ludicare r
26 über ahyeUürUem s^ uteht uckwärzer seclein 2' jc. fehlt zu. 2S liectitudii ps. 1 1 1 r
zu 31 huiiestus teblic^ r zu 32 2 Cor. 1. r zu 33 Mattli. X iiiiulLiites ut serp; r Alii
unsicher, vielleicht Slis^nenses oder Mis(ci'i
') Die 'jum/e ■Tugend' kommt auch sonst vor, z. B. in der Vorrede zum Enehiridion
V. 1524, i'ieileidU mis P». 9 übernommen.
^Maltet 1531. 13
reguntur, ut fiant liypocritae, lii, ut vcd)t)cf)affcn. Antitliosi« gibts: Con-
trarium est verum, fide tarnen est verum. 2\ä) ()otf, bcr Vn-i jol uii» nud^«. ii
l^elfTen. „§eU", ^ulffc
[Tarnen] Sag luirb C^dE mid; einmal linbbcvfarcii. Tandem fit mani-»-"'
i festum. 60 [nu] erteilt man, ut non sit jier.<onalis cogniiio. (Fö finb nll-:-
flarde promissiones. SBeii fic nur lonve tocren. Dens perdit impium et
niliil utitiir nisi niini.sterio verbi, non vi, non armis, bal Antitliesis briniien
)el}, nt r-ignificet qua via modis perdat im|nos, per verhuui destruatui-.
Sicnt muri Hierichiuntis cecid[erunt solo sonitu tubarum, .sie jc. l'er inedi-
10 tationem g|ratias ajgit orationem impioruni. ^fedfitari de lege doniini est
loqui |!8l. IP] büv ift jU particuiare de oratione et Sicut Madianitae .sola
vociferatione. Betten, fingen et comprehenditur in praedicatione, buvc^ö iDOlt
foft» all? 3U foincn et illustre l)f)m bcubic^eu non virib[U.« resistitur scd per
verbum jc. SBivb ntcf)t enblic^ oblivioni tradetur .«eil. a deo. 'Pone' ift auä)
ii 311 mai ein feiner öerc' [gib i)f)n ein] llieiftcr, ber fic mores (eret. Episropi
volunt regere totum mundum et deum, da, nt et episeopi liab|ebaut, ne
discant se e.vtoliere su|ier dominum.
ps. X.
^0'5 ift [9.] de martyribus, bcr [X.] de nobis; Victis tyrannis saevioradest
-"o tentatio 11. versibus quaerulatur. Jneendinnis donnun tuam ad Gideon. Oer=
berBen. 3Beil [fo lang] er ijni regiment ift, „ubert)anb f)at, mnc< bcr ann leiben". 35. 2
6§ mu§ culpaliter l}ie ftljen, conqueritur adhuc, ipsi invicem com-
pleetuntnr sua consiiia. Impii se eoniungunt et eonfernnt consilia, fie liengen
fic^ on ein[anberl, ftedjtcn mit t)t)ren eonsiliis [an)ii)legcn], Sie faffen fid),
2^ ruften fic^, 8ie l)aBen anfdjlcge, quib[us opprimant eos. Sie ge^en mit turfen
umB unb Iieimlic^en luactiten. Sie faffen unb nTiemen l)l)re tiide für, bie
fie madjen et consuntiunt in, in .Summa: Sic l)alten oll ]ufamcn, I'auurgia,
tude, Sie fd^ieffen uBer ein ^auff, Sic faffen fid^, galten fi(^ infamen. S)er
feim B[ruber] ein tnrfc l)at bctncift. In Mose: feci ei, nt eogitavit. Summa:«. 3
so r^umbt fid^ feine» mutloiüen» [quod bene fecerit] SBenn man bem !:pabft
fc^on brauet, quod diab[o]us locrb [l)[)n] "^in füren, tum fcgnct fid;, contemnit,
irridet niinas divinas. ^ä) Wils proprie n^cmen. @§ l^ot [dicit] nid^t not,
toen man fd^on lang f^redft unb branjct, fegnet i. e. putat se esse innoeen-
tem, sperat .sibi bona et ita docendo et veniendo pngnat eontra verbum,
35 laudat se et sibi benedictiones pollicetur.
[SB[. ll"-] In altitndinem ire, n)cil fein 3orn erf)oet, fort gfjct. ^er ®otIo§8.«
h)irfft§ [gestum significat] maul auff unb fragt nidjt» bar nad;, de piiarisaico
9 Muri niericlio schwarz r cecidi^erant c am decidcrunt zu 11 Madianitae r
zu IS In diesem Psalm ist hin und her die Schrift Hörers sjiüter aufyefrisckt ohne Korrel-
luren 19 X. f« r zu 20 Gideon r 25 tude c aus Unit zu 27 Summa r
zu 29 Pannrgia r .>'; (^in) toctb 33 brotoet c ans ttatoct zu 37 pharisaiciini odiuni ;•
14 Siit^et? 9ta(i)6c|jcvuiiacii lUi bcr bcutfc^cu Stkl.
(lUl
■tlio atrocis[.simo luiv gvolfcm [l)ocf)cn] ftoüic, 50vn. V|ult siiinifu-iuv: ber
gotlog ift fo ftolli uub 3ornig, ha^i er iiac^ lULMiianb fragt. ''Mc
feine tuden finb, baä er und) Giott nid)t fragt, ^nn allen feinen tiiden
[fieUt er] ©Ott [für lontcri nid)ts. 3ft ein fccr finrter pfolm. (n- gebe
. iii* 2, 4 nic^t ein geller umB ©ott. Extollitur 2. Thes. 2.
». 5 „gngftlid) treiben", niti ut mulicr in partii, e§ ligt l)t)m tjcfftig an, „fein
bing ba'ä treibt er" ficfftig, engftlid). llnferS liierr giottg fac^ left er Ijm trect
liegen, .'öellt an, er treibt, left Ijm nidjt fagen, ineren, reift [f er t] mit [fort]
unb fein t^^un Ijmcrbar: .5)on§ mit'beni fopff t)inburd)^ mein fad} bie nntigft,
fein, greift. Eh|rueus liat \]\)n fein befcribirt. l'Lanlus vucat: 'Ikh- agoni/.n', m
er fid)t, ftrebt, ringet, er tt)nt fdjeuflid;, er tobet mit feim bing i)merbar, er
g()et mit feim bing l)inburc§, fert fort et lioc seuiper, left fic^ nid;t ftenren,
inipoenitous cor, pertinaciam .■^i.i,milicat i. e. er ad)t l)f)rer nic^t gro-J eiim smniiia
coutidentia [man feinl, ut: l)anbelt trotzig, ftoltjigflid) [ferf] ut d. Eck, Gieorgius
d[ux. 'Falsus testis loquitur confidentcrMu Mose, ^i^ Inerbe nl)mer mel)r i'»
SB-cfaEen, banibber liegen. Istam ])ulcli|rani [dixit iste] politiam dissipare- JC.
V|ult d[icerc: er |)rebigt [illo vir] nidjt niel ©i^nangeliiim sed cx-
coiumunicat, er bannet, tan nidjt-S benn doloj^, meudacia doct|rinac, eitel
lugen leren 3 [fraus] unb befdjciffen bie toclt, ift al§ erlogen unb crftnnden,
seducit animas umb§ gelt. Sulj lingua ledit conscieutias. |*1. r2''| ©eine -"
ä>. 7 jungen leret mulje unb erbeit. (5y inirb ein mysterium ijrgenb l)aben sub
lingua i. e. sub uiini.sterio eins et (iiii sub lingua eins sunt i. e. audiuut eins
linguani. Seine prebig ift eitel [madjt] [ric^t an] mul)e unb erbeit. 'In
4'. satriis' tjat fein conlkssores in ber tird)en. Atria in pnipatiilo, postea intus
Ijeiffcn ba bie teut für gclieu et (juando cum erlniffdjt H'. caplt eos specie et 25
intus in corde occidit. Popjulus stat circa atria, ba Diel tiolc! ftl)et, ift'i. <'.
foris, ob.servat, merd, clani (i])servare [in nialuui] lauern, tjalten, insidiari,
proprie: auf bell fjallt reiten, Traiiit [rapit] cum in rethe suum et trahit
sÄ, .'. '^"'"- '^^l"^'^ d[icei-e: er fpilt mit Ijn ber paffio. „Ur ,:(ufd)ledjtö quos nou
sB.iopotest. er IrumbtS", er luirfftä nnb ftofft [ftortit] ,]u boben mit gcioalt. 'm
«.11,1« ©Ott bendt nic^t brau, er fil)eti5 nid)t ml)er, bu filjcfty ia. .§elffcr, beiftaub.
trubnig Samer, ba^ bie arm leiben. Auib[iguuin, an de piis sit vel impiis
seil, hai bie gon^e fad)e ftet)e in jnauu dei piorum et inipiorum. Si taiuen
de impiis, in maluni ut ps. 17 bie armen befelljenä bir, nou aliud lialicut
.9 ©Ott (gilt) 4 3ft Ins Vfalm iml Uli t Vido I.ntli. in :!. i'iaput ad (J;il. rnji
ö 2. Tlies. 2. rsp zn 11 Prosperatur, oUc significatioiios tomcn uiev ein r i:i gtoö
(omnes anxios suos flatu prosternit) 19 3] kann auch deichen für seil sein -'1 Atria (t)ci|fe)
25126 capit bU occidit unt zu 27 zu lauern sle/d SlcIjttjaBeu in bomim r 39 quos] cognosici?
ÄK 31 cadent pauperes per vini suani »■ ft^ctS] (if)cft S3 seil, od^r Sod zu 34 ps. 17
') Vgl sed riilent und @l)cn mit bcm .Ropff Ijiiibiitd) Un^rc Auacj. Bd. 27, 408, I
* (l're.d. Nachschr. Hörers) [K. DJ. '') liiermil ist vold die Geschichte, gemeint , ireklic
Luther in den Tischreden vom Bürgermeister ron Erfurt erzählt, ,z. B. Veit Dietrich collofj.
Bl. 172'' Dissipai'e rem publicaiii, s. Lösche, Anal. O-IO.
^ialtet 1531. 15
aiixilinin quam qiiod. llnb fiicf)C bn5 tiofc unb ftraffc bn-5 likl. Parat seas. is
cor illonini, \)l)x l)eilj jdjicft, lirijtct fiel), boö bctn o()r. ;')f)v i)ni} ift fos-n
Bereit, ba» iv f)ev^ ift certum [i)eüu ba fui], iinotl am-ls tiui bvaiiff lucvdt,
ba-j bii l)()n ()elffen Inirft. Tntelliti;o: In tota caii>sa: bac- ber meiifcl) nicf)ts is
5 mljev tro^, Oocfje, mutluillcii ticibe.
[»1.12"'] l»S. XI.
„3)m tuncteln", bn-J fic l)eim(ic{j fd^ieffeit. 'Xen firiinb' i. c. vci-l)iiin.is. s!»
'3Bq» fol': Miniesis, iustiis niliil facit, loQa ful bcr cjered)! (bie clenbcn Iciit)
oiifvid)tcu? '£er .'öcrr', bem Bcfclficn \vix'i, Jim» uiiv iiidjt foiuicn, bao tau ■'■• *
in ev. Gr tx'oft fi^ felbS, tan nid;t mcljr ttjun. „Strid" Cail)()iies [ftvcuc feiner] ä?-«
^eÜifc§ feiier [filij, fd)lücbcl Inirb er l)t)u 311 Ion geben, lüirb fte mit Uictter
jalen] 6v flucht gctroft f)ie. Est descriptio fulminis: ba§ njctter Uiirb fie
erfd)lacjen. „GinfdjCllden" Calix significat portioncm cuililx't donatam [dp>;ti-
iiatani] 'Itectiim': vident viiltus eorinn i. e. iiistoruiu.
15 l)S. 32.
'Ccrva matutina' priino niano prodicus in rore. Alludit Quff bie**-*
f)inben, bie man fruc iagt, quia fie tritt beö morgen» tjcrfur. A meridio
usinie ad medium noctis quiescit, am morgen gl)et fic crfur, [morgens] jagt
man all loeg. 2ie cerva, bie ijnn ber ffrne] getagt loirb. Aliqui intcUigunt
20 stellam matutinam. Verba ^c^ Hage f^eule] unb e§ luirb mir bod) nid^t»-2
gctiotffcu, mein tjilff ift nod) fern, ift fein t)nlff ba. 'Ses tago' ba-S manss-s
fo fd)enbiicö unbandbar fba für] ift, unb ift l)t)m bod; fo tjerl^Iic^ faner loorben.
'Tu sanctLUs:^ Tu es tamen deus tu! populi, liberabis nie, bli bift bod) ia f)etlig, s. 1
l^oft ia aitbern gefjolffen, b\i bift ia norfianben, ob bn g(cid) ferne bift.
25 'Patres' jc. Exponit se. Sanctiis (|ui liabitas in l.siacl, nbi laiiilaiis, u'oi-iS-s
e.st populus, qui habet verbum, cultum. Correctio: bu bift aber f)eilig,
etiamsi aliter apparcat, tamen adiuvabis, quia sauctus es. '@r ctag§.' 6in2>3
"^eilog bing, iiah man einen fo trofteu fol ijnn notten. |2>t. 13''| 6in feine
Antitii[esis: fei) uidjt ferne fl], angft [2] naf)enb, finb au^einanber gebf)enet 'S- >-'
30 v|ult dic|ere. 'Ossa' bertrodet, ücrborret, Herfiget, 1. melius. lobe» ftaub,»i^'6
hah ift figura. Set)cn, ()aben ba» maul anff ober: f)aben Inft brau lapi-^'i»
thuni- advertere, faoere. 'luii' inteute videie, buffen l)t)rc luft, fnlen l)l)r
3 bo§ mit Strich zu -J bein o^c (vorher) 5 "boäii icheini c aun \ioä)<: oder \mttjc
9J10 loa» Hs er rh 10 6t bis tljun rfi 11 ft^iccBct c in fc^iocfct zu IJ Stir, ftagel,
Soniier, ba§ tocltct tnirb fic crfcfjtageu r zu 19—24 Miiiim, quuil taiitac res revelatie siiit
proplietac. Ex Mose 11011 .icciperc potuit, quia nnsquain tarn apertis verbis locutus est. Forte
in visione !C. r 34 Bift (2.) c aus Jiift zu 26 Vermis et quasi iiiliil >■ 29 tlie ZiferH
stehen über ferne und ongft 32 lari c aux Sari
') sanctus. lAtOicr i/dit von der Vulgata 'Tu autein in sancto liabitas' ab und
iilKr^t^ im folgenden: Sanctus qui liabitas in Israel, nbi laudaris. ') Gemeint ist
ln1•_;E•^ ]'. S liiri ist don vorangehende ^xH ]'. riNl
16 Sut^cr? Tladibeiietungen an bct beutjcfieu SBt&el.
miittin, ba-i ift. ^d) ftfit perfecto, quod 'paar? Jepravarint: bic (5f)viften
Irerbcn fie ba mit geplagt l)abcn: daret mihi aliquem ÖLanctUDi. cjui hoc esset
i'.aipassus, sie ego plagt \6) ein Suiten.' [Gladius] £)a§ ift general plus gladii
SB. 22et Tndeornni, hoc coutra nos ludaei Seil, et a corDib[us, signiticat etiani
s.sshostes. ^x meint nid)t oüein prebigeu, Est etiam beutlid^: 3c^ loit bid^ r.
i!.2fit)()m t)auffen rf)unten, hal ift mutatio [q^uicquid fuit ante hunc textiim] per-
.sonae gelDC|t. V[iilt d[icere: [de te] i(i) luit banden, exercere gratianim
aetionem de te. 6r Irit jagen de praedioaudo, laiides dei vult mimemre, mein
banä gegen bir luil icf) rl)unien, ut nou vertatur ad denm sed ad aiiditores i. e.
ein bantfprebig tljun öon biv, Oon bir fol mein [bancf6ar opffer] bancfp[i'ebig v<
[fein], prebinge bid) tt)il i^ p reifen, non Papam et cuoullos jc. (?r ninS
SB. äiein giroffen ion tiaben, oei-te gcl)et fo meit ut mundns i. e. Sollen ficf) fat effen,
llnb bie nac^ bem Ijjerren fragen, tncrben i)[)n rfnimen ift gleich bic
fclbige plirasis.
[söl. IS'^I 6ner l)erlj fol (eben ift ein feine promissio. Eecordabuntur i.-.
i. e. erit memoria [recordatio] i>tariim lennn jc. apud omnes geutes i.e. menior
ero Bab[v]oniae, 'Xon ero' 16. i. e. non praedicabo ludeis, quod nienior eins
'ta ft^et§, alfo .sempcr. Hacteuus deus est oblitus oninium gentium, tautum
[Luth] lud^aici pop[uli. Memor erit et eonvertet eos ut Raab jc. Eecor-
d[ari [Pli.] facient memoriam pas[sionis Christi. GJrfelt [Luth] mir nic^t. so
58. ->s(5ie füllen fic^ beferen jum Ijerrn, seil, per hoc, quod deus eos visitat, seil.
per praedicationem, er ftellt fid}, all lüolle [er] ein mal an fie gebencfen
Habebit [Phil] recordationem sed oportet prius eos converti et postea prae-
dicari. S[urama s[uramarura Unfer '^^err @|Dtt tüirb an fie gebenden et .sie
convertentur, ut sit sententia [cum superiore]. Edeut, fie follen effeil unb fat ss
hjerben. 'Domiui' 6§ ftl)et nid^t generaliter ut alibi 'ludicat popidos\ Omnes
a. 3oqni iacent in pulvere, adora|bunt i.e. reid) nnb arm foüen ein berrn bfi^'en-
i. e. ber ubcl lebt, proprie nid)t efjen tr, inten nnb f Iciber l)abcn nnb loa-?
«.alba elenbllii^ lebt, bie tnmertid) leben, qui misere vivunt. 'Semen' (fr mirb ein
haben, ber pl)m bienet. Cvr luirb finber Ijabcn. bie Dtim biencn [non: ber i)l)m m
SB. 32 eben ift] d^icimus gcrmauiee. 'l'opulo' bau finb bie Opoftl i.e. praedicabunt
de iusticia ha% h)irö nid^t t^un. Hactenus docta iasticia quam qui fecerit,
vivet in eis [ea]. lam nascimur in ea et quod ipsa fa|cit. Nou sunt opera
operantis sed nati. Est Antitliesis non [duo] ditVerentia: Nato populo non
qui est Operator pop|ulus .sed vol[uit habere popjulum natum. [Sl. 14*] V[ult 3.s
d[icere i. e. praedicabunt pro |)opulo nato nou operatore. Ip.se, non nos.
2 fie r aus fic^ 11 fein über fibingc 13 bie c aus ber oder umgelehrt IT eins]
cg [kaum = t^} zu IT ps. IG. memor oro IJaal) |).s. 8. r 30 (benn ba8 rei^) GS -t« 2ö Iiuli-
c.irc r 28 proprie über (SBoUeicn) •"•/ ilillerentia] dro darüber drü .?5'.9C V[ult itiiccrc »•
') Sinn: Mit der Einrede, iua)i solle mir einen Ileiligai nenne», auf den dieser Ve)'»
ziele, liönnte idt auch einem Juden susetzen, daß er mir sugelien müßte, hier sei der Tod
des Messias Jes^is geweissat/t.
5Piollcr 1531. 17
ps. XXIIl
In pascius, habitafnli.< heibae ciihare nos facit, signifioat ahundantiam
et «eciiritatem. G^v leitet [lucibet] micf) loie ein fd^off. Sa» fttaffer, booinic^«« 2
eifulet, erfrifd^t unb ciquidEt i. e. requictionis, bo§ ein tvoftet et refoeillat.
s Etiam iuter lupos defendit rao, bie Icut ijobtn ]u mal fein leben tonnen.
'Paraf siipra ps. 5. Unb mein tdä) ift Ool, bic bed^cr ft^en üo(. ^ci^ cffc, »5
bo« ic^ 9ut§ nuitä bin, bu gtbft mir 5U eficn bog id^ fxolid; Unnbe iinb
fc^endEt? mir ein fi"t)ff(^en trundt ein. 3Iuff eim üoüen banc^ ftefjet ein frolid)
Ijeubt. 6§ "^eift: affici? nie gtiudio [ut] frolidf) ^im.
10 ps. XXIIII.
Levat aniiuam i. e. bev nid^t ftot^ ift on urfad^. Concupiscere vani- »• *
tates, hjer fid) bengt an nieudacem doetrinam, ba iDOlt id)5 gern f)in f)aben:
bet fid^ nic^t fct)net nad) JC. feel saueti ob.soui-at: cjui nun de.-^iderat re.-;
vanas et fol[fc^ lere, cultuiu. 'Sd)loeret' ift aud^ de doct[rina. lurat docere.
1'' lurare in nomine domini, ha^ ift: 'liaec dirit dominus' (i|iiaiic|iiani non habet
auiraani ad vaua. 'ölaä) bir üerlange id) mii^ |l)l)e ucrtangt mid) nadj bir]
Ipsi ad terram uon revertentur, ad quam levaverunt animam suani, ps. 25.
|!8l. U*"] Qui non suppurat, ut de P|aulo c. 9 in Actis, ba§ ift» proprie. sipg. 9, 1
'Animam': concupiscere, anhelare coramuniter lial)et hoc significatum. Anima
w filii mei couglutinata est 3C. Süxn unnu|en bing, Ipefen, intellige doet.riiiaiu
et cultum. 'lacob facies': apparentia et praesentia dei, quae est in Jacob,
lacob habet illam faciem divinam. Alioquin fa^cies lacob Christum et
deum, doetrinam et cultum i. e. cultum dei, Exo. 33. Si facies tua non j)rae-2.!Woie33,i5
ce^det, volumus tuas facies habere i. e. nubes et columna ignis. Ne averta.s
S5 faciem tuam a me, finb apparentiae divinae. 'Cap|ite'': i. e. mild^t er*-'
groffer, finb ,}u eng unb ju nibber. (S» fompt ein gjroffer f|onig er Joirb
oben onftoffen, brecht bic ftein au», madjft tbor l]oä), bredjt tf)or auff. Vjult
dficere: angustae sunt vestrae portae. 'Dilata os tuum.' 2)iQd)t bie tl)ori!. 9
Weit [germanice dic[imus: unb ^ol)er]. Apostrophe ad portas. (jinjictjcn
30 ift nomeu pompae.
ps. XXV.
9lad^ bir Derlangt [Se^ne] mid^, ^err [nad) bir, ^err]. Tide 24. ps[al-*i. 21, a
mum. V[ult d[icere : contemptim loqni. Ipsi contemnentium fortiter et tarnen
214 In locis amoenis noster Textus: speciosa deserti r 5 Etiam bis nie unt zu 11
Vanitas r 13 pc^ ?i[n]i^t 14 fal sp erg in fal[sä 7.5 lurare rsj> zu 17 ps. 25
Lev.ire animam r zu 19 Aiä r zu äliää facies E.xo. 33. r zu 26 Intrare r
29 roett'er) und dazu: in positiro r zu 31jl8,4 25. Vide AnnOi^tationes M. L. in eundem
Et removit te p . . . anima fere in fine r (vgl. dazu die Einleitung)
') Capite für das Attollite der Vulgata.
2ut^et§ aBetJe. Sibelübetie^ung 3 2
18 Sittt)cr? 9Jnd)bcfferungen an bn t>futid)cn !8ibf[.
iiihili causa. '@ot, bev mir l)ilfft' ["salutis meae]. Qx ift gut iiub fvom
[guttgl, syncerus, siinplex, cauclidus, tmigt nic^t, ber nid;t f(^abcn tl)ut.
Ideo dicit: gut unb fiom, quia peccatores dirigit ,'c. Seti nufcilreUen Iregc,
bcn Öeftcu Sßeg, optimam, eleetam. Si is [feinen] versus nostri liberi. Sic
t)ajjen mitf) et tameu fein ux^aä) sed qu» lauter rauttoilien unb freüel. ^
[S8I. 15*] Sententia abstracta. Integritas et simplicitas germanice dicinius, ut
translatum. mea custodia sit, fiic, ut ego sim rectus et iustus.
PS. XX\ I.
Serteibige mic^, tiefc^u|e inic^, fpric^ [vic^t] mein red^t, benn iä) bin
ä8. iftebe] unfdjulbig. Xns diciuius rette mict), )cf)aff mir redete, ^ilff mir jum lo
re^t i. c. ic^ tl)ue nid)t benn \vai red}t ift. Ipsi persequuutui- rae ut haeretl-
uum, sum innocens id) tjabe boc^ red^t [Nou ft^e] Sie un§ !e|er f igelten
unb t)a6en bod) eitel Ingen. „9>erfiorgen" [tudifdjen teuten] tieimifdje, bie
s.4i)nn)enbig fc^eld finb, versutus. 6r meinet mit hm f alfct)cn gleifnern. liypo-
«8. .5 cri|tae finb§ i. e. i^ah nic^t» ^u t^un, fi|, tnone, Bleib nid)t k. 'Lavo' 'Altäre' is
3u beinem verbo. Sonden i.e. bie bandprebigt, vtl: „ha id) tiore bie ftljm
be§ bände»." Seine in omnibus prouominibus ein gri offer bud}ftaben. liupii
sunt. Ipse vlult fd)uler fein et audire [docere] nou fitjen. I. e. ha bu bift,
diligo locum. @r ftiil lion bem verbo nic^t. I. e. bie mit unt^ugent umb
sB.iog^en, mit bofen tuden. 'lu quorum manibus' i. e. nemen gern gcfdjcnde, 20
33. 12 ein tumcrel) unb ein bift[)umb ju 3i)icn.' 5Jlein fu» ftt)et: 3d) ijab meinen fuö
gerieft, bns er ftrad§ folt gt)en nee ad dext[rum nee siuistrum lauter
])rae|dicativa in direeta. -Btein fu§ gt)et rcc^t. 6r lobt fic^ feer et tameu
dicit: fol l)^m gnebig fein. [S^i. 15''| .Siumiua: Ut Euangelium redjt l)abe et
[nos] bruber leiben. 25
XXVII. i)s.
Dominus illu'stratio niea, (|ueni tiniebo [ideo lauffen fie an unb ntuffen].
Seö biffc^offä üon ^Jienii reim. „Cb fie." @r ift ftolli ber pfalm, er hjirb
s. 4l}^n aber oud) nic^t alle ftunbe gefungen tjaben. 'Unum petii' „Sarauff" ba§
1«. 3er mein I)ei{ ift sod (\«t auff l)l)n „(Vobbern": bem luil id) nad) trad)ten, m
fud)en, [baran ift mir gelegen] ba »nil id) bei) bleiben, bc5 Inil id; mid)
3ä.4l)alten, ba§ l)ette i(^ gern. (S§ finb fein Icut geloefen, bie fo ijaxt am verbo
7 (integritas et simplicitas) durch Strich aus Z. 6 zu sit angedeutet zu 11 sed i.ictat
suam innoccntiam non erga deum sed contra adverS|ario.< snos, qui vorbiim oderunt. ut hodio
possumus securisLsinie iactare no.stram innoccntiam contra Pap^istas jc. «»i Innenrande <iuer
t/eschrieben mit dunklerer Tinte 15 Lavaljo Vulg. Ü2 lautet c in Erunt 23 prae^di-
cativa] möglich pna oder pua (Erunt prava in direeta) tcc^t(8) ^7 illustratio für das
illuminatio der Vulg. 28 Cb fie = OB fid^ im alten Text; im neuen SBcnn fi^ 2"
2ill30 bellum ftteit proelium tticg r 31 beS c aus bal
') 'Mn liinlnm in Wien' ist ein Hith auf Faher, der 1628 Koadjutor des Bischofs
ron \\'ienei-isch- Neitstadt yetvwden war.
$faltei 1531. 19
(jaben gefialten. Siift praecepfa et oiiltuni (k'i, ha unfev T)fvv ßott Iiift ,511 I)nt
[fein @otte-j bienft], bie luftige guter i. e. vorbum et cultiun, bic Öott gefallen
unb n fie georbnet l)Qt. 'Dt videam iiicimda domiui' bie luft be§ .öevrn. ».4
„9}erbctft" f($u|et, fcfjirmet, nevliiiget mid).
5 „6ri)öl)et" Ebraismus. „Tc§ iljUlUCJ " : alliulit ad praüdkationeiii Saeri-K. g
fioia dangoris preiSopffer, freubopffev, lobfingcn ^eift§ ad secjLuentem pagcllam.
'Faciem tiiani' significat obieftum, formam, speciein, in (jua approhoii-ii. s
ditur deus: verbiim, templum, prupioiatoriiini. „3>etftoffe" : 6r lüil loben Ullb
furcht fic^ bennoc^, fo ein fc^enblid) biug ift» umb bie confcient;. Hnnc
10 psalmum ad 1. praeceptum.
Non ergo est in potestate nostrorum adversairiorum, iit occidant, iit
libenter vellent, cum dominus sit k.
[SBl. 16»] 6§ '^eift lob fagen. öerr ^d^ peifunbir mid) veibo Tuo ex-
hortor. Est excitatio fidei. ^aftua bod) gel)eiffcn, id) bvnud) beiner erf)ovtation.
15 Ergo dieo tibi [Veuite ad mc] 'I'cttt' Dixi 'VWn. E^xi tuo mandato [ut pro-a.«
niissione tua] fretus invoco te [dico: luie bu mir befoten l)Qft, ijijX folt mid)
nnruffen, fo tf)u iä)]. S^n f)nft gefugt, man fol bein antlilj fud)en, fo tf)ue idjo.
Antithj^esis: Cuituui putamus niactare oves [lüir meinen: fd;eppfen, opfern
fe^ cultus] sed omnis cultus te iuvocare [sicut iussisti]. Non veuio inflatione
20 propria sed tua iussione. 9Jieiu l)erl^ fagt: löie bn befill)ft i. e. alligo tibi man-'ü. 8
datum tuum. allein ijixi} t)clt bir für [seil, fudjct mein antlilj] bein
gepot, vel: mein bert^ ertocdt fid) mit bcinen gepoten. ß» ift junmt ein fein
öerfic^en, ijat ein fc^on feilten^ praecepto tuo posito me et te allcgo tibi-
'Quicquid petieritis' jc. ^cf) tDaa,-j [im f)erl3] auff bic^. Sein lüort ift ])rae-
i'i ceptum et promis^sio, simul dioilur. „Sud)e" i^t de actu piaesenti. „ä>er=
birge." @§ I^eift templum et propiciatorium, verbum. ^udc mir» nur nidjt
^intoeg, la§ mid)! finben. Petit et famen limet. Tu ad alio(]ui neminem
babeo praeter te. Täter': Ijelffen nid)t, bie foCen am aller meiften l)elffen. -ü. 10
AbLraham nescivit uos Esa. 64. Desperat de auxilio humano. Sei" §err
30 mu§ ll)un. Tu bift ein feiner Xafib gclueft, fein cogLitationes gehabt, loquitm-
ut verum, ba fomptö angcfidjt [auf rid)tiger ban] i. e. (pii volunt depravare
viam ['propter inimicos meos'], „Sieben freOet" eonfidenter. 9}eben ininriam
eonfidenter, afficiunt me iniuria loquendo, tt)nn mir freöelid^ unied)t, tf)uns.,2
.9 iucunda] voliiptatem Vulg. xu 3 %ie id^one bcS ftctttt est melius r 4 S-ieibccft
= ^ot tetbecft alter Text 5 p31 r zu 0 liintcr ^eiftä steht ad seq^uentem pagellaiii '
zu 11 über ad versa steht tristis k. oder pap ?c. 15 Dixi r itt 18 vor Antitli steht Est
qnoque r 19 inSatioue später gestrichen und durch überschriebenes devotione vcrbexiert
20 über iussione steht sp mandato 23 te c aus nie zu 23 cor ineuni nllegat tibi man-
datum tuum r 24 (mit beim) £citt zu 24J25 6§ ift gro» blng >ocnn mon 5Bcttcn, 11t
homo auloritatem et mandatum allegat r zu 31 ba »on gleid^ alä jel) cl War r
') IMese Bemerkung gelit auf beide Jbsdinitte Z.7 — 10 und Z. 11 12, wdche andere
und zwar Ewers Sdtrift zeigen. Man könnte hiernach anne/itnen, daß die Sitzung nadi
y. S uhlirach.
2*
20 Sutljcv-!- '•Jfodjbctii'riuiijcn an bn bciitjdjt'n it^ibel
miv imvcdjt an frf;ctü, tf)ut mir unrccfjt „fiveücl''^ germaüicc tle loquendo,
äJ-isglualt de Lniuria reali uou verbali. [331. IG ''J ^li) gleuöe autcm bcuiiod;,
(|[iiauquam illi v|eheuienter urgeaut me, tanieu jc. 3^0 fompt ein ffcev] f|Cin
iievl'icf;en: getroft, iinlicr^agt, Iqs bein {)cr|i nidjt jagen, fecf, feft fein. No.s
'•!•. i4d[icimiis: Sei} gcti'oft nnb unl'erjagt [convertetur cor]. i
Ps. XXVIII
95.1 'Ne taceas et fiam similis": S)ie§ ift bic l}eU. Nos d|icimus bie f)eü
Ger[mauice de hoc, quaudo voluut .siguificare aliquam praecipitatioiiem.'^
SS. 4 Gennauicum proverb[iuin ex Indeo: ba^ ift ber loelt lauff^, est consiietiido
imiudi. @i6 l)()n, loie fie fevbienen rf)aBcn] (lermauice 'Copia' mevden, oer= '«
3j. 8ftet)cn. Sa gt)et ev ad geuerah bev .pcrv i[t i)l)ic fterd.
ps. XXVIIII.
6§ lauter Euangelium is psalmus. Est exhortaiitis. Non loquitur do
Rege franciae sed de S[aiicto Petro et apostolis. Hoc est principale ])rae-
!B. 2dicare, qued ipse .solus domiuus unb ftarcf. „ScdniLUc!" fctjmucft eilC^, ba§ '^
SS. air fein f(^Dn feib praeparatione. Euaiigeliuni ])acis, larva iusticiae. 'Vox
domini' i.e. gl)et fd;on, gefdjmucft, gepult, fcrt fd;on f)in, gel)ct Ijerlid) ba
»!. f, t)er, brangt f)erlid^, i.e. beu teuffei [cedro.?] gor in ^sah&a. @§ ift ©aron,
SB. 7mons Carmelis et Saron, ba eitel telkr unb l)ie()c branff gel)en. 'Flanmias'
reift burc^ feuerflammen, aujgel)auen lüic bie fteinmel^en aiijl)auen. Kedigit •»
Hauimas, rebt per flaiiiinas. Vult efficaciatu siguificare: 6rid)t buri^ toie»
feuer. Pulchre redigit er in forniani unara et hoc facit efficacia quadani,
(piasi essent ignea instrumenta, mallei n'. 3}ic ftl)m be§ tierru f)auet mit
feurigen jeuge, ba^ feuer )d)tü}t nidjt: quanilo venit an ein turen. Vn\
<i!. 7 domini est quidam ftcinuK'ticr est sector sicut äaiuma ignis. •i.'i
[SBl. 17*] Ignis ])enetrantior. EbLraei : giadins flammens, ad hoc alhidit:
». iionini gladio ancipiti. (Ignilis calcib[us.) „ßrrcgt" parturiuut viae eins altum,
treibt bie Inuften, iacit eos rite [conari] parturire. „t)inben" i. e. facit parere,
si!. siibenter fieret pliii|osopinis, mad)t§ flicT)eu, trcittS auff. Cades c§ gt)et ba
zu 1 thut mir <' ,. (uiuccfit c aus umicvcif)tiß(cit) r zu -J^o In 2 praeceidonti-
^ (IclunU
bu.s: Non liabeiit iimoceutcs qui nomeu suuiii ic. seiuper aufjä goueral r yeslr. 7 (Öupra 2'2:
in descendentes in pulverem) S)ie§ zu '.I jiibtedjcn pruptoi- antitliesin Wirb nidfjt fioucit, non
liabehit implentem, bic§ fein flitßcljcil flt)ct auff baä Kpiangolicum praeccptuni et tanien inipie
docent r IH (-Diad) allectus superbis) ttsj (Naiii b) Est zu Hjlö ArgLumentnm : Kepro-
batio iusticiae omnium Sanctorum et pboiü et probatio iusticiae fidei r 19 nions] mos
■Jl rcbt] rodit oder tobt auch möglich zu -J.'i Sccfcn baS ©imngction tnadjt rin fvoticf) f)crlj r
•Jl turen] c au« buren 28 (Cr) facit
') Das f ist zweifellos zu, fitebel zu ergänzen, nach 1524; lalsächlicli ist es mit
dunklerer Tinte zu t\acimus ergänzt. ') Da man sich die Hölle als Ali/irutid rorstellt
D\\'lU.4,2 (2. Hälfte), 171',. '■') Wander :,, I7i) Nr.öG'J JaS ift bcr Stn'It l'auf (l'uljll).
'4*faltcv 1531. 21
l^itl. Arguet jc. [Idli. 16.], facit eo.? pavero et ag[ore p|eccata siia. ITrget, CscO- !'■■. s
exercet: de argiient(> verho. üt fcrtiir terror et fiiga. Viult diiccre: post-
quam movet cerva.s t)cU CV bivJ lüilt blinncil et iitidat i. e. ftra» vcilüget,
ba§ maneat pax iiiter aninialia, nimpt bic Iiestias cnuiy, ut bestiolae lili'idcil
5 i. e. detrahit gloriam iustioiae et legis, haec est senteiitia. Aridi faeli .sunt
rami eins: ficus maledicta, Matth. 21. Sterilitäten) abiieit. Vo.s: bicttcv f)abt ax.im). 21,18-22
ir luol iinb fd^alou, man titii-3 ciicf} htn vorf üui'^ierjcii. Diluvium: ie^ Ijalt,
bü'i n bic l)ap[tismuni ^ occulte f)ie l()lir. Vult daie uovnni spirituui el
aquam novam. Tace' ia^ ift, ia^ l)t)n lüol gljcn tüii'b. s. u
ps. XXX
6r meint \ha§] ji^b» 3)alnb. i.e. G|ratias e|git deo. (|U(xl acquisivil
regmmi. Est graeiarum actio: t)at l)t)m ((cljolffcn ,5UUI reguu et iiilerduiu «. 2
tribbcr an§ ficftoffcn nnb loibbcr cin9cfel3t, tameu cnblic^ mausit. .s^cilcftn -^*. 3
mic^ „mad^ftu" mid§ gcfunb.
IS Vides, quomodo instituerit euni in regnum, l)Qt l)()n auü bcr Ijcllc
gebogen. S)anc!t feinem l)ci(igcn geberf)tnt§. In Siou monte Saudi) eins: s. 5
trenn man an l)fin gcbcncft anff fein t)eilige§ feft, [„an feim ^eiligen] benäc=
fcft" feiert. Subitum quoddani ira eins. [SBI. 17''] „U}^nm", freube, ovatio.ai.c
©0 „luerb id) eloig bleiben", inere nljmmer mT)ev barnibbcv liegen, 'i^-T
-o fallen. (?r meintS lierlnefen: Inenn id) tiertuefe. .s>nft mir ein rel)cn gemnd)t
au§ meinem flagen. Unb nidjt ftill Inerbe „"ijm uerbevbeu", Inenn idj nmba-i"
fomme, Sob bin.
Ps. XXXI.
'Nesah' praee.ese, jn-aeeinere, ut urgerent uperas domini, ipsi feeerunt.
^* y^ictov AJa»iod noc^fingen, (jund habet signifieationem populi et ehori. „■JJHt'i-i
beiner gered)t|irfeit" vel per tuam iu.sticiam "^ilff mir au§, bring mid) baöon. s^"- 2
„Unb ein l)an3 ]ux bürge" Unb ein bnrgfd)To§ vel eine bürg, bu rerfjtcr vels ;i
[trctner] Couimeudat enui valde. ' Vanitate.s': niatheologos, qui uou doeeutSJ. 7
verbnm, dicitur vanas \hafle JC.] vanitates K. d|icitur germanice ein Io§e
'" gefc^lneij, lere vanitates. Snpra bic accip[imus benod|ictioneni a doniino anff
lofe tiergeblid)feit. .S[umnia siummarnm [bte ba l)altcn] anff lofe, nid)tigc
[eitel] lere. Snpra ps. 4. 'lüie ijobt tjl^r [boc^] bie lofe ler fo lieb. Nos'W.4, 3
d[icimus: e§ ift nid)t§. ^ä) "^offe ba nnb f)offc l)ie, seil, anff ben ()crrn.
2 (Euan) Ut fertur (V|^ult significare) V. <1. :i iiudat oder mdat = muiulat
8 bap[tismum] Pap aber daneben am Bande bab'"^ /= baptismumj on.icigc zu IS Ad '.i.
prae^ceptuin r %u 28 Vanitas r zu 29 qui observaut r zu H2 ps. 4 r
') liier hat Hörer iMthera Wort zunächst falsch gehört, vgl. oben die Lesarten zu
Z. 8 (über lAithcrs Aussprache von b, p .s'. ünsre Ausg. Bd. 20, VII). Wir sehen aber
auch, daß Luther deutsch und lateinisch in raaclmn Wechsel redete: luitte er 'Taufe" gesagt,
»•«)■ der Irrtum nicht möglich. Zur Allegorie von Sintflut und Taufe s. SchlaginJtaufen,
Tischreden Ls. JVr. 336" (= Erl. lat. IT, 232), »w Ps. 29 behandelt ist.
22 öittfit'v? '5iad)bt'ifftuniicn nii bcv bcutfdien iBibel.
*i-6, s?)nn bcv angft vel not, bii ff^cft, ftcUft meine fuf)e onff ein k. Supni ps. 6.
». jocadeni verl)a. 5]lein gcftalt öergc^t, ticvfelt bnrcf) traluven. Siesnprn: meine
geftalt tft tici-fallen fuv tralDven. 'Tnrbatus est' k. [Eb^raico] mein fei
iinb dnncf), leit unb feel i. p. ic^ Ijat mein te6cn unb inr jnbvadjt mit feuffljen,
lH'vld)mncl)ten vel ticvfallen, i. c iä) Uicvb allcntljaUien geengftet , neulraliter 5
„3(1) bin ein g^ros fi^mai^", factiis sum catliainia fnr nKciicl) angft, ic^ 6in
nt(cntt)al6en in cngften fnv \o Xncl pIngen. (Js g^et mir fo fifjenblid), fo öiel
I)erl^lLeib, bn§ [ie^ Ijbcvman Uor mir l'djeluet, ift scaiidaluin crucis. @§ ift
'-!>. i2ba pericnhim mortis, finis, [SBl. 18'''] iit etiaiii amici et vioini dieant: (.ifn, bei"
«istenffel fei) ein (5'firift, ffieljen, e§ Inil niemanb mit mir fein i.e. loic ein 'o
i:ntncf)tig jeug, ^u'vbvocfjcn gefefS, fcfjcr6cn, vas penlitionjs, qiuKl perft, baS
lein nu^ me^er ift, bn» niigenb ju tang, linr tnngen nivgenb ju, baä nie
gut getoefen ift. Nos d(ipimiis: 6v tang nimer, ba§ fol fein Christiauus,
2-'-i*i. e. si^iimma s[ummarum, ic^ tmi§ einen Bofen namcn fiaben. S>ie( gefd)rel)
ic^ mu§ iofamis fein. (?r ()Qt ein BoS gcfcfjret), mu§ lelicr f)eiffen, unb fcfjilt '^
tni(^ uBel. Debes rn nemcn passive de fab[ulis liostium, man fngt tuet Bo»
bon mir i. e. Tlan fdjrerft nUentTjnlBen bie tcut ah mit meinem Bofcn nnmcn,
boy ficf) ibevman für mir fdjetuct. Sie rabfd)Iü[]en miteinauber über
micf) unb be'ncEen mir ba§ leben [midj umb§ leben] ju u!) erneu, umb ju
bringen. 2)a§ mad)t bie tcut frfietn, ba-o ift seandaliim emeis et Kuanoelii. m
Siunima s[iimmanim, cy ift uidjt gut, nu (5f)riftum ju gleubeu. Sie Incrbcu
»• 15 mid) bcnnoi^ nit^t crluurgcn , 'qnia tu dons' et ipsi non tücrbeuy aufridjteu
(jiiae volnnt, qnia sum in tuis manibus. Serenum vultum osteudc, ikmi soluui
ostende vultum sed quod uon sit turbidus jc. Qs ift ein anbed)tig gebet bnS,
«• 18 lunrlit!^. Silescant, ba§ fte fttH iDevben fein, brum '^cift au« fein. i. e. redest 25
in nibilum nocte Noete feei i. e. Umbra loea [sileiitia] ba§ ftil ift unb nid)t
ss-ismtjcr ba ift i.e. in nihihun redi<i;entiu'. sileseent i.e. fiaul nihil. „Sippen"
meuler laut atrocins, Ulü ipsi lippen fagen, dicimus maul ftciff dura tortia,
vetus, quod indurant pro vetustate. „mit t)üffart unb Peradjtuug" unb ftoltj
unb ()onifc^, Inffen fic^ nic^t lencfcn. [iBi. 18''| (h- fjat fic tuol abgemalt in m
a. 20 hoc j)S|almo advers|arios et pios. 55a !ompt er lüibbcr ad lauil(>s: '(Juoniaiu
magina' i. e. bein ^ä)a^ [gute]. P|aulus: boiuuii nostruiii ne vilipend|aut
Rniit oonsolatioues post tenta|tionem. Beati, (pii Inubcily, iiiquit, erl)alten ,'C.
qui lugent poenitentiam: 1. senteutia, 2. bu lictfdjafft bcnou, bie bid) bet'cnucn
frei), fragen nac^ ben Icutcn nirf)t§ uberal§, tu muneras, (piando fdjon etlua ■■-■
sDinitfi. 6, sleibeft, er OergifftS nidjt, opus eius eoram illo. Et Ciu'istus: reddet tibi in
jiropafiilo, si oraveris, sed non senteutia JC. i. o. qni eonfiduut tibi iu eon|-
spectu, homi[num, qui me confiLtentur für ben bofcu bubcn, für aüer Inelt pro,
zu 1 ps. 6. r 8 fii^eloct] oder fcljcmct // l'cvft] /.(iiiui |nTijt zu 2') Silere )•
29 vestatc und darüber tu 34iSa sentcnti.-i durch l'j'lntnetstm:i«slrich verbunden mit tu
muneras 35 fre^] ficus [V]
•) = \id)
<p|oItct 15:il. 23
in con[speotu filioruin lionii[mim, ba?^ tuet bcubfcf) goicbt, filV bell leiltens' -io
germaiiiec. Coufidere itllb confiteri ift ein btng I)ie in hoc ])S[almo. 'Abs-
coD[des' ^cimlirf} ftnb fie coram deo beati sed coram mundo gav ttidjt uticiall.
Est hodicrna mea praedieatio S mundiis ltiei§ nirf)t, lüQ? fie für cousolatioiies
■■■ ^aben. In vobis est s])iritiis, nuuidus non novit cum. „§0(fjimit", trolj, seil.«- 21
bQ§ fie Hei6en fidler. Ipsi mordent nos, bejirn un§ sed dominus custodit
nos in taberuacnlis K. Su trofts fieimlic^, i>a bie trclt nicf)t lion tiiei§,
quia non credit. 'In Civitate' bau ift Allcgoria, ein Um üb erlief) es. 22
[„fonbcrlid^e"] gute, (piia c§ ift tnunbcr. ^c^ meint, ic^ muft unterg'^eu, ber
1«! teuffei fo( Gfiriften fein. 3agcn trepidiarc a. a. a. ouägerott, „tierluorffcn",*«
berftoffen. [Quare?] Srumb, ba§ icf) fo öerjagt Inar. lam declarat priorcm
versum. 'Mirif[icavit misericordiam quoTiiam, quia eram abiectus et tarnen
sum exauditus.' 2Ben fie nu nid)t UioKen ben pfolm lefen, fo mugen fie
e§ laffen. 5lun gf)et er t)er et fit prebigenS giratias agit (*[. 19»] mea f]etc
15 luemoriter novit. ^ Excellenter facit K. bas Qt)it iijt, mein ic^, u6er bie
furften. Slufbermnffen ein f[etn consolatio sp[iritualis. Sequens ps|almus
ift ein g[Qn} mec^tige [in ps. 32.] doct|rina et doeet, quod sumus peccatores,
qui praecedit fagt: \>aä fei war.
XXXII
20 2;at)ib§ lere, vd unterlreifer in neutro genere: Emditiam: (?in lere, Hug^
^eit, loeiffieit S)Qt)ib§. TOnn mu§ oufbcrmafifen trol auff ben pfintm mcrcfen.
S)a fein Inpocrisis ift, [lein] falf(^ ift i.e. (pii non f)eu(^Iet, quia oninis*'-'
iusticiarius est hj'jiocrita, non potest esse sine falso. 'Quia tacui' i. e. benn*-''
ba i(^C' tnott bevfc^tlieigen. Vide Scbolion.' Hla erat mea sententia.
25 Surrf) mein tegilic^ lieulen: ftoft mir§ umb.* 3c^ 6in gnr ju nicfit tnorben
i. e. in nihilum redactus sum, Ut Esa. 6. ve mihi quia tacui, sed aliud ver-
buni i.e. iä) üerf cfimatf t an Iei6, 6 ein et ^scf) fcfjtreige i. e. nolcbam confiteri s 3
unb tüoItS 3nn mid) freffen unb fuc^t fjitffe. Ego adhuc non possum di.scere
re(missionem pec[catorum, semper lib|pnter velim aliquid dare deo. 1. sen-
30 tentia placet: benn ba iä)^ Jnolt berf(^[h3eigen i.e. icC) fui^t anbcr tt)ei§35-3
zu 4 praedicatio steht 4. post Epipli. r 14 piligoiio zu 16 S|Umma 32. ps. r
zu 20122 Kemissio pec^catorum sine opcrilms bo§ ift Sobibö fünft, bei ffai^ gcfunb. G§ t^utd
bod^ ntd^t anber vel meret et cal,^. . . bnuon r (Sinn?) 24 {t. e.) Vide
') Ist die Randbemerkung richtif/, so meint Luther seine Predigt am 4. p. Epiph.
= 29. Januar 1531 und offenbar die Frühpredigt über Matth. 8, 23 — 27. Sie ist abgedruckt
Unsre Ausg. Bd. 34, 126 ff. und in der IJanspostiUe Erl. Ausg. - 4,264. 7)»« hodierna zwingt su
dem Schluß, Luther habe mit der Kommission am Sonntag den 29. Januar abends beraten.
-) Über Käthe als Liebhaberin und Kennerin der Heiligen Schrift s. Enders 10,261; 10, >6H;
Lauterbach, Tagebuch S. 62. ') Das Scholion seit lö24. *) Sinn: bringt eine andere
Übersetzung in Vorsdilay. Luther seU)sl hatte fuffjen oder ft^ie^en versucht (Bibel 1, 484).
24 §uff)er-3 9(ncl)bciiotiuuioii oit bct bciitit^cii -Bibel.
unb f)ntte nidjt mf)cr bcnn itngiLUcf unb 'f}er|I[cib bn Hou. ^ä) Uiolt in bo§
iniputatiü liiert 9f)t'il, (jiiod esset sola r^emissio pieecatoniiii jc.
35.4 'Mauus': £)q§ t)a6en unfer 3uncEf)ern nicfjt Ucviiidjt, bic f)anb Icft fid)
(iperibus nid^t ttiCcE [tl]un], C§ tft Jilig[enter bclCviC'ivt sed totiis muiulus folä
iüd)t ücrftet)en. ^'os d^iciraus: tote c§ im iommcr buv toirb. 23a ^
tompt er nun. ©-5 toil boc^ ntdjt anberl fein, evcyb bid). ©), e§ ift ein
fein öerfic^cn. Srumb kficnnc fid)] meine funbe nnb Pevljcic.
[a?I. 19''] Dixi: Est [Phil.] repetitio. Ibi est brevis[siina summa pec[ca-
(onini di.xi: Hie nulla distinctio. Scribenda [ista verba] aureis literis. Impius
2!- = hoc dielt de adiilterio, uon de sanctis opeiibus. 'Advers[iim' i. e. eoiifitebor lo
»•6de me, ttiil mein nBeitrietung '6ef[ennen bcm {)crrn. „Sa für", „aU
l)cilig(en" left feinem ben rf)um pro hac remissione. Tempus inveniendi [i.e.]
„ju liedjter jeit". Ernnt: illi sccuri. [loafferfhit] Incn-S liiaffer nBer bie ioxb^ jc,
tDCnn bic tenta|tioues fommcn luevben fie fefien, quia erodimt roimissionem p'ee-
eatoruu), ha§ luirb fie fc£)nljen. Unb mid) aüenttjalbcn frnlic^ mad)cn, ba§ bii n
mid) evrebt ^aft. Ovatione liberandi [dicit]: Ia§ mid) aUentfjnlbcn frolidi fein
üU einer, ber erret ift. V[ult d[ieere: bu btft mein fe^irm, bu mnft mic^
^'- ' f nr angft bet)Uten cum eantico. 'C'ircuindab|it' i.e. jiassim et ubi(iuc laetum
lue reddis, ba§ iä) erret|tet altcntl)alben frolid) finge i.e. rotundam, perfee-
tam «jvationem dabis mihi. Gaudium meum pleiium sit, haS^ i d) [ut is, (pii 20
sum liberatus] errettet frolid; rt)nmen fonne. 2)a tompt nn ein promissio
[gan|]^ dabo de riemissione p[eccatorum ['insti'uani'] lüanbeln in gratiam nnb
».8crlenc|tcn, Inelc^en Itieg bn gtjen folt. „5}tit ben angen": id) Iril ein nng anff
bic^ t)a6en, per[ietuo aspieiam te, d[icimiis gcrmaniee ^C^ Itiil mein augen
nidjt lion bir laffen. Alterum: id^ tüil bi(^ mit meinen augen fnren, tft 2,s
anc^ fein i. e. consulam. Consilio oeuli mei regam te. Hoc est magis custo-
S>. lüdire quam regere. Regam te ociilo men propter non ajipropiuqnare luoUcn .'r.
Xn ©otloö f)at öiel mf)er plag, er martert unb plagt fid) Uml, er mac^t l)l)m
felb Oiel plag impius; qui vero auff @|Ott tralüct, ber l)at g|ute tage. S)er
äi.iiGJotlos {)at üicl plag, ideo „muS incl leiben". 5lllc frome. Ps.XXXH. ,io
m. 2oai Ps. XXXIII
».1 „S)en auff (richtigen" c§ ift fein, toenn bie anffrid^tigcn loben, ©dti^j
».«fein IrerdE ift gelüi§, fomcn ge>ni§, tua» er ,5nfagt |rebt], ha^ l)elt er
gelui» [ift gelotä unb loar] d|i<'imus germaniee. Esl bie non sigiiificat loercf
2 imputiatio « boc^ "(/'c ailrf) .S iiher hravlf xlrlil (ilou) /_' 'rc'iii]iiis iiiviniieudi |
in tempore opportuno Vidi/. 14 fc^en "der ft^cii 7.1 jdjutif" ' '" l'c^ü^cn 17 (O tu
absconsio niea) v[ult 21 (jel)) räumen s« 21! Coii.'iiilani tibi ociibi nico [consilio ocnli mei]
"^ot ein feine Antith|esim, ideu luolt iä)^ gern ^oren i. e. bu folt blinb fein, mit mein oiig[eii tuit icf)
bic^ rcgirn r 26' martert (fie) 2<.l iiiij>ius Kchcint c aun \nus zu 32 Est psLalmus de tiilo r
') s. Thiele Nr. 273. [Auch Unsrc Aunr/. 7, 270, /.5 (tuciiere Belege Z. f. d. Phil. 26, 3ii);
•in, 244, 1. Jl; 2<J, 370, 32 Nachlr. S. 701 K. ])] ''■) Gehirrt wohl vor das vorhergehende froli^).
X^iaün 15:!1. 25
sed opus est in fide, verbiim eins est cfTficax Probat lioc mit bcr crcatioiio.
lu fiele est eins opus i. c. quia proniisit , ergo facit lioe opus sed cv ftclt ae
uon velit t)aUen imb öcrjie'^et ,^1 fang. ®a§ 'fällten t[t I)te ba§ opus. Opus
eius est iuxta eius fideleni prouiis[sioiiein, i. e. opus eins fol liaudduhie eins
■■' fid|olem proniissiouem. Betieficiis replet orbeni ter|rarum i. e. ev jdjafft fvct^t]
linb beljclt bag xcdjt auff cvbcil per spiritnm oris stii, (juia spiritns est ex
ore. Allndit ad Genesim. 63 ift gut, ba§ Woic ctlid) btng Ucrborgcn f)at,
finb bie Sc^iluermcr nod^ p !lug, Ejuangelium est datnni an(lieutil)ns. (§3
t)cnt§ ftüafievl ,511 famen luie t)nn eim Bot facf.^ „2cgt bie", „benn fo«-'
lü ev fpitd^t, \o gei(f)ic^ty." .Sjtnbert, luefjrct, irrita faeit. @r left ant)nltcn [con= !»• »
fultiveu], XX 3iar postea eassat, Icft§ itif()t§ fcCjaffcn, aufrirf)tcn bie <^o.<;-]i-
tatioiies gentium. Qx jtl)et [allcv meiifdjeii tiinbex], tna-S fic x-abid)Iaf)eni'- 1»
unb furn'^emen. Iste \-erstis est alle[gatu.'5 et inter Aug[ustinum et Hiero[nynuuu
niagnaiu conteutioucni, docent eoutra Orig|eueni: iegor figmentum Gen|tinni
15 cog(itatio et figmeutum [eordis] 2c. 6r bre^et [ut iozcr] aU t)t)r gebomfeii, -*■ '^
liomo propouit dcus disponit [in diversuni ponit]. @ie l^atett gcb|(mcfcu,
\o fotnpt linfer ^^[itx ©lott. Tili volehant losep occiderc, fo marfjt er eilt
■Öl eiligen in Egvp|to jc. Ipsi dnxerunt Caesarem in Germauiaiu, nt dclerel
Lntli[eranos @§ l)eiffö verbum, forniani dare eim bing ein nafen mnrf)en'-^
20 unb geftalt. Gr lentft, fert tj^n i)i\x t)Ci-^, tro ev [unb toie] ^in »oit.
[W. 20'>] Gptime: Uieubet [Seurfct], fevtS umti. Tpse loqnitur de exifn, non
de iiat\n'a eogitationis. 6§ fol 1)I)U uictjt und; t)t)vem lüiUen fjinauy ge[)cn.
Puleh[errima promisisio contra tyrannos. Unb „mertft auff oE l)'^v loevdE". ü. is
Nihil est rex cum sun mnlta virtnte. Sin ro§ [bev veifige 5eU($] f)iffft OUC^ «• lu
25 ni(|t. 6§ feilet l)^m an bev ftcvd. Kgo i)uto eum loijni de salule equi, nt
statin) sequitur: Et non salvabit equus [mutavit sententiam] IRoffe !unneu »■ w
aud) nid|t fjelffen. 2Ba§ beim 'Ecce oenli' jc. Gin feine promisisio». is
inevlic^. Est psalmus de fide in 1. praecepto.
PSALMVS XXXIIII.
30 Achis est sub David|e. Secunduni glossa omnes Reges Ro|inani dicimtnr
[Saejerdotes] Cesares. Abimelech sub Abraham. Abiathar et Abi|nieleeli
sacerdotes, sub quo edit panes propo|sitionis David toevb getvoft [func
affines]. Et Esa: et fluent ad eum omnes pop|uli. (Sin fein ft^onev pfalm.
zu 7 nie locus est valde de Triiiitate r 13 allegLorizatus? 14 doceiitj diraiit l/x.
Ulla iezor] iozer] "iS*n 14 figmentum] Qui fiiixit sigillatim oorda eornm Vuhj. ir> vt
oder dt /= dicit/ 16 Vgl. „Der Mensch denM. (!oU knll" IH .fe^eitigcn oder ^\txtn
2S praeceptu c aus praeceptj Sl SaCLerdotes] oder war sie i/cvieint^ rlH fein] f eri/üiizl.
in fei (Sin bis pfatm itnt
') Zunäclist setzte TAilhir Icflct, dann \ä)laüä) (Bibel I, 486), hierhei blieb er.
') Andere Belege bei Thiele, Nr. :v.)4. [Auch Umre Ansg. Il,4:i4,24 s. B. biftem fprilrf)
e^tifti; VJ,:^62,5 bem tec^t K.B.]
26 Sutljcr? 5!ad)bci'feriiiigcn an bct ticutfdjcn >Sihd.
ä?-6 „dvIciK^t" vide sclioliou.' 'Et f'acies noii coiifuudeuturMft tilllf) Ehraisjunis,
gerniauice fc^atnrot, fdjameti fid} nidjt. 3)q tompt ein fc^oncr tcrt, 9cl)ort in
»•iibie feimon de angelis. @in fd^one promissio. Leones, Alleg[orice bie vcid)eii
(vr tiitnpt fonft gito^e Iciit für, bie er finbcr ^cift, e§ mu§ ein grofjcr imtcv
'■^""a.'jäfctn i.e. tücr iftci, ber gcvii leBen Uni [lebt]. Est sermo Petri. Sl^cr loil gern ■■'
s. Hgut teBcn {)a6en ein gut IcBen Begerct „unb linmbfd^t", biiy t}f)m luol gel)i'.
.sput bidi für falfd^er lere. Sßer mir 'bttj bcm vei-bo bliebe, ber t)ctte gute tag
i. e. Sana doctriua [unb sana] vita. 3 ^aic portlouem. per portioneiii l)üni
operis, rec^t glcuBen unb Ijeilig leben unb geloaltigtlid} bleiben, ba-S luerS,
i. e. (jui betrübt '^er^en i)abm. 2)a§ t^ut er loerlic^. Est opt|imus consohitor lo
coutra melaocholian. Interfiaut impii niali, uuglud uic^t fein bofljeit i. e.
eruut rei, obstricti, [inerben fic^] üerfunbigen. Teueii reatu i. c. ii, qui !<unt
5.«. 23rei, premuntur, eradicautur per metalepisiu. [501.21"] !cin fd^ulb I)Qben, oriint
sancti. Jjft auä) dn f(^oner fer§. 3?erbant [in ore gladii] bonam vitam
delevit per luetalepsiii. '*
ps. XXXV.
Contra ingratos is est psalmus. 6§ t)eift gut§ mit bofen bc^nlen. 3)ic
eble feine tugent ingratitudo, mil in certis|sime nennen ps|almuiii de
ingratitudiue. @^et contra Zw|ing]iiim*, Buc[erura et Pap|istas omnes. Nos
servavimus eos unb fie fdjciffen nn8 l)n§ maul. 'JJimb bn bid) ber fachen an 20
s. 2 contra meine l)abberer. ©)jie§ unb ein fd)ilb. „^cnc^ er für" ben Itnirff. ^c^
s. 3^alt, e§ fei): 3iJ)c ^a§ fd)lucrb au§, vibra ben fpie§. ®a§ crft la§ id; fein
ein fpi» unb fd^ilt, unb toolt nod} gern f)abcn ein iustrumentum bellicum
■^aben.^ 'Dein ^eilanb [bie amia] t)elffer, bnlff [angelus d[ei] .Solo [dicit
*-''"°^'^^i''''' Mose] . ([Uod post mortem eiicies te: aufftoffeil, au§ trctten, in 5. ps|almo 25
«■sftbetS anä): ftoffe fie tned.* Ut caperent [Philip.] me in illo retlii tan-
qiiam in fovea. ^d) liab in allä gut§ getlian, fo tl)un fie mir all fd)alrffKit.
@S fom über ifyn unfol, ungluct, er meint ba§, menn einer gefdjlagcn »uiib,
3 Ijeones] divites Vuli/. Leones int r/eaelzt nach dem n"'"iS2 (Jen hehr. Textes = Juni/r
Löwen zu S Experiri toften r .5 2Bet ist durch einen Strich von 4 Itjcr hergestellt 21 fc^ilb
(piluin, iaculum. ph. dixit idem instructione iam) Qtvi^ und dazu Pilnm fd)cfftt)n, fi^off r
zu 22 iVamea ein Brat 24 (Stoffe fie ju toben) Scio 28 (multus cumniiss) er meint
') Offenbar loitl Lutlwr trotz der Textändcrunf/ das Scholion i/eschütst wissen.
') Die Zw kann nutwrlich ebensogut in ZwLiccavienses ergänzt werden. Die gereizte
l^timnmng LntJters gegen den Hat ron Zimckan. war gerade in diesen Wochen ■'stark im
Anwachsen, s. Enders 8,370. 372. ') Sinn: ich möchte zw den zwei Ausdrücken für'Waffcn
in V. 2 — IIB 2ind iiDS — noch gern für V.3 — n''3n — eine Bezeichnung einer Waffe
haben. Er hatte schon 1524 (s. Bibel 1, 488) nach Ausdrücken gesucht. Zuletzt hat Luther
das framea der Vulgata wohl mit 'Barte' miedergegeben. Da das Wort 'Barte' dem Bay-
rischen feiilte, hui Bürer es leicht verschreiben können in 'brat'. 'Mit Beilen und Barten
sagt Luther auch Ps. T4, 0 *) Lutlier meint dus Verlntm n>n, nm.
fiM(x iv^l. 27
tamcvt, tüctö nic^t, wo einer fof HetBen. In provcihiüs: Non limohis aew.3,2s
(•ala|iiii(ate [ouin irnicmiit] impioniin. Sdjcnbetl, nt lüciui bev iurct cvciii
feEet, fo ift bn» inefcu trepkl[atio: GS ift res, uiule concipitur terror, irniptio,
ba-3 man ein nberfclt. Uöcvf allen ift vora significalio. iit qnando a|)cr [in§95. s
5 nclj] geiaflt Wirb, ift man Ijinbcr l]()m f)er k. Et est venmi, qiiia nnt)crfe()cn§
gefd^id^tS. In in-ineipio tan er no(| entfiticn, liie ■_'. fol er nicf)t cntgc()en
tonnen [Sl. 22''] 2Ber wie er nlierfallen ift loorben et aipiae sie ctiam nber=
fallen ut jc. In singulari ftetf': uiui,s(iiiis(|ue coniniuvetiir in stia foiiscieiitia.
Hoc nostri t)faffen experientur scmel. 'Surgunt testes iniuriac^ [bic fragen]*!'
10 be§ ic^ nnfdjnibig 6in, fie jeifien mid), postnlant mc legen mir anff m
iam Papiistac soribuiit coutra nos impiidcutis|simas cal|nninias et nieiKlacia.
Sie tt)nn mir [arge§] 6d§ für gut ©ie bergeltcn bo§ gut mit Bofen.«. u
Schepliol: orbitas.' ?lrg§ umB gut§, ad animam meani Impetus siciit orbae
Ingent \ba mu§ auff gl)en quin] Frustra laboraverniit, privavcriiut eam filiiss. 13
IS i.e. friictii vel opere, ha§ t^ut mir in meim l)er|!cn Wl)e, e» lierbreuft mic^
folc^cr unband, ha§ meiner feel W^e t^un [seil.] ba§ ["mein mu^e unb erBeit]
fo u6el angelegt ift, i\uin] fraudatus sit expeetationc fnictiuiin suoruni. 2)a3
Wirb bie ^^Ulegioria unb figur fein: macf;cn meiner feel |T)eri^] Bang [plagen],
traurig, madjen, baB mein feel [ift tote] ein WibWe ift i.e. pauper, eleub,i!. 12
20 deserta, filii et piipilli sunt in niinioro afflictoruni. Sic tBllU mir argä fur
gut, ba» !rencft mir mein l)er|, ha^j iä) lein troft, erquicfung ba Don (jaBe.
2Benn einer lange gcprcbigt Ijett et tarnen pericrit omnis labor, fo tt)ut3 eim®'''"'«
[Gal Paul] üon tierijen Wlje. In mann fortitndincm nioaiii, in Ksa|ia. 81
tnnion fnistra , tf)nt bcnnod^ faul, ha§ fic^ mein feel mu§ leiben al§ l)et fie
25 nie [nic^t] gut» getl)an. Red|dunt maluni i. e. vcrtnnt [depravant] mea bona
et faciunt ea mala, qinicquid ago vel facio, ba§ mu§ umB fonft fein i. e. 6in
toibWen [nt vidna] fein mu§ orba f^at l)ct mein feel nichts gefdjafft al§ fei) e§
als lierlorn, ba-S mein feel mu§ nichts gcttjan ^aBen, baö mein feel muy fein
al» {Jette fie nic§t§ gut» erzeuget, getf)an. Ut liodie d|icitnr: vos nihil bpni
3u effecisse animam vestram sterilem: non omne bonoficium obliviscitur. %^tt'S.n
ti1)x [animac] We^e mit fafteu. ^n meinen Bofen. [331. 22"! Id quod sinn
tenemns, amanter [fovemus]: afücicbar ad orandum, anxie orabam, iä) lieö
mir» angelegen fein. Betet mit t)lei§, t)on f)er|en. lob est locus, ^d) Ijielti'. h
mic^ gegen tfyn ao erga fratrem et sooiuni aniicum. Humiliatus, atratns,
xs frnm, id) fjendet ben lopff, id) gieng traurig [fd)Worl5], al§ Wer iä) erfd^lagcn,
1 Spr.3,'25 VuUj.: „Ne paveas repentino terrore et irrueiites tibi poteiitias iinpioniiu"
SM .9 Nota Scheach r 9 „Surgentes testes iiiiqui" Vul;/. l'.t V'/l. Vulij.: .,i;etrilniel]aiit
mihi mala pro bonis sterilitatem animae meae" 2'J etjcugct c in erje^get Hl 3n meinen
tofen = [oratio mea] in sinn meo [convertetur] Vulg. 32 tenomus über (amplectimur)
zu 32 Ita hie dicit: amanter et libenter pro eis orabam rh zu tenemus und fovemus zu 33
Socliima: Exhortatio, admouitio, graciarum actio, oratio, prophetia r 34 sociü aniicü über
(amico) Humiliatus unsicher 35 Irum über (3^5 Itumct Jnid^)
'j £s wird 'SdiedioV zu lesen sein; ^istt; hebr. 'j = fic^
28 V'iittifv-:- ?('(id)licffcnmiicii iiii bi'v bciitidifn ä'il.ii'I.
hiie einer bev fciii mutev, bcv leibe tregt für [ul6cr] fein muter.' ?•§ finb
i-isgestiva iion affectiva verba ro[ttcn: talltcn JU famen, „ju l)anff fnmen".
S)en LXIIII. ps. Exaudi \vi\ \ä) meinen ^opiften jn 3>nlcte fingen
nnb Ijoffe, fie foEen ba§ Linien branff lienlen, ba-S geBc G)ott. '^(uicn.-
-lij. :^5, lö \Asa2)h] ]n famen raffen, alioqui significat [e-S] rotten fie-'' jn famen. ^
1. Silin. 18, 21 Credo euin alludere ad historiani in Regiini libro [in .o. c. 18]: bie bell luntin
aiiff tietben fetten tragen*, clniidiontis in dna.'« partes, bie @ott bienen nnb borf)
nicfjt red^t [bie f)inc!enen]. 6ie fc^neitcn nnb reiffcn an ablaffen. GS finb band)=
25 isfnei^t. Cum hypocritis, qni sttnt vcntrc.« et irrideiit religionem propter ven-
trem. Ipsi fjcnc^Ien nnb fpotten iimt be§ Baui|§, freffenS Unllen nnb '"
fpottm nnb '6ail(^biencn. Pulchre notat .sulisanuationem et causam .«nbsanna-
tionis: adminantnr damnationem. £)c§ ©auUs gefinb meint er. „Spring bod)
'.i'nmein fei tnibber an§ t)l)rem" poltern, „getumcl", itberfaUcn, fdjarreii, podjcn sed
ift§ ongreiffen. S)ie letzten : hon, hon. Sarcasmcs est. ?[uge ]>i'o faice. Ani|mnin
äj. wetiam fiiciem, er meint§: Ijönifd^ fetjen. Vinltenim indieare gestnm, signilical !■'•
malum ge.stum oculorum: ein citglic^cn 31t tljnn, id) mein, er IjatS getiroffen.
©r ftettt fid) fo fionift^, djicimns germaniee: 3[Ber fdjaben fiot, barff fnr ben
fpot nid)t forgen.''^ [iH. 22''] Vir insipiens toutiiiiiee pobcl [de] illnsorilins, ba§
er fo ftol| ift, ha§ er eiin ba§ inanl ni^t gan, bie mir an ft^nlb vel unbillig
*'■ »l^ofcillMi"^- 'Remitte, ]iriusr|iiam aheam et refrigerer' :)9. „©ic rebcit ltid)t 3U ao
fribe" i. e. fie "^anbeln nid)t§ jitm frib (Sie traben ni(f|t§ gut§ ijm fljn) fie meinenä
bo§ i. e. nihil alind eog|itant quam eedes, mortem, sang|uinem, vi et dolo
gebenden fie ba§ bing an.^ngreiffen nnb iintertrnden, fie trachten barnad), ba
fie anbern lenten seil, ben fronten nnfriben inad)cn, nt d|nx (J|e(irgins trad)t,
Sßeil e§ bie 5papiften fnrl)aben nnb rl)nmen, blnt nnb inorb an^nridjten, •-'■'■
fo inil iä) biefen pfalm al§ ein pofanne fnr l)er fingen. Tienn fie gönnen
niemonb nichts gnt. 1rad)tet, ba§ ben lenten nnr nid)t tnol gl)e sed cdn-
irarinm. Nos d|ieinuis Sic tradjten bie leitt jn iK'i'iren nnb fiidjen falfdje
fad}e tüibber bie frommen [friebfamen]. Est Antithesis: bie füllen l)aben
frib, bie gern ftil riiljc 'fetten et i)aeem, fo gebenden bie all bnberel), nt eon- 30
ti-aiinm. Jjoqnitnr de re ut is, qni o]itime intelligit i. e. fie rljltmen fie''
as- -'1 !^od§, matten fie'' unnu^ i.e. magnifica et letifica iactant: 'iial)c\, ha luolt Inir,
zu 3 A ps. 64. )• [diesem A entspricht B unten Z. '2!'>] 5 \A.ifi/ili\\ ISpsa /"/"■.
zu 14 Annuerunt oculis r in ein i(.< t:^mt vnt ITjlti SBcv üs jovgcn mit -M /'». .j.S,
14 Vnly.: „Reinitte uiilii, ut, rcfrigorer priii.s (]uaiii .aboam" zu. 'J') B ]is. M r /diex I! enl-
aprieht dem A oben Z. 3] zu 3!»— 2!i, 3 die Worte bie ftilten Ina [e'^cn (Z. -JO, 1) .stehen
reckt», die Warte ®ie Weit In« maS^m stehen linl-s in (jesonderlen Uulhzcilen
') Da- frühere Text lautet: „loie cljiie ttnflfnbc mutter", ?/6erse«r< ctea 0N-bax3. 71«'
jetzifie Lefia/rt trifft den mamrctinchen Text genauer: DS"T53S3 ron iaN =- trauernd.
') Ditsc Zeiten sind offenbar einpexpornffl ah eine Tischrede Luthers. Die Ikhaitdluujj
den Ps. 3a r/eht iceiter. ') = fic^ ') Den Baum auf beiden Seiten (Aehsehi) tracjeii,
s. Thiele unter Nr. 114 und 136, wo auch das Schnlion zu unserm Psalm rermerkt ist, das
mit K.?/ auftritt. [Vgl auch Unsre Ausg. fid. 32, 4.53, 21 Nachtr.; 33, 481, 5. 667, 27. K. D.]
») s. Thiele, Nr. 24.').
maiin 1531. 29
ba§ f)ot wir lanc^ft gern gcfclicn, bn§ ift liift 311 ict)Cii. Sie Ivcil f)nbcii
bic froiiicn fe|cr lüi^t wotLm £)oren, bie Wir bod) ()a6en ^elffer, Wel)ren lool
an ©Ott )ol \fyn anbcre fdjiticti, bcn fie nic^t ftcWrcu folleu unb un§ front
ntadjen. Sie ipapiften gljcn iiro|irio mit bcn Worten. Maxjiiiiac et nuiltiie
i (juerelae super odia. öcrfd^tungcn, gcfrcfjen, rljumen, l)od;lcben, bie ba podjen, » ■■ii
ftoI|iren, poltern, bii mir bie gere(^[tideit genomen vol bie mir genomcn,
ha^ iä) xtdjt 6ef)alte. S)er feinem tnec^t [f)i(fftl gunbt, bivS l)f)m wol--«-2?
gef)e. Vailc ad fratres et vide, an liab[ent pa.\, ob Ijljn Wot gelje, üb» Wol '-SWoiea?.'-«
nmb fie ftclje, salus, ))ax, substantiae salvae.
10 [S31.23«] Psalmus XXXYI
Vnilt Antithe.ses mad^en [mochten Wir einen neuen] S)a fomen fie t)er,
bie gefeiten. (Fonterfet bic impii f^d) fage fnrWar ba'f\ i.e. gebende, Wie
ein bo» bing e» ift nmb ein föotliofcn mcnfdjcn. 3i^ [mu3] fagen, id) gebende«. 2
t)n meinem ^ert^en, ba§ ber bod^ Wil from fein ut est verum, liabei>t speciem
15 unb füren bie ']aä) contra pietatcni, ba§ funb unb fd)anb ift, ein tierjWcifetctcr
bofWid)t ift d[ieiinu8 germanice ein f(^enblid;cr fd;cbtid)er menfd), benu er
furcht (Sott nichts. £)a gt)et catalogu.s virtutum: 1. praeceptum Xritt er mit
fuffen, er ijat fein ©ot» furcht für angen. 'Per timoiem patris nie! I.saae's.woiosi.M
iurat. Est nonien de deceni divini.'^, germanice: @r furd;t !ein @ott, @r 1)01
20 (Sott nid^t für äugen, i>a§ er t)i)n furchten. 6» ift fein ©[ottcä furdjt
f'in conspectu'] l)nn l)^m, bai ift .1. prae[cep(um 2 quod nomeu dei fc^enbet
et j)raedicat seipsum et laudat sua, tobet fid^ felber, blanditnr .sibi fclb» gibt
bie äugen ex suo iudicio. (^r mad)t» fo, baö ijtjm @ott unb bic Welt muä
feinb Werben. Tnveniendi verbum. 'Invenisti vias' [in Esa[ia], haS er§ mad^t 3cj. 48, w
25 ncid; feinem ft}nn , nt inveniat inir|nitatem suam i. e. .sunm iusticiani. '^mn
ber fc^muden fein fac^ barumb, m l;n [unter] bie teut brenge unb l)in auö
finge et proveniet odium in ve[ritatem. V|iilt d|icere: [@§ finb nufbermaffcu
bofe] 1. non timent deum, \2.] modjen i)f)r bing [f(^mudenl fo fofttig unb
betrugen bie anbern teut et alios grauet invidia, baä fie anbcr teut nur
:io Wot get)eien. haB er feine boff)eit fterde. Ut invetjiat i. e. ba§ l)t)m Wol
gerate bei) bcn Icuten, baS l)f)m fein Weg unb boftjcit gelinge, bog ift inveuit
viam iniquitati gtjetä feiner unb anbere öerungtimpffen [titulum huiu.ss.a
ps[almi], baä ift ia libenime gerebt et tarnen vernui.
©ie Ionen fie^ fe(b§ unter einanber fc^muden. Sed actualiter:
35 ©ie fd^muden fte^ unternanber, ba§ fie l)[)re bofe fac^ lueit fort
bringen, ba-i ift bie bofljcit et pa^^.siva ut Bucerus.^ [m. 2'3^\ [.l. fdjmuden
5 (iactant) odia 13 jagen (ba§ ein) zu 21 [^nn] stellt 6e^ r 24 roetben (blan-
ditnr quiilem sibi) 2'I2S 61 bis 6o{e rk zu non timent 2'J grauet] nicht gravant
zu 3ö Invenire gelingen forbetn r
') = fid^ -) Luther beurteilt hier nicht Bucers Verhalten (s. Enders 8, 349 vom
22.Jan%tar 1531 uM Erl.Ausg. 54, 212 vom 1. Februar 1531), sondern zitiert liucer ah Kxegeten.
iJersclüt hatte pseudonym als Arelms Felinus eine Psahnenübersetzung lierunsyeyeben.
30 ^iitt)er§ Stad^beffenmgcii nit bet beutjcljen SSibel.
fic ba§ l)l)i'C,] -. treiben eitel bo']( fac^. üdiendum provoeandum odiiiin. ba-?
4!-4fic bic leut feiublclig iiiib tjcffig lUüdjen et se contra. 'Verba oris': (i[uio(jiiid
docet ba§ ift eitel muf)e [^cew] unb falfc^. Est proprie descriptio: quaudo
fse diu t^cfdjtmicft iiub geputit \va-i leveii fie, i[t'3 erlogen unb erftuncten, -l. ipsi
I)eiIo§: locr nic^t tiofe lüoo [ie leren, linvJ fie furgeöen ift fdjcblid) unb er= 6
logen. Aven dolor, active, ba§ ift l)^r sabbatisraus, ba t)I[eiben fie bei). Per-
tinacia resistiiut moneütibus nieliora. Sßeu «tun l)t)ny ft^on fagt, iion oediiiit.
@r left fi^ nict)t toeifen ibas fie gut» ttjeteu] jum beften, guten. Sed
i-e.sistunt moucnlibus. [Qiuie se(j[iuintiir] bQ§ fiub QUC^ atrocia, \V0 fie !unb
s. -.geben: ©onbern fi* tra(f)teu nadj fd)cbUd)er lere, vel iu geuere: quae vexat w
conscientias, quae faeit doloieiu consciuutiae. 6a ^eift proprie: criiciant, bte
geloiffen 3U gebeten. V[ult d[icere: fie t)abcn fein ru^e, ober .so[licitl ut etiam
apud seipsum et cum .soli suut. 3tuff t)l()rem i. e. sedulo, assidui, non solum
in conventu, Catliedra: E.«t explicatio, baä fic fid) nic^t [quod pertinaces sunt]
toeifen laffen. Sie gt)en mit umb tag unb nad;t, auff beni leger rul)et man n
boc^, ahn fie ni^t. 2)aö ift ijt)r fabbat. 'Acen ift active ju ncmen t)ie:
Slradjten, gef)en mit umb, ba§ fic fc^aben ttjnn, seil, conscientiae et doctrinae
i. c. namcn tjijc nid)tä guti» für. „Sau" ift audj verbum pertiuaciae:
Bleiben brauff [galten fc^on], bl[eiben feft auffm bofcn meg i.e. furncmen.
Est descriptiü haereticoruiu. Image, ikon^ baereticoiinu: Non tinient, i'ucant, ao
proteguut, gravant odio, uocent docendo, seducunt, sunt pertinaces, resistuut
pertinaciter, uou quiescunt, contemnunt monitores boni. Unb fc^elöcn fein
arg, i. e. audaces [audacissimi] sunt, in lualuni fed:. Ibl ßarl|ftabt linb
3to[ingli depicti, Campanus ic. I. e. £)ein gute ift aUcutt)alben, (juacpia i)atet
SB. ccelum et nubes. §err, fo loeit ber ^imel ift, reid^t bcin gute. Sic r.
tocrben un§ ia nic^t umbftoffen nee trogen. Nam verbuni tunm domiuabitui',
[iöl. 24»] i.e. verbum graciae, glaube, Aemuna'^ fo ferne bic Inoldcu ge()en.
Veritas i.e. ira, .severitas, Bucer-', i.e. bie I)eiUgcu Ijabcn-J gut, l)l)m l)imel
ift l}[)n bennoc^ nid)t§ gcuomen bcn verbis. 3ift aufbcrmaf[fen ein f;cin
aj. 7 ^fclmid;cn. '.Sicnt montos' i.e. Ijalt feft i.e. bein fadjC, bacrcticl tarnen non 30
evcrteiit verbuni gratiae, (|ui uns Iriuinphat senqier in ('iu'isto tig|ura, im fcft
vel niag|nitu(!inc tieff : fie U'crbcu nic^t aujid;cpffcn beine >oeiff)eit, <]uia finb
SBerg ba, eä ift l)l)n 311 l)od) unb ]n ticff, bic giroffcn bcrg, bic (^lott gcfdjut
l)at. Aliusit ad niag|nitudincni et l'()rt|itu(linem : er l)at'j l)i)U JU tieff Ullb 1)0C^
gcmad)t, fie fonnenS bod) nidjt umbftoffen Sicut terra et mare stat an beincr 3;.
praebeftination, sie ut jc. [menfd)en unb Oiel)el i. e. bn crljclft aEc«, [biUfft.J
83. sSic t)aEten ba für, bau l)ic nicmanb feiig ift. ÜBic toftlid) teiuer ^art ebel,
Jüie ein tcloerloerbt |foftlid)] bing ift beinc gute. Xu l)ilffft >ool allen men)d;cu
3 lAvenl] ^IN hcbr. (j ilcilm] iniiiuitns Viil;/. :!il t)aU feft i>or .Sii'ut. nimitcs mtl.
Umstellunt/selricli, alier bcin fad^e wieder zu t)alt fcft inii Sirirli ~!i .'ö Vel luic Wo tvafft
berg seil ®iio§ icrfl, 'urbuics ilei' r 3S tcuct ist zu tdocrlucvbt uri/ünzt
') = elftcäv 'j ^nsiax "j .s'. S. 29, Amn. •>.
IMoIter 1531. 31
niiff erben ut 6o)lO|icf)ten, f)ci(ofcn !e|iern, iinb lnl)e, bac' ber teiiffet iiirfjt al§
lüedE reift, aber l)ie ifty foftltd). „iralncn" fidjer fein. „Sie Inerbcii (irrigirt)
öol": v|iilt d|ieere de coiisolatioiu\ lioil bcr flil, rcicfjtlimd. llbcrflii«, iilnne sos.g
prohnnt aiiro, ein f[ein ftarcfe consolntio liaec, bic ciiii biird) leib unb leben
•■> gef)et. 35on bem fd^a|, reic^itunib bein§ l^auS i.e. s[umm:» siummannn,
opnlentia verhi consolabiintiir. Seniio de! abiindet in vobit;, fürt ift abiiii-
dantia, iibi praedicatur verbum de! abunde, ibi ost etiam consoktio et piena
oonisohitio jc. Sie tjdbexi fie fuHe ju trinken, tcunden inebiiabimini ,s|piritii
suncto. Srentfcft fie mit beinent f rcubenbad) , mit einem fdjonen brunlin.
10 V[iilt d[icere: E.'^t Mimesis in Alleosi. V|iilt d|iccro: bu trendeft fie mit
luft, bie ift fo gro» nt torrens qnidam, reidjUd) gibt bein bac^ i.e. bei) biraiu
ift bie lebenbige quet vel [frifc^ej born. V|ult d[icere: finb acjuac vivacoon.?, as
i. e. :ipmper recentes ut in Iob|anno. \'M. 24''| ?ll§ mit eim ftrom:
Opnlentia ift ein ftrom i. e. copiu.«a. SBcnn man bei) fcim luort bleibt, fo
15 !§at man viventem fontem. 'Et in lumine' fet)en lüir troft, licdjt, freubc,
nid^t tenebra.s, non tristieia,«. Ne pe.~, baS fil)et mau, luaä er betet :if. 12
contra baereticos q[Uotqnot hi perseq|unntur mc i. c. bas bie ftol|cn mid)
tli(!^t mit fuffen tretten. Totus psalmus est |)recatio contra heretico.s. Ejjo
oro, qinanqnam ipsi persequuntur et tales. £)a foHen bofc bnben fallen nnb
2» ic^ nid)t. Ipsi potiiis ruant, supra: ba§ iä) aud) nic^t ftol^ mit l}l)n loerbe:
Coeli cnarrant'. Et in nomine tuo i.e. qiiando tu iios exbilaras et con- SBi. 19, n
solaris, fo ^aben Inir freube unb troft.
Ps. XXX\ 11
S)a§ l^eift ps[almus de patientia. ['Noli emu[lari'] la§ btd§§ ntd^t Der= <&. 1
ih bxieffen, murr nid}t, ergrim nidjt uBet ben bofen, toeng l)l)m Inol gef)et,
fei) nid^t rac^gl)rig 'Facientes ini(|iuitateiii'. äüoue l)m (anb i.e. tl)u gut§äJ. 3
unb [ncer bic^] reblid^. S'ieer bidj nid)t mit lugen, bleib bu nur from
unb tl)u toas red^tfc^[affen ift. Sit)e, baä bu niemanb befc^eifft, fei) ni^t
unUiiUig unb baöon lauffen. "Terrura', ubi est eultus dei. 6in reblidjiitift.i.ss
30 narung i. e. lionain faeultatein, P|aulus Eph. 4. nere bid) mit eim reblidjen
^anblrerd, erbeit, ^nbel reblidj. a3iftu betrübt über ben bofen, fo freue btd)
be§ ^errn: plus est boni in deo quam [iuventum] pessimi in miJis, nt sit
Antithesis: averte oc[ulos ab impiorum ie|licitate et verte te ad domiiuim
et consolare te verbo eins, qui plnra promittit et dat. 6rluft, ergetje bid^, ». i
Ji oblecta te in domino. „Sefel bem": öpe|eiilatio ad IIiero[solyma, gl)e l)t)mi!. r,
tcmpcl crumb, bein supra 4. ps[alino: ()arr be§ fjcrrn unb loarte auff i)()n, 'Ui. 4, s.c
zu 3 Supra : cnlix inebrians r zu 5 Bon ben loftli(^cu gutern beinS ^auä i. e. verbo r
2 1
8 zu trinken stellt fliegen rh 12 16otn ftifc^e uk 15 troft licdjt zu 24—26 bie ydjwerftcn
ii pi[almen om bornftag ptcbigt sicut adies ilulij eoJ^ r 26 {xeäji) fei) nicf|t ■'J2 (V|ult d^icere)
ut s!t S!) Spe" oc fec?] liiero. aho ec^clesiae oder ac^cessus oder oc^casionis 36 toavte (fein)
32 8iitf)etl Üloc^bcfferiiiigeii nii bcr beiitfd^cn Sibel.
i'. 7 [St. 25"-] „fcl; ftit", Icibc bic£), t^ut, loa» er tüit (v. S: uon commovcaris, cum
impio bene est: in prosperiticante viam suam unb facieute cogitationes [suas].
2f)iit, toa» er iüil. f[raii mavgrctc' ift ein ejcmpcl Imius p[8almi: bcv in feinem
mutlinüen gludf i)at, bem fein mutlnil [glncflic^ fortgefjet] \vo\ gcrebt,
perficit .<nara irapietatem et felicitor. Sicut ludei lialjcbaiit successiim contra s
!<• s Christnni. ©v meint bie felbigen bofen buSen. Nos d[icimus: ^hxik nid^t.
i»!atti).^5, 5 gj. ^jjj jiijg verbum irasceudi fo oft repetit. 'Beati mitcs, qnonianr .'c.
EbLraei iion babeut conditionalei*. utiintur copulatis. 'D3cai'g|Qrete fiiit in
nibevlonb, i|t ift§ ha ^tn mit all Ijl^rev potentia et muttoil, d[ux- G[eorgius
s. 10 iam est ju Sl.'ef[ben. 'C'onsiderabis enni et non videbis [locum eins]' loenn lo
i.*mti,24bu fifjcft, ba er geltiefen ift. Logns Unit feI|Qm. P|etnis ad pote.statcm
2!. II retulit jc. Unb luft ^aben fnx gioffer freube. 'Anr-. afHictns, mansnetus per
metalepsin per nmltos gradus. Expouit iaui bm mutlnitlcn inipii. Inipii
brauet. 2Bie funb A^^err @[ott fo tool malen. Sed er ladjt gar ^eimlic^,
«.14 seil, dominus. !^üdtn ba§ f(fj[loerb, bo§ finb mir feine mntunüige. S)a§ ein 15
8. IC gerechter locnig l)at, ift bcffcr quam jc. prae copia multa v|ult dLicere: lt)a§
ein gere(f;ter t)at, (5 fei) gering Itiie e§ loollc, ifti beffer quam omnium
ij^'^odivitum fdja|, 6rbe, res eorum: ©inb ia feine promissioncs ba§, Unb bie fcinb
ba^ ift fein. 6l)riftu§ fagt eben fo, ba§ fnmus lool ju Ijaln tontnie: Qnod
hodie cum sit, cras in clibanura, vel pretiosum [Hiscna vei toftlid) fc^aff, ber 20
ij Ovis ift. Impii sicut foeuum florent. Scrip|tura dat nbique impiis Horeiii:
luie ein luftige, frolicl;e ato, nt cogLitet quis, qnod perpetua jc. sed loen fie
am friffd)tcn finb, tompt einer mit einer l)alöcii. (^uando sunt [in] spini.s,
fompt ein iu'uerlein unb l)anct breiu unb loirfft-: in ignem. [«[. 25''] 2)aä
i.ir,,22ift biet feiner beitu ba-s fet tion fd)opfflicn.'^ Sed melius, si istam seq[uimur 25
sententiam: lüie ein fd)One t)erbc. 5)t)V argumentum iftj fumus. 'In funio'
l)^n rand^ d[icit fic fiebern im rand; ba l)iu. Sie gctjen [diciuius ger|manice]
äs. 21 ba ^in Joie fumus. Non „jalet" er loils aud^ nid)t tt)un Sed er borget
unferm .Soierr (i)|Ott Diel üb nnb gibt im nic^t-? ba für, etiam persei|uitur jc.
Ch- fdjucit getroft auff bie fcrbc.-' Est dator i. e. gibt gern, ift milb. Steuer w
borget unb ift unbarm|l)erl?i9, bicfcr gibt gern i. c. uinfer§ l)ierr giottö
axnitl).
2 faciente r vor cogitationes 3 (tibix) in in 77 potestatoni] ptatj 1^ Aui]
ailSSI hebi: 16 v d vor loaä am liande aHi/chrarhl l'J l'iiniiis] 1' — l.aiim foenum oder
fimus zu 30 firinameiituni expansum r
') Gemeint ist Margarete von Savüyen, Tante des Kaisers und Statllmlterin der
Niederlande. Enders 4,39. Die jüngsten Nucliricliten hatte man in Wittcnhm/ von Bugen-
hagen aus hiibeck: sie verfolge das Kvangetinm grausam. S. den Brie/' Balduyns an
Roth vom II. Dezember 1530 (Buchwald, Wittcnb. Stadt- und Univ.- Gesch. S. 87). Ihr
Tod war auch sction bekannt nach Z. 9. ') Luther hat das Wort 'Schöj)s' selten. Auch
l.Sam. 15,22 steht 'Widder', vgl. S.53 Anm.2. ') Dies Spffichioort felüt bei Thiele. 'In
das Kerbholz schneiden' (guthaben) und 'auf dem Kerbholz haben' (sclitdden). Den ersteren
Sinn htil unsre Stelle, 7cenn bei 'Er' an Gott gedacht wird. '
«Pfallet 1531. fSn
Cjefegneten i.e. deus henedicit illis et nialcdicit aliis. SoIc^Cu man§ [de (jiioiB. '.'2
loiiuittir ps|alnnis] ttcfen [genflC, toegc] ongci", vhatuin: stabiliiv, eertiim faciTC,». 23
bao hü id^liiebb, hai ev bleibt, nun mit. „Jobbern" vocare, forbern fort=
tjclffen, promovere.i gelt [er], si posLsibile. „JeglidE), aÜcjelt ift barmitjcr^tgu. 24. m
■' unb borget gern", active, alioqui est ambigiium, sigiiificat miituantem et
imitiuuoreni, tjüÜt feft, bleibe l)mer bnr. Sic leut rcbcii o.\ 1. pracccpitos;. a;
ftarcf ^er. Loquitur iudicium i. e. leret rec^t. De Confessionc eaiitatiiin,
i|uia ipsi soli docuerunt, Martyims uoii ftraiidjcln , gleitten. l'aucrt aufis. 31
ben lustiun, jud^et occasiones occidendi d|iciniiis iios: er iDOlt Ijtjll gern ü. 32
iD tobten, tuenn er fd^on verurteilt loerb. @r()ol)en i.e. ju c^ren fe|en. Delee-s. 34
tai)eris: bu luirft [bcine \v.\i] fet)en, bac- ein mal anbcv» trirb lucrben mit bicfen
leuten. Su jolts erleben. 'An::": ftolt^, troliig. ^d) Ijab ein mal geiet)cn, «. «
d|iciaius. Unb er toar nicf)t lueit bon Soul, loar l)l)m fecr e^nlid^. supra
ps. X in fiiie. Non soluni sunt „mec^tig" .-^ed bucf)cn ctiaui auff l)l)r mac^t, w. lu. is
15 DiiLx Gieorgius et March^io: l)bcrman fol fid; für t)l)n furdjten. Xcr lüar
gefurcht, gelDoltig unb gcfurd)t: bei) jamen ift». Misurc:^ vivere, flurcrc.
Sarach: ortus indigena, origiuarium. [!8l. 26"] @» mu§ ein baum l)eifjen.
Scrip|tura eomparat setuper impios Horentibius arborib[iis et graniiiiibiis. Nos
sini[i]iter. Brosch: tan, abies. uoii soluiii bluet sed cxjiaudebaiit ramos,
20 Breitet jirf) au§. 141. ps[a]mo: occupabat multuni. Sigiiificat mag|nitudinem
potentiae et imperii: (Ter ouff feiner blut Univ^cl ftf)et, ift norf) nid)t in ein
f)au5 gebogen unb ein balcfen geinorben.) lam non est grün im Umlb sed
captus in civitate (gute eog[itationes sed non est sententia). Unb grünet,
unb buncE mic^ bie lanber* bäum: breitet fid) nid)t loiit au«, perpetuo tarnen
2i virct, finb Xoit bic tannen benme. Soberbaum Unc mciben bletter, iial)et
pyramidis formam, h)ie unfer birnbaum. ^i] ging ein mal fpaciern, „bas. ac
rtar ba t)in". Sleibe from: on tiuinbcl unb t)alt bid; rcdjt, rebtid), „benns.37
c» ttiirb bod^ ju letift iencr unfrib unb bicfcr frib babcn". Xenn fold)cti
toirft» ia ju le^ft fboc^] tüoIget)en.
30 3lber ber .^err f)ilfft bcn gereiften. 3^) meine e^ fcli ia gnngba.'ii.aa
[Emphasis: er toirb].
2 chanan] \iV2 hehr. certum] cetrtü tier/H'AWeJfi« 3 f(^loe6b] woä/ niV/i/ =^d^ltie6t.
Hondem = fd^Webenb 11 IntTft(S) 12 ' Äriz'\ V'"'"? hebr. 10 itt) c aus pclj 17 Üatac/i]
n^TKS hebr. 19 Brosch] tillS = Sänne hebr.; jedoch kommt das ^f'ort in diesem zur Ver-
handlung xtehenden Psalm yar nicht rur , wird also nur irgenduie zum Vergleich heran-
gezogen 23 Das deichen des Parenthesenanfangs fehlt 24 ccdros Libaiii Vulg. übersetzt
hier Luther als Sotietbautn (vgl. ,bund£ nii(^'V breitet] breitet oder fiteetcr
') Luther setzt also hier die Bedeutung beider Woriformen fest. Er rertcechselt sie
aber doch gelegentlich selbst; mehr noch die Xachschreiber und Drucker. ') Der Mark-
graf, Kurfürst Joachim lon Brandenburg. ') Misare ist sicher = hebr. mspis. Ex
zeigt sich, daß LutJter nicht nur bei dem Wort-, sondern auch bei dem Silbensdihiß r
wie englisdtes th ah leise angedrücktes f aussprach; doch nicht regelmäßig, vgl. z. B. S. 40
Z. 2'almuth'. *) laubet = laurbeer, Cotbeet; rgl. im folgenden Soberbaum /. 2j.
Sut^trg SBerfe. JBibetüberie^ung 3 3
34 Sull)crä Üiad^bcijcrungcn an ber bcut?t^en S^ibct.
XXXV m.
Memoriale et notuen dei ift faft ein biiig, facere meinoriam: ]i|raeflicare
[colere] laiulare. In Reg[uin: CoufitemiDi lueiuoriae laudis domine, v[ult prae-
üiit. 22, 19 dicare suaiii gratiam et coufiteri misericordiam. 'Hoc facite ad iiieara co[miuenio-
i.Sor. 11,55 ratiouem' baÄ ift» ia. Hoc expouit Paulus sie: 'quotiescunque'. Ista ceremonia s
est ideo iuf.tituta, ut ibi praedicetur. Omnia Pom Opffev expos|ita. Chaldei
9!. 3 ad mensaai. Hinc ludei aurum sanctius altari. StecEcii tieft [tvuden mxä)
5>. 4sed sancti sunt] l)nn niix' depressae sunt in nie. '>Saui|tas': ps. 7. frib tue.
*i. 6, ;; SriicEen fie tnid) t)axt, Unb trurfcn tnic^ loie ein fc^loere laft i.e. fie finb
35.5. emii" 3U fc^lner luorben. 5tind:cii unb eitern, foulen. (Livores, colleetio lo
sang[uiuis [luunben vel ftriemen] Concretum muffen iDtr ncmen. [ai. 26*'] 3c§
bin gar erfd^lngcn, fii)(al)e ben fopff nibber, U)ie ein traurig menfdj gcliet,
^'•^'^'^supra j)s. ;S(3. ^d; gelje frutu unb fccrgepucft. IHcin band), bie ilia, ift gar
s. s uerfmadjt unb öerbort unb ift !ein gefunbt)eit an meinem leibe, llia, (luac
circa luinbos sunt, lüenC' eim in ben Icnben crauff ftrcic^t, c-i borret einem is
bic (enbeu ^in tnegf. Vita est in spondilibus.' In terroribus ftt)et man iDOl,
ba^ einem bie lenben unb beiit gittern, äßann eim bie Icnben aufetnanber
'ij.sg^en, jerftoffen fcf)luttern. ^nx unrue, für groffem ro()e, ic^ bruEc, ba§
mir mein tjer^ frad)t, ac^jen, mein f)er^ trad)t, ha-j id) t)eul. Ille dcnsus
s. ugeniitus signiticatur hie. '.boAer' ein fauffman. „Sa-j lie(^t" 3c. fe^en mic^ tion 20
ferne an, intus vexatus a conscientia, foris ab amicis. hieben uoxia [noci-
25. 13 nientia] , Iric fie mir fd^aben [iDoüen] tf)un. 'llavos' f^aben ti)un,
iB.i2ung[nab belneifen. @tet)en gegen mir unb fc^auen meine plag. Potuisset
effugere, hai inolt er ()aben, tnirb aud) ju fd)affcn machen u| ufern d[oiiiinis Epi»
.<copis ad Misiniani, Brandeb|ura'. Unr liioÜen t)t)u linbbcr ]\i fd^affen madjen, 25
«. 13 ,,gt)eu alljeit mit falfd)cit unib", lianbcln fbidjten] mediinntnr dolcis. loie fid)
mid) über ha§ feit loollen merffen, unb treiben falfd)c fad)cn unb g^en
85. 11 [t|ui>lidie] mit eitel liften umb. '.sjout surdns' mnö nid)t l)iiren, tinl
SB. 1;. mic^ nidjt ju tnorten taffeu fomen. Straff rebe, gegenrebc, umbrcbe. äL*enn
45. 17. 18 ic^ fiele [pes] fo icurben fie ^od^ triumpl)iren. S3in ju ungl|ucf geborn So 30
ü. iftUiog bie tonigin inm liungern- and) tfot fdjreien Sorge, „bin forgfcltig".
,^^d) mu» mid) umb meine fad)C beiffeu, iu pcccatis et penis peccatorum versm-,
IM ^5^1 'I"^' ^""* '"®'' ""^ unteritrurfcn. „föro-i i. e. finb oiel." Supra ps^aimo: iiabber
mit ben l)abbcrern, loolan unfer l)|err, bu muft allein t)elffen. |*I. 27»] ftreben,
i8.2ife^en fic^ loibber mid). 3ft§ ber Satan i.e. baä id) an bem guten 35
zu II2 quoll vir 11011 iiiulier creatiis: couluiiielia so.xus, quasi deus uim crearet feiiiiiiam r
10 (foult) StindEcn 13 Qt^t{n) ir> (fto) bortcl -'O Soker] nnb = rcijenbct flouf',
.§onbcl§mann ; im Psalm V. 11 das Pilpel: iri~ljD = Ijcftig ))o^cn (öom ^etjen) zu -Jlj-Jä
XIII ps. cum hoc ps[;ilmo habet, credo, ideiii argumciituiii )• 'J2 Ifavos] nw 23 Stehen
mit Slricli zu ferne X. Jl 26 (bid^ten doluiii) ^nnbcln 2(i Taniquaui surdus Vul;/.
29 (roibbcr) njUTbcn
') Die Form /«< ron .spondilion oficr spondylns falucli grhildet. -) Marie 1: Ungarn
s. Unsre Ausg. lii, rA2.
^ialter 1531. 35
f)alt, siipra ps. 34. [ba§ id) an bcm iiutcnl Tintt. Pro.*e(ini iKmnin ostiM. ai.is
significatio coDstantiae. Buijt ftib Ullb tjalt briibcr j^r patientiam, tameii
illic credo occa[sionera esse pacis coutra remedios. „i^cilufifc" fei) 11 i d^ 1 2^'- ä'-i
ferne öoii mir, ^err, meine {)ulft, ^eil. 2)a§ ift ber monta^.'
i n-n^ quod frequeiiti.ssimuiu est, .signifioat proprie id, tjuod graece kakia: *i. 38, is
lualitia non moris sed afflictionls i. e. rualiciaui passive, quam aliquis patitiir
et indc male habet. Et afflictio est germaiiice iibel, lcl)b, iDcI), nnglucf,
jc^aben, 6ofc§. di tt)ut mir öiel leibe», 6oics, nnglnrf. Sein gefeit nintt-äi. i». uf.
i)f)n ijtx iDur finfter unb fd^Uiarlje biete ftolcfen, barin erüerbovgen
10 toar, äJom glanli für l)l:)m trenneten fie^ bie lüolden mit l)agcl unb
Bli^en. „Sa [C. C] fa[)e man Itiajfer gofje", bas ticffe gruben t)nn bie erbe ti is, le
gerifjen luorben. Vel: bie t^rbe |P. M.] jui'cljuttert fid;.
Ps. WXIX.
^ä) fc^te mir für „baö ic^ ntd)t loolt funbigen mit meiner junge", Js
li est versus baran ber gelernet dat 40 iar in deserto, leduthuu, nomiuo Caii-
toris, ^d^ f)ab mir furge!"nomen]felü, ic^ floil] mid) f)uten baä id; nidjt« 2
funbige mit maulforb, v[ult d|icere ^d) Inil mein munb coliibere lefi-oiiare,
ein l)alffter an3iet)en, gegen mic^. Argununtum est praecedentis psialmi:
scandalum felicitatis impiorum, ba» einer für l)f)m fol fe^en felicitatem
20 impiorum. önb foI bennod) [331.27''] contra deum nid)t murmurari, Ego fol
ein @ot ^abcn et non liabeo. Eeontra qui nou liabeut. ben t£)ut er als gut»,
un§ al» leibe, ^ä) toil mein munb jeumen [id§ inil l)ni)alten], meit
[loennl id§ [ije] bie ©otliofen uor mir, umb mic^, fe^c: florontibus impüs
me spectaute. Lotli cruciabatur iu Sod|omis 'die et uocte' 'cruciabaut auimam s. ^ctri ■>, s
25 iusti'. Est ibi magina copia verboruni. „^d) bin ftit luorben", id) rcbe nidjtü. 3
Don Oiel freuben i^t, c§ ift iba? Inerv] mir nidjt (edjerlic^ \^sä) lueio ntd;t Diet
Don freuben fagen], ic^ Inolt gern murren, bas bie ()eibc lachte*, unb bie pefti=
I[en^ fc^elten= [Vid|e S|anct Veiten], fan nid)t uicl Don freuben reben. -Von
habeo laeta, quae dicam. Unb freff» ^n mic^, Unb mu§ [mein leib] ^un
30 mid^ f reffen, rideri intus, morden intus. (Jr ift jornig, copia: mein ^erlj« .«
] Proseqni boimm] sequebar bonitatein Vuly. zu 1 ps. 34 r 5 — 12 andere Schrift.
Nachtraff zu Fs. 38 und Ps. 18 zu S ps. 18 r 17 moulfotfi wörtlich nach masorelhi^chem
Text zu 17 maul r 32 jcumcn] je en tras kaum = Jemen 28 über fädelten uteht
»on S. selten ap 30 (n^emen) rideri
') Da im folgenden mit neuer Schrift ein NadUrag gegeben wird, werden wir an-
nehmen müssen, daß hier eine Sitzuttg zu Ende geht. So? ifi bet montag, dies hat also Wert
für die Datierung. -) nin] offenbar ist gemeint Ps. 38, 13: r''~ ^"S"! = fie reben [yteöel
(xaxia Z. 5). ') = fit^ ') ÜJJurren, bal bie ^eibe lotete. Hierzu aus Luther: fluchen
il)m, bofe bie liebe ^eibe ttiacfet (matfelti in den zwei ersten Au.igaben der Dietrichschen
Hauspostille, vgl. P^rl. Attsg.* 1,99 und duzu ebendort S. 3.j7 die Nachträge, soic-ie Unsre
Ausg. Bd. 18, 196, 21 Anm. ') möchte bie peflilcn^ j^elten = flud^en igl. DWtb. s. r.
Pest Nr. 2 Pest! cds Attsdruck des Argers, >-gl. Hot: Veiten! Botz Vellenssitcht ! [0. B.J
3*
36 SutljerS 5iact)bfiicriingeii an bct bcutid)cii 4>i['el.
6renb in meim leib (mui'uniratio e.-t iracmulia), accensii.s siim, toolt, baS^ \ä)
tob lueve, ijuae diciaii>: lüetx \d) bran bendc, \0. signiticat se porpctuo halxTc
«.sistam meditationera. Vnilt d[icere: i)txt, iä) 6in fein mube, gib niiv ein gnebtge
ftunb. Qx lüil nic^t l'c^elten sed ba» l)eliliidje feur lolfcn l)a6cn. ^\ä) rebc, vel
bete. lam sequitur precatio, duplicem senteutiam habet: optantein vel depreca- :.
tivani, quae sunt contrariae. Oportet sit deprecativa. Yertitur ad orationem.
.S[un3ma s|^unimaruni: ^ä) bin in g roffcn engften unb f)abe giofie plag et
non satis afflictissinio, Sed cogor videre inipios florentis[sinios e^^se i. e. qnando
desinam ego, e§ ^eift vitae tenipiis a desiueudo, ha^ iä) \vi\\e, lüiinl ein cnbe
'^^•j'"^; j^ntit mir ^aben toiib, njenn id^ Don Irinnen fot i. e. ba ein gjnebig ftnnblin nie lo
SS- f' subito [i^l. 28^] rapiat ex improviso. lam prophetisat et revidet. „SitlC bu t)Qft
mein tag" [finb bei) biv einer ^anb breite] „mit einer fpanne gemejfen",
niea vita i[t für bir lüie einer I)anb6reit, 4 finger breit. @§ ift ein fur|e§ leben,
l'ieber l)crr, nimb [mid;| nid^t ex improviso f)in. Sroft mic§ öor, fpric^ mir
freunblirf) ^n. -Dtein alter, bie Icnge mein» leben», l't signiticet duratiunem: u
bie jeit, bie ic^ lebe. Quam tota vanitas, brumb nimb mic^ nur nid^t loec!
plo|tirf;, ne raff mic^ cum inipii< terrae nisi priu.*. (Sic ba» leben l.nid;en.
5lc^ ba» bie impü linftcn, toit gar nidjtc' i)l)r leben ift et tarnen, bie fo gelniä
nnb filier leben nnb filmen, bie [bod)] fo fieser finb unb leben bod^ fo fidler.
S. rAlludit ad impios. 'In imagine' i.e. ip.se ambulat non existeus, ipsa est 20
^tbr. 10, inou res sed imago de re, ut Eb|raeus: 'lex est iniago'. äßen bu mid^
^olen lüilb, fo l)ol mid), nur fag mir§ (la§ mic^ [5lber ^err], hat- lernen, ba-i
ba§ [leben] ein [mal ein] enbe ^at, ue impiis similis sim, cpii quaenmt.)
äßeil id) fo geengftet mu§ tuerben, Iq§ mic^ nic^t üerbknbet loerben ut ipsi
sed. Non cogitant [neque] de peccatis neque de niorte sed de boiii.s prae- k
bendis. !ompt balb bie afTirmatio: ^a, id) lt)ei», (juam nihil sit vita mea
»••''bas mein leben gemeffen fet), ein 3iel Ijat unb [id)] cnblid) ba oon muc'.
»■7©ie gel)en ba l)er »nie ein bilb [fdjeme], ift ju ftarf, mie ein spiritus gcl)ct,
finb eitel lart)en. Unb betnmert, madjt l)l)m öiel unruge unb ift bodj
fein nul.!, nimbt l}l)m groffc bing für (Caesar loil nod) Partlms)' tumultnatnr, ,10
tobet unb tjat nicl bing fnr, luil oicl bing auüridjtcn. "i^^aün gelt fanilcn,
Alex|ander vult totum mundum, Pap|istae restituere et |Sl. 28''] Tjaben üiel
unnützer forgen [habent vanos Impetus siq)ra], tierlomc mnl)e, moliimtur varia,
iDoUcn Diel ju tl)un tjabcn, mad)cn l)t)n ücrgeblic^ unrue. Est descriptio
maledieti. 'Congregant' non sohmi pec[uniam sed honores, glorias et omnia 35
5 optautem mannigfach corr au« optati in optatj VJ jjjane corr in jd^rnir 14 (für)
»Ot IS tarnen mit 17 puii^cn durch Strich verbunden 2-J mitä (nur) 24 luutata senteutia
Una ex 7 veris^iinile ps[^almo r i6 sed am Anfang der Zeile mit Strich zurückgetciesen
zu 22 laä mtc^ boä 33 über unnujjct steht ut il^ux (i^oorgius »ertönte rh ö4 (finb
Der) mo(i^cn zu :J4 m ^eift in(|uiotuiii esse ut aquae tieiiunit <■ .j'.i l'ulg.: Tliesaiui/.at:
et ignorat cui congregabit ea
') Gemeint iM Julius Cämr. Ober seine Abnichl, yepen die l'arther sn sielten:
Siielon. Caes. 44.
<PinItet 1531. 37
S)erl aufftoften toiib, friegen. 9hi, f)er, Ire» fol id^ 'Sofien, toe§ fol td^« »
mtd^ troftcn? S;iimnja .s|iuiimariini, ic^ []ab bein verbnm, ^t^ tt)et§, baä
td^ mid) iiic^t fol tioften, beö )te' mein aclvcisaiii tieften. In 3. praeceptt)
est, 3it ^f"-" sabbatisuius: S)a5 ift mein troftcv, ^ette tc^ nur ein gnebigen
5 ©Ott, noii curairem Pap[istas, Venetof^, ber biuff id^ nidf}t. 8a§ micf) fui''^'-"
ben navrn ntc^t 3U fd^anbcn ffpot] luerbcn, ba§ fic mein ipottcn. Cofcn
r^eilofcn] leuten. jol contemptores dei f)etffen, fic nanen. Xa fompt er itibbcr.
3(1^ mag mit ben nnrien nid^t reben [Uni ftit icfjuieigen nnb pnticn^ l)aben i>- 1"
iit j^iipra], init nid^t mit l)l)n ju t^un t)aben. Xu rt)ir[t-? tiiol madjen, Juilufli- '••■'!■ 37, s
»" bic^B laffen machen. .,^\ä) bin oerfd^mad^t" für bem fteuppen, bin gan^ mubc, «-n
frofftlo-j, bo» mid^ bein l)anb fo fd^ilt. %ä) lüie gor nic|t§ finb boä) alles?- 1-
menfdfjen, quaudo redarguendo aliquein ic. Ego fui flageilatus tota die, ipsi
florent et bene habent scaiidalum fidei et 1. praecep|ti. Regiere: toenn bu
einen jie'^cft, 3ud^tigeft, ba§ feine „fpennc". Tu frifft ein auff, loieeinmot
15 ein fleib auffrifft, üerberbftu feine f(^onif)eit. "3(c^, ei Inie gar' inil nu fdjier
beffer Inerben. '^äj bin bein „gaft" unb ^auSgeno?, ic^ t)eibcrg bei) bir. 'Peio-'^/Jf'''''^
grinamur a deo\ finb beine Inalbruber, ipse deus habet nos pro peregrinis
et tarnen siiimis eins peregrini : servns enini uoii Ijat peregrinatiouem. 35tn
bir pitgrim unb bein burger in coelis, f)ie auff erben bein pitg[rim et
M tarnen 'nostrnni politeuma est in celis'. [931.29'] Sa» id^ Qud^ Tobe, Ia§ L^'/i '*' "°
mtc§ aui) ein trenig obem boten, bo» id) yi mir fefb« tome. 6f)e id) ba
"^in fare vel „ge^e"; Ineil ic^ hod) ()ie mu-3 in dolorib|ii.s fein propter pocca-
tnni et poena?, intus et foris vexor, da mihi coDsol|ationem aliquam, nc
perpetuo me sie afflig^as.
PS.XXXX.
„^u§ ber gruben" ubi erat perieiihim. Si'cnii einer nerfinrfen unb ^U'H.i
"boben gl^en. Supra ifts hominum getoeft, (pii einen uberfoUen, hio [tentatio
ipsa] ^nn ein ung[IudE !omen, ba^ eitter brinn berfindft. 3i"^ i"id) au§ beut
!ot unb f(^lam, T,.\ hito ooeni' au§ bcm fdjfam vel oul bem fottigen fd}lnm,
30 ou-j ber horribili gruben. 53teinen gong i"Antith|esi,<] oerfid^ert unb meinen
trtt gtt)i§ gben: ^d) ftiei», tno ic^ I)in tret. 3)er fd)uttert mid) unb fondE
unter, 5tu I)ab id^ einen giniffen grunb unb gefie geJril: .■\ntitliesi,':. „Unb»-*
tiat mid^ ein neu lieb" lernen fingen. 'Reverebuntnr et siierabunt': „bos
Irerben Diel fe^en", ba bon fie ben f)errn furchten unb ouff l)()n ^offen.
11 W^S "»JN ^2 ^'!'?'^'? masorethischer Text = mcgcn be§ §abet§ beincr |)anb =
Luther: ba§ mid^ b«in §Qnb fo fd^itt 71/73 9ld^ bU mcnidEien unt 12 (arg) alique
14\^XMt\ ipinne so im Psalter lö24 und 1528; später rieht!;/: ÜJlotte (vgl. oben Z. 14 „mol"}.
Die Übersetzung von 135 = OTottc mit .©Jimnc' ist durch LXX und Vulij. veranlaßt. Vuly.
hat an dieser Stelle aranca = ©<)inne zu 16 2. Cor. ö. r 22 poenas] pavores? zu 26
po: conscientia peccatuni r 27 Supra über (hie) 29 de luto faecis Vultf. zu 30 Unb
5at meine ttit gcmil gcmad^t r zu 32 dominus autem hoc dat. lonnen r
38 2iltf)ct-3 'üncijlH'iii'viiiigeii nii bcr bciitid)eti ^ibd.
Sunt allusiones in Elj[raC(i tlivertentes ad inenioriam: (fv \vH ctUmc- fctttamS
2!- 6 Jagen, tliadit longam praefatioueni in iioc p.s[alnio. 'Tu facis nnilta niirahiilia',
et uos. ©Ä ^etft jonft nmlta et magna. Seine geb[ancEen i[t ol)^;cure gerebt.
[SPI. 29''] ,s3eti, %l^o^ ftnb bein anjc^lcgc [gebandEen] unb Itjunbev iifacv
nn§. Cog[itamus ea uova, niori et pavere, ipsc cogitat er 1v)il sa|liiteni bl'aU'3 •■>
»ai- 3c!. 55, s inneren. Sunt fel^am cogitatioues domini, ba§ fie nidjt gfjen tuie unfev cogi-
tationes i.e. tua facta et consilia, bte bu un§ bclunfjift, ba§ fo nudf) gcbfiK^t
Iniib, quod is textus clarns. 3}ic anbcvn ©ottev laffcn ein ftccfcn ut Mani-
chaeiis et opera. T)ix ift nic^tä glctcf). „©agen" vcl prcbigen Snperant nnme-
nun, priiis: gro§ unb öicl, finb nic^t 3U jeden, ftnb fo biel, baä \ä)B ntc^t 10
cvfagcn unb erjelen fan unb tuen ic^ fc^on bn öon pvebige, fnn iä) nic^t
auflagen [(piia sup[erat concioneni nieain, ergo] v[ult ha ÜOU pvcbigen, aber
^•■'fie [ftnb] ittc^t JU jelcn. Docet abrogationem legis: fic fterdfeu, ut translatio
fe|et', teuLtonice: „bu tiaft mir bie oljrcn" gctnaffc^cn, gcricBen, greiniget,
anffgetnöpfiet. 6r f)Qt Silcns- nfjrcn vel bide ol)rcn. 6-3 ift fein .saerilicinni u
nitjer benn prcbigen bein verbum, ift§ feer fein geben Cmpus optasti: gtBt auä)
ein fein fentenli. S[umma ^[uniniaruni: praedicatio verbi ift sacrifieiuni novi
testa[nienti. Prae verbo fol ba^ Sacerdotium unb aüö ni(f)t fein. Gerte ein
S5- p ftarde abrogatio. 'In priucipio li[bri': ps. 1. S)er psalnuis mu§ Christus
$rt)t. 13^15 jgjj^^ tt)il mein opffer a6tt)un i.e. banrf auffridjten. ' Voluntatem' : sacerdotes 20
sumus onincs. Voluit c<ill[igere in voluntatem seri|)tnrae. 'Sqjher^ .scriptuni
i.e. tl)u ben luillen gern. Seinen luillen ber voluit omnia pet[ere pro
iiobis. " Hoc est voluntas p|atris mei, barin teit [331.30"] ])atris voluntas, ut
sauctificemur ipsius sanguine. Ali! liabent ouff ber jUUgen non in corde.
s8-iu6in feiner fprnd). 'Bisar/i' Enangelisabo, '•Ftcine tippen laffen getroft geljen, so
liberc loquar, e» fol mir nietnanb nid^t »üef)ren. „^(^ tfil prebigen" unb
niemanb nnfcfien, qnia seit, quod habet resistentiam. S)a§ foltu fel)en, l)err
[l)err] ba§ Incifftu. Repetit omnia superiora, quod voluntatem tnam et legem
in oorde et ]ib|enter praedicarem unb Ia§ mir anä) nic^t tüefircn i. e. ic^
fa^re eran§. .\udaeem esse contra persccutores. @r luirb aucf) nficrS maul :"'
!'• » brutier gefrf)Iagen, (|uod praedicare vult, 'Veritatem' (bo» bu ttiart)afftig feift
unb f)i(fft) sunt I. i. e. quod tu dicis et faci.s, vera sunt promissa et solida
facta: i)romittis salntem et das salntcm. S)a§ ift eitel sacrificium, ba§ l)^m
gefeüt. 60 fol laudare et ]>raedicare tjciffen. Quis credit, quod fid(>s tarn
::u 5/8 Exo. 14 popiuhis putahnt se iiorileiulum, iloiis vnilt coiitrariHni loli. :!. 'In indi-
cium' IC, sed No.s ecoiitra; (loniiiius mortificat. ps. 4. 17 )• " licn)al)rft ndrr trlnetfcft
SjO Manicliaeua] mUijlich iöionc^crcl) 10 jeeten (©o) m in praevalnerunt iriultitii(liiio r
11 ic^(ä) ni^t 12 V in viilt s/j -^u 12 aliud eiiim est crjctcn r 18 (omn) oHä l'J In
c.ipite libri Vult/. £u 20 El), r 21 Sep/ier] nep-ibj-aa zu 23 asiiienos' ßcrn ;•
25 ßisarti] ■'n-i!Ea 2« tuani (servo) 31 quod] cj ::u 34 glaut), Wov'^cit, trctu r
') Gemeint ist die lateinische Übersetzuw), die aures autem perfecisti mihi luil, diis
5PfaItet 1531. 39
max[ima res sit, qiiae oinnia impicat? Ta foiupt teiitatio propter istaiii
pracdicatioiifiu. ßrgvtffcii, gefangen, bn§ xä)§ nid^t ukriefjen tan, boäi'is
irf) nirfjtd ba fnv fcficn tau. (vv meint, eS jel) finftcv moiben, tristicia veiiit. bQ§
eim f)oien, fetjen unb alle f refften Oergc^et, ita ut prorsus obscuret. @in
5 fetner pfalm. Supra dixit, quod praecepita domiiii, et iam eoiiqueritiir de
poceatis suis, ^(i) Ijüb fein f)evl! tnfjer, mein {)ei-ii ift ba Tjin, mein l^crt^ ift
Ijersagt. V|ult d[icerc de vita, f)a6 fein troft ni()er, cgo morlor. „S)a, ba." s.ic
'Enge': propter', retril)U[tio eoruni sit foufusio cum visitatioue. Vastareg. n
[significat etiam] fc^cnfUi^ fcljen, ba§ einer erfd;ritft unb fafjre Ijnn ein anber.
10 fSI. 30''] 'Coufusio" lüolt iä) gern passive [iioii aetive] [f)aBcn] : obstupescant
in [])ropter] sua ooufusione, ba« fie baS jn lotjn muffen f)aticn, „ba» fie muffen i!. u
3u fc^anben tnerben" unb erfcfjretfen [cntfeisen] quam meriti suut: mit fdjanben
beftetjen. Terretiaut, (juare? (|uae caiissa? quia sunt CDuiusi. CVlja, euf)e, eufje, ?j. ig
bie über mid) fcfjrien: iä) f)ab-S lang gefagt, e§ luirb ein mal alfo gljen, ba»
15 man bie Cut^erifc^e k. /fragen i.e. bie Vxä) gern fjaben pro me: forgt fürs. u. is
mic^, „beucft", ift significative. Sunt inerae fidei oxperientiae. ba» OuberS
g^et ben§ festen.
ps. XXXXI
'S)a§ ift ein fein liplit^ pfelmidjen. Sßer ligt, bcr liegt, barnad) fol
20 man fomen unb einen mit fuffen ba ,^u ftoffen, Sicut Greci f'ecerunt [cum
Hectore] : ubi occisus, ini(>ceriint onuios in cum sua iacula. Exiiaustus,
attcnuatus, intelligit „auniutpt". ^l|ein l)crr ift ilU intelligeus 'sujier pauperem', s. 2
non otfenditur scand[alo crucis. Velieui libeuter intelligentem ut propheta,
ba^ gi-"offc fünft fei). 'maskiJ': (|ui est infoi'matus et habet eruditum cor
2.S super j)auperes: 2ßer umb bie armen föei». Totus mimdus non sohuii non
curat sed etiam ignorat pauperes. Ser ps|almus ift öon uu§ gerebt, mir
beiffen 'daV. 2Ber \)l)n nidfjt lieb Ijat, ber fan ni(f)t prebigen auff erben, fe
fiub ftarde promisisioncs. Et certc Anginstac iaiii tecit. Sie folleu l)t)U
nid^t ertpurgeu, menu fie luaüeu Inolteu, e[)e beun laubgiraf.^ (Sr teil ba»
3u (Srcutj tragen, fo fern ut ipsi tuittragen. 'ß^rqnirfcn' laben. Su eubcrft i.e. 8. 4
bu f)ilfft [Nos dnoimns] im au» [uon] aller frantfeit, auff feinem
fiec^ebett, loenn er francf ift. Tu t)ilfft l)f)m oon [au§] aller !ranc!=
l^eit, fto/3. last. 31°] Dixi, ba» ift abenteurlicf) gerebt, mainm contra vel de mc«. 5
dicunt, de nocendo, Consultant de infcrciulo nialo, rebeu ba>3 mir mf)e tbut, ba» s. 6
ii mir nid)t gefeit. DJtein feinb rebeu ein bo» ftucf luibber mid), ba» fie mid) gern
Ij-S praeparare, ordinäre, .ie.stimare, comparare am Itande >juer H Euge Vulj. fe'ye)
jjropter] super Vtilr;. xtt 8 aleket r Scliom: (ilB«;'') r zu 16 cogjitat r 24 maskil]
b-'Bira kebr. 27 da(] in hebr.
') Gemeint ist, wie die Randbemerkung zeif/t, npS'b? = propter. Das folgende
Soljii (Z. 11) beweist, daß Luther die Grundbedcutum/ kennt. ■) Lutlier redet rori .sich
oder seinem Lande^herr)i: Die Gegner sollen ihn nicht erwürgen, Gott wird helfen, ehe
des Landgrafen von Hessen irdisclie Hilfe auf dem Plan ist. ') kol = (ia3Ci3")b3 hebr.
40 i'utlictä ^ind)lH'fii'VMiiiioii nn bft bcutfcljcii 3?ibel.
toolten iimb bringen: „tucnn Init er ftcvbcn". Prosopopipia: luen luirb er benn
ein mal. Subservat dicta et facta noi^tra unb i(^cppfcn nidjt brouö (]iuuii
eitel gifft, captaut occa^siones calumniaiuli et aceiisandi et si (piid lioni ctiam
in nohis videut. Insidianttir factis et verbis lr)enn luir laä)t effen, iftö nid)t
a< < red^t et q[incquid facinuis. ©ic tonten unb lauren, ubservant [explorant] ■">
et cor eoruru loquitur vaiuini, gef)en mit folfc^cn, fc^enb|Iid)en geb|anrfcn
Urab. ©ie fomen JU un§, ut vid|caut nos, et habent ein falfcf} robt et nucn-
paiitur qtiae caluninieiitiir. ©ic fomen, ba^ fie 3ufe'^cn, unS bcfeficn, Ingen,
■Rotten nuff un§, ba% fie ctUiaS erfdjnappen, mit falfi^em fiertien. Sie fteEen
fic', qI§ tüolten fie e-ä nud) lernen, fet)cn nn§ bing an nnb erfiberen«', lerncn'j lo
mit folfdjem Ijer^cn nnb liaben lüde. Sie reben frennblii^ nnb meinen^
bo(^ fclfc^tii^ nnb ift l)l)r Ijerije nid)t, fie meinenl nic^t. Sie fnc^en,
hjie fie f(^enbcn nnb leftern tonnen, fnifjcn nnr, bo? fie [jn] Icftern [tonnen]
tlQÖen, bciv fie fifjenbcn mngen nnb machen fein biel, ba-3 fie berteren mngen,
gef)en aui [mibber t^in] nnb bringcnS nntcr [tragen^ au§] bie tent, Indjen, 15
jiffc^en, [)a6cn ein l)eimlid) practtitcn mit einnnber nber mid), ftoffen bie
ss.stopff jnfomen, Verbum Urlial statiiiint sil)i: \va5 gittu, gclt, Inen er, es fot
?of). il; 18 rein oufgerot fein. 'Exinanite' rein ab, Ut Constnntiae "^aben bie erben ein
Dill. siPB.Mß^jj^j^ tieft aufgraben, ba ^sotnann ,^-)n» gebraten' ift et in Rliennm.
|3<l. 31''] „93erlieä" Dcrtrant: ol) ba-3 ift ein fdjenblid) bing, bem id) jneffen 20
unb t[rinden gab, ^at l)f)n in meint ()anu. Clu-istus ipse sie dicit [quia forte
m.itif). 10.36 volebat aflierre sententiam Indeoinini]: Levavit contra ine plantam, iuuir
audite, ideo sie exponiimis. Suscita nie [significat se in morte es.se] Uiolt
9}. II gern ba tjaben resnrreetioneni, Sed est [P.M.] generalis psalmiis iste: t)ilff
mir auff [I). M.] ift gleich fo bicl, tompt bennod) ba f)in, ba§ resurrectio 25
s. 12 braus tnerb. £)a3 bn gefallen an mir baft. 3ft fein eontra coii|seieiiti:iin,
(piae dieit: ift mir gram, Ego dei)co sentire peceatnni et eredere nie froui
scntire mortem et geb|enc£en (inod vivat, Iiibiiare Ijeia l)eia. T|ise op|)onit
as.iase Ulis, snam eaiissain ntub meiner fromiteit tnitlcn. Snpra dixit: tiiii
peocavi, tibi. Tarn dieil: '])ropter innoeentiain' nieam, left [fur bir] micC) ■"•
bleiben, fte lieft mi(^.
Ps. XXXXIT.
sz „Sd)reit naä)" friffdjem Uiaffer nacf) bcn tuaffer gnffen. Inte ein
l}irff^ Oerlanget, fel)net, sealnriginis. Intrare: ipsi intel[Iignnt de e|terna v|ita,
2 subservat deutlicher über Siihs'u.it zu 2 ctliiniiiin Bctfcrunß fc^abcn /■ '>' jcöcitb
oder Ic^ebilirtjeu .::" /" iiUiralit.er roildicUt »• z%i. fj \&)aut r ::,)i, 1-1 vim<^n'<:;ii r /::u. toicl/
zu IC) btcitcnä r [zu tragcnsy 21 ^ot c nun Ratten s» 2(i ®ov oii tan idf) fcl)cn, boä bii
liiic§ lieb Iiaft r 34 scaturigiiiis zu 33 looffcr mi7 Strich
') = fic^ ^) fftfibern vieUeichl sn: bcn pfeil, bcn bolicii fibcrn (fibbcrn)? Nicht hei
Dielz, s. Thiele Nr. 132 und in Tischreden. fDan cr= irie der /.in^niiimenluuiij laxseii aber
vainuten, daß das Wort synonym :u ctftfjimf'pon /,. :> sei, iro:ii. schwci:. videre i= 'ciit= .
iDcnben' passen tmirdf.. O. B.J ') Deutet dies (icbtotcii darauf, daß Lutlver die Parallele
^ui, gong, gebraten: Snttjet, Si^roan, iingcbtatcn sclwn kannte?
mahn l.Wl. 11
lücitti loevb icf) ba[)in !omcu (ut non sitiam) ba§ tdj @|üttc3 aiujcfidjt»»
fd)auc, vide supra. Irasci dicitur deroliiujiii a dco, carere verbo, bQ§ tf)Ut
toe'^e. lila [quando] reeordor et cffundo super me aiiiniani lueam ((iuaiido«s
egü audio istaB voces: „ubi ift bciii") [Sv tvcx (\nn in bcn tcm^jcl t)tn ein],«'«
5 hJolt gern uinfere friert gLott» lüort lioi-eit, verba vitat'. Exponit, (piae sit»-5
f'acies domiui. ^c^ öevfte^e e§ optative, Sinb eitel futma. 'Effutido aiiiuiam
moam' r6el) mir felfiä] Effunditc cDraiii illo conla vestra, fo f)ct)e ief) crft
redit an uinfern t)Lerr g|ott ju bitten. ä>on fjertjen gljct ba» gebet an, fo tuicijt
baä l)erl^ erau§ d[icimus nos, bo 6ric^t§ ein mal erau§. Est solns, ncino
10 adiuvat, !an-3 niemanb ftogcn benn Dfim )elB3: trenn icf} bcnn folc^s erfare,
gebencfe, ijnnen Incrbe (lüil mir mein tjert} 6rcd;en) Sod est precantis, fo
fd^ut iäß er an« Oon fjer^en, ba» ift-S, mein I)erljUd) beger [331. 32»| tpiasi
veliiii ipsuni cor gemendo einitterc, Cogitat .«e longo positum a deo, ideo
lüolt er gern beim tianffen fein, S)a man @|otte§ toort prebiget. S|urania
15 .s|umniaruin, eö (jeift ulier()in getien 'ahar\ Et cum ei.s movere: (Jr hier
gern nnterm tjanffcn, gicng gern mit l)t)n i.e. ba man rfjnmet, prcbiget In
voce (ivationis et coiife.ssionis mit frelnen (froloden [fd^al] pr(i]iric Ovare)
unb banden unterm t)auffen, bie ba fcier. 6r tjat nu aufgefc^nt, lam
erigit.se et con.solatur jc. 'Quarc?' facie.s: prae.sentia dei, ubieunque est deus «• 6
20 i^ive in fide sive in specie [de fide] bic magis : pracdicatin, noticia tiia, ubi tu
praedicaris et cogDosceri.s, ba» cr mir f)i[fft mit feinem liekn tnort, er!cntni§,
!(arf)eit df^icimus nos. 2)a§ unfer .^lerr g|ott gefetien Irerb, ut cognoscatur.
^ä) Uierbe Ijm no(^ banden, bo§ er mir „burc^ ba§ tjeil fcinS angcfi(^t§",
ha^ er ftc^ erfennen Icft. Facies: noticia est [et praesentia] noticia est verbuiu
35 et fides. Alludit ad regna Pa inonte modico'] Zion regnura est parvum. S.?
Sd^reien umB ein anber. Sinb feltiam figur, „Sin tieffc rufft" (nennet) »-s
„bcr anbern" ', iä) ltiil§ nidjt fo ^aBcn. SBcnn eine auffgebort f)at ■\n
fdjreien .^tter, fc^reict bie anber. ©in tieff branfet [faufetl nmB bie fnad)
ber] anber. V[ult d[icere confusio aquarum, ein ftut, barnad^ tnirb ein fe^e
30 brau§ et ]iostoa fit ein faufen ber ftrom raufft Imn l)bm fclbs unb barnad)
bie tieff loirb eine nac^ ber nnbcr, ba§ f)ic ein fumpt) unb bort ein fumpf)
h)irb. 6r meint, ba^ bie toaffcr ft^ieffcn unb mad)en groffe inundationes et.
Ipse loquitur de mole aquarum concurrentium, ut factum cum Pliara|one.
Alludit ad mare rubnini, v[ult d[icere e§ gbct mir fester »üie bem ^ßbarao:
3h auff alle feiten finb tnaffer et me demergunt ic. [SBI. 32''] „S^er .{lerr f)at§«'->
zu 61? Effundere animam r zu SjO fo itid^tl er au§ Dom ^et^en r 15 movere]
nichl mauere alar] ibSN hebr. zu 19 Facies dei r ^4 bol er bis teft r zu 28
raujfd^t r 29 flut fehlt in Hx. 32 »affer c aus tooffd^er S3 aquare 35 (voluiit) me
'i Im Psalter 1524 sowie 1528 lautet in der Tat die Übersetzung: „g^n (Siiic) tieffc
tufft bet nnbetn, über bem braiifen be^ncr flut." Dazu, Luther 1531: „iäj toil» nid)t fo
tjdben" (s. oben Z. 27). In den Verhandlungen Z. 26 — 35 sind deutlich die Elemente der
iifuett und endf/iilfigen l'hcrsdzung zu erkennen: „Teilte Jliil railfc^cit bo ()cr, bn? l)ie eine
licffc uiib bo eine tieffe btaufen".
42 Sut^et? 5?nd)bcffcniniicii nii bcv Citutfcfteu 4*il)cl.
toge-S kfolen feine gute" ju piciicit 'maudavit (kimiims", beö narf)t» fol id)
fingen, bc§ tagc§ luil er mir gnebig fein, quando tempns gratiae est, fo ift
er mir gnebig. Qx meint illam conflucntiam aquarum et coiifusionem in mar!.
s. 8'Ahissu.s' i.e. novum testa|meutiim expouit vetiis, Aiig[ustinus f)Qt l)ie snas
<1.!|. 147, 19 speculatLiones de divinitatc.^ In die raaudat, infra 'mandas saliites Iacob\
SB. 9 'Miserieordiam' i.e. constituit eam [redditumj [ber'^eif f enj. S)e§ tag§ \mi
er f)elffen, fo fol ii^ be« na(^t§ fingen, cataractae nuint cum impctu sicut in
mari riibro, et feccrunt niaxiinias nioles. (Sin iglidjer rcuter t)at fein abyssiim
gefunbcn, Abvssiis {)cifft ein ticff Ivaffer. Sßen« bog ift i.e. quando sunt
laeta, hymber abest i. e. tempus gratiae, fompt nu nüer ein prosopopciu Oro,
ü. 10 seil, ut sequitur hah ift baö gebet, dieo, lam fingt er unb bettet, „(S« ift (lU
«.nein morb ijnn meinen Beinen", lam e.xpouit, Joa§ eö f)eift, faeles dei, ba-J er
mein ®ott ift.
l)s. 43.
Qui verbuiu impugnant et tarnen sanctissimi esse voiunt, i. e. beinen
troft bein verbum, Isti nihil amplius voluerunt scire quam verbum et fideni
iB.43um bem ©ott ber meine freube unb monne ift, C?s fifiet eben alsein-
ps|almus trere. Est idem argumentum, (?r {)nt§ Inort verloren, Est consolatio
in teutatione: SBenn einer ba§ hsort berloren Ijat et fic^t l)m bcr©at|an biv5
t)er^ an, Non est tentatio externa, ^ä) bin alt tnorben i. o. ubique divexor,
Oratio pro consolatione in tentatione, 6§ ift ein giro§ fing brinnen.
44. ps.
[SI. .53"] Sßie gticts ,^u, bn§ bu fo ein gncbiger ftott getrieft bift, too
s.sbiftu nu, 3?nb nn§' eingcfetit toer bcffer getoeft, 'Mandas sal|utciir, ber bu
S). bjjacob t)ulff Oertieiffcft, [nob'iM reddere in pvaeterito] quam transit iam
ad se, et nos. (5§ finb ^Hiefter ba§, bie !ein anbreS obffer funnen, benu deo
SB. 9 irratias, gefeit mir tool. Benedioamus domino, deo gratias seil, diranius, ^Tn left
!8. iiinnS fd)Iacf)tcn Inic icf;aff , bu left un§ f reffen Yendis bu üert'auffft bein Holet'
».1.1 (gering, an gelt) aljn „tnolfeil", licbertidö*, umb nidjt'3, bu Ocrtenffft? unb
!B. i.'.nimpft nidjtS [umb gro§], brnmb, ^^um erempcl, fprirOloorte, „beDfpil" ■■, :^vft
ein gut alt tuort, 'eo|mmotio' capitis hah bbcrmnu \n\<- f).)Ot, sumus exemplnm,
!8.ice§ l)cift f)ouifcf), Sarkasmos, i.e. mein antli^ ift Hülfer fdjaub, fdiemet
ft(3^ \ä)in jU tob, [A facie] (fr muS ()Oreu, duo iiabet: voeem et lacieni ^d^
S in inari] noüii-i = uDiiiiTi.'iri, liovari iniii/lich II |ieclilitiMii| |lirvf)ciflcn| ~u cunstitiiit
«am rli 33 6r c aus @§
') Augustin: de trinit. 2, 18. *) Ein Psalm, zusammen mit dem vorhergehenden.
') LittJier meint, der Psalmist Mtle lieber sagen sollen: du hast uns (statt 'sie'') eingesetzt.
') Siebcrlic^ = geringfügig; mundartlich: 'was wenig einbrifu/t' z. B. scWest.sc/»; eine lieder-
liche d. h. auf zu geringen Zinsfuß begebene Hypothek. ■') Die.-' Wort ließ Luther also
stellen (V. 15). Als 'Gerede unter dm Tjculen erscheint es seHen. fOder ahei- einfach
Übersetzung von 'exempcV? Wie wir sagen 'ein lebendiges licispieV? O. li.]
^(Qltct 1.=.31. 43
mn» ^orcn et fcl)Cii, baö ic^ bic fd^cnbci: et Icftcrcv Ijorcn nuiä et bcitäsn
fcinb et rac^girtgcn fet)eu, Est copia, \schekcr]: Mriglicf} untrculid^, « is
2Bir foHeit ein exem]iliim et opprobriuin orbis terraniiii Sßer iia3 verbuni f)atieil
loiv, 6» l)cil"t verbuti) enieis et seauilali. 2Berg nic^t [)a5cn lüil, ber la§, «pii
i eeontra geb fid) bvetn, iiiagiiitiulo, multitiido, potentia, .«auctitas o[)poiuint se jc.
@in ibcrman f)o(t3 gcf)et) bvauy. Omnia %'isibilia ftc^en contra et tantuni
habenuis illum invisihilem. „?(m Dvt bcr f($Iaiigcn" ' P]zecli|ielis i. e. in locr> |-,-?,a, 3
tyraiinonini ^L^ijog ©[Covg i[t citicr, 5crb[inaiib. „SBeiin itiiv Dcrgceffen" 3c. ».21
'Expandit.' Sic Mos[es oravit. 'Si obliti fuissemus nomen dei' fo toerS «• 3"oif 9, as
10 nid)t iminbcr, ba% im» lljnfev f)[crr CUiott fo ftraffte, [afflietiones facio], ba§»-22
motzte ©Ott fiitbett ba» tuir unfdjulbig finb i|t Oerborgcn coram [nie]
mundo et aber tt)et§ tool, ioä) !ent er ia unfei i)ix^. [St- 33''] i.e. er
trcia unfcr ^nb, ba§ lüiffcn fic nic^t sed ignoraut, Sic meinen nic^t anbei§ c»
fei) üerbint IraS luir leiben, Xa tompt caussa. Non proptei' uo.'^tras ciilpa.s,3}-M
1* sed propter te, quia verbum tuum habemus, E.xcitare, 2)a lompt nu ein 3*»"'- »■ 3g
pfalm ber ift autf) fd^lner.
ps. 45.
6in Bitl pBraub] lieb, Amatorium carmen, Sßenn man nnr fo burfftss 1
tcben: Canticnm dilectioiuiin. Est deserip[tio s|)onsi s])onJsae [Est de aniore]
20 [.4.mica] ift gar ber tan^, Ijoff tager et totum rcgmun, cjula Tudeus ore ftreit
auc^. Ebullire prae fervore, '2Jiein i)ix^ tirf)tef et, „h)a§ Qutl", feinl. 3d^*-2
n.iil fingen non einem !onig, [ift poema] fingen, id) tinl poetisare, öineS
fertigen [frf)ret6er§] i.e. id) bin ein guter [V. D.] poct unb marf)e gute bcr§
[gefc^ic^ten] ber geruftet ift, bem» rt)oI oon ftatt gef)et, bu poet bu r()um6ft bid)
2s feer. propositio ^äj bin ein guter poet. Unter ben menfc^en, i. e. bu ()aft ein ®- ^
feinen munb [gratiu.sum incundum] d|icinius dos, Idee Ipsc est forniosus i.e.
[sinij)lieiter] et docet pulchra [)DlbfeIig sed persona, non nienibi-onira, tteil er
from ift unb teret re(^t, fo g{)et3 oon ftab. qui non credit, non loquitur bene,
(pii eeontra credit, loquitur bene, ein ^ubf(^e§ maul, Gratia fluit ex labiis, A
30 verbis gratiae quae procedcbant de ore eins Luc|ernae. qui bene loqui potest
2 copia {e§ ^eift ajwstata, ileficere.) [sclieker] Bettigtid^ fscAeier]] i!3"i;;"i;"X51 /lel/r.
3 exem(b)plum 4 toil] loir su 9 6§ ift ein murmuratii) r 11 (ffeI6§I) finbcn
zu lllV> Am Innenlümjarande von Bl, 33* steht zu, dem Stihwort abyssus aus Pe.4'J:
Abyssns abyssum ic. alludit ad illam tempestatera et vim aquarum in inari rubro cum Pharao
cum suo exercitu .■itibmergatur, bo ftunbE(n) b(i§ ma^tx auff bciben feiten »ie mauten unb
fielen, giengen p famen. Ehen.m ste/il dann: Omnia ossa v'ives (^ !'■■<. 42, Itj. 14 rulp(p)as
zu Hilö 6§ ^eift Wir fotlen ein onbcr (eben ^aben et ^n ba§ lajfen Ifi id^wet (unb bot§)
19 Im Text steht: sponsi sae 27 fjolbl'ctig bis membroruin rli M ein tjubfdjeä mout zu
26 feinen munb durch Strich
') „Quoniam humilia.sti nos in loco afflictionis" ViiJ//. n^'Sn Dipia «n'^sn ■'-
hebr. = 2u ^oft unl jcrmatmt an bcin Ctte bet Schlangen, Stachen (so die neue Überselzuny)
oder ©c^atole.
44 8iit'^cv§ 9Jnt^lH'ffcniii(icii on bot bcuttdjcn y3ibc(.
[fein munb] No.-; «liinms er f)Qt ein trcftlidje Siii'flf- fi» liolbfelic^c vebc [Iclco
bi'iie(l|icere: g,i]Ü Üon ftatteil] 1)ü tft CV ein prac^dicatdr. Ijandat fuiu ah
»■^oi-e, cur iion a gladio. 'Accinga' gurty fc^loevb utitb linb putje bid) Uiic ein
feiner rentier ftd) pu^e omnibus insignüs militaribns. 21nrc!en füren glad|ium
in liiiineris, Iiidei iit nos, iit iiic apparet. (Ju {jeift [trojirio latus ut infra: :>
latera aquilouis
s<-s [3^1.34'*] ^\it, „fnr" [,^enc^ ein Iier] „etnl)er", Item Turnus bigis in
allji.s. 6§ muffe bir gelingen K. „mit inarl^eit" [ad veritatom promovondam] et
miperam iusticiam i. c. [hnniiliatam] oppressam iusticiam, quae est contcnipta,
(u defendes, boi armnt ber ©erec^iten. (Sr rebt ba§ er fein red)t luirb i»
luunberlicf) füren. Nos loijuitnr de insticia floronto scd (juae de]>ressa est,
ber iDor'^eit unb ber armnt [elenben] gered^:|ten lustieia, ^u gut. Non liMpii-
tnr iiie de iiiansuetudine, sed de effectu verbi. Et prnpter humile.s iustos
i. e. ad iustificandnm bumiles ad huniiiitatem iustificandani [tropter humiliuni
tristiciam, iit iustifieentur promunientur iusti contra o]i]iressores, Imprecative, n
SBenn bu ba§ folt tl)nn, redjt beliciltcn nnb bie liiart)cit fdjut^en, fo ftiirftn
muffen lüunberttrfj mit ber fnd) nmbgcfien, i. v. nnb [Uly] bein ^anh lunnbcr
erticigcn, tietncifcu, (vr nuiy Umnber beloeifeu, 6» mu-j, v|ult d[ieere, lüunber=
lt(^ JU g^en contra potestatera et diabolnni V[nlt d|icere: @r Unrb ftc^
[D. M.] felby berUninbern Cin-istns pli|ansaei.i inirb ein jibrasis fein doceat -m
te ostendat, ©ol er baö befenbirn, in(|uit, fo muy Unmbcrlii^ ]n ge£)en
». 6 'Sagittae' i.e. Jucrbeu fnr bir nibber f ollen, Ego vclim habere ba§ bie
.sagittae bie fad) aufriditen, lanffen fnr bir. 'mitten unter". In cordc
terrae [sie etiani], niaris, boy ift bcr !ricger, uub ba l)al) lütr bcu t)elt. 3ift
@. ©eotg, fiilfft ber armen ^ungfiraln au§, Sed facit mirabiliter. lam 25
U!.? ai'inatus [describitnr] et logatns, i.e. ein gleic^§ ftrarfy- jepter, Tnip|ietatcni:
». «'©otloä tnefen, über beinc gefeKen', hactenus ba§ gerieft, lam ob er (\\\ä)
matter fd)rcibct, lam brad)t et splendor, domus deseribitur.
».9 ISI. 34''] [9{icd)cn öon eitel mljrrben] i.e. vcstcs tuae sunt myrrhatae,
finb Dol ml)rrl]en, riedjen ift ^u fc^luad) Et \k(i::i(i] arabum, illi invencrunt, :io
Siiicani yVegyptiaeani ' Cfcj uiuö Uiol ried)cn et etiam virtuteni conservandi a
verniibus et putredinibus, sie aloe: l)elt tleiber, myrrlia et aloes Ijclt a
putredine Christi vestcs finb insticia aeterna, lui|mana insticia ift motten
freffig. V|ult d|icerc de personis numdatis, insticia isti etiam fVngranl. odor
iu.sticiae. Iste est oi'natns variis donis s|piritus sancti [e(] iila fragrant (et ss
iis conservatur eccl(>siai 'J)iin [an] aUeu beiuen tteibern ift myrrlia, alot'
unb kezia. Spleudor ift toftli^ in vestibus, uub eitel palla|tia hal)el hon
•^ Unb tieibe bic^ (cf)on rgp zu 13 (propter liuiniilos) )• 2:> Vult/. „Sagittae tiinu
acutae, jioijuli sub te cadeiit." zu Ä* Vt si d^ieani: est totiis aureus. ?• ilOlkelzia\\ n'iS''Sp
') Odrr iitt phiilipinis ah flazwischcn redend zu denken? *) fttod? jcptcr iiber-
sclzle Lulher später, nahm es ahir nicht in den Psidlir <iii/'. ■■•) Siliqua Syria ist gemein/.
hieltet 15:!1. 45
f)c(ffen6cin, bic (iiftic^ iinjufefien fein. ^liiC' bcii ficlffcnticincn ^lallaftcn,
äüenti bii l)Cr tiitö eximiuni pulolinmi ve^timciitimi uilb mad)t bil" ein
Ijerlicf) anfeilen, oniatus totius ecclesiae, Ipsi [ludei] vocant j^elffcnbein loa§
luet« ift, golbcn bing rein ^cv!omen fan unfct tiicr iinb luein in !clier md)t
i lein tonten fcjiiando egrederis] Sa Pon bu ein l)Cl{icf} [fxolid), letilicant te]
anfe^en [jaft, ein fdfjone btai^t. Sie [niitl bxadjt ftef)t bir fc^on an, loie uai. w. 141
fc^on i[t biete beinc hxaäjt. ^hi tompt bie fonigin [bvanb] unb fralucnj^imer, ». lu
bie gaffen' fernen Ijevna^. Sinb bic |"t)nn beinern] Ijoffinndfrancn Coniiinx
ibranb] est eontluiraüs, 6raub t)itfft bem Üitel unb bem pfiolni ,jn lamcii.
10 @r ^ot ben l)off gc)cr)cn unb ein Allegoria brau§ gemalt: Ibi abrog|atio
vet|eris legis, ba^i fieift vet[erem legem aBvogivt simi^lic-iter. Anri oruatio,
dominus: ein hefflic^er locus de divinitate Cliristi. für £)er lo(|uitur de
iiumauitate Christi, @§ ift ein ftarcfer Jejt, bie l^eiben fomen anc^ nn ba ju:
Xie ftab ^OX. 1331.35"] ^d) [^alt, ev] meine Tyrum per Aiitonomasiain, 3"i;si3
IS anbetten esset suhiectuiii. i'"ilia regis universa, gloriosa 'intus' im püüaft unb i«. 14
fd^Iol, Ijm francuiimei- ge^tS trefiflid), i)nlid) jn, uhi nou videtur, gibt
eandem senteutiaiu, quod externe ec|eiesia est in speciem oppressa sub
peccatis: !ein unljuci^t, eitel juc^t, mad^en gnlben borten, fticfen bcrlein.
Ipsa habet etiam ein fd)loy sod sponsi est fortior. (juia de ebore, il)i aber
3c al» I)erlid). ll)i exponit se. Spangen ab intexendo. Sic ift mit gulbcn
ftucfen befleib, bic Wofe fjeiffen fpangcn, ba man gutben ftein bran fcl3t. Si
intelligeretur Reetc, ftunb» njot, nt in Marcln'a, Ponierania. (?r ift ]U l)off
getoeft, ber. Sa fompt ber tan|. Pedissequae sunt aucillae, seil. Gyueceon,s. ir.
bie tanken unb tjelffcn brangcn, finb bie gcfpielcn (l)rc gcfpiele apposjiivc)
•-'& fie get)en pnn fpringen ba l)in jum ton^. 'DJian fnret fic ]mn taiilj unb
gelten l)n ba§ fonig patlaft unb t)alten ein pantetir, ift« (e^t i.e. laeta,«. is
fl[uoniani remissis peccatis. „Sie merbcn gcbradjt mit freubcn unb Uninnc
unb" gcl)cn ijnn be§ tonigö paltaft jum tanlj Kst abiectio Indeurnni ipii
abrogatam legem iiolunt fieri pro patribus, Xa ijobt l)i)X ben ganzen ^off, fo
30 öiel frauen t)aben, mo luit man mit ben finbern f)in? ift bie gan^e Icelt.
(jö ift ein £)o^t)eit. fie machen finber ba, 2 er psLalmus ift fc^[ed)t gemadjtsü.n
ex pallatio. Celebrabunt te, vides quod non de corporali k. ^ubcn ȟcrbcn s. u
amenas ideas machen ex isto psLalmo, quia laut fd^ier al§ fei) c» ein fol^e
h)eltlid)e bracht.
3i Psalmus 46.
[Sl. SS""] 'Alamos' cliorus muliercularura. Abscondit primaria. Signi-j«. 1
ficatio inde venit: 'e.leni', 'ahtui aduJescentula, quod sit abscondita viro vel
1 ^ctffenbcin c am ^elffcnftein 10 {%a) 6r Ibi c aus Ipsi zu 15 P. M. 'Intus'
expositio allegoriae r zu 22 Vides antiquum morem curiaruni 26 bj c au^ bei oder
umgelchrt zu 33134 Ipse dominus deus et indicat non loqui etiam de c<)rpor:ili lege ?•
36137 'Alamos elem, alma'] r,ial5i~i; kehr. (vgl. S. 33 Anm,3; S. 34 Z. 22).
') ä^ff' = Zofe. Die Lesumj äciffc ist nach den Sdiriftzü^eii. moylich.
46 Siitfjet? ^ndjticffeniiiflcit nii bcv bcut|d)cn Sibct.
tlouii ediicata, abscomlita, postea iiideiint in ])nl)[lioiim. Postea per meta-
sB.2lep[.sin luventus 'almufh": '33on bcr Sugeixt.' 'llnfcr troft unb ftevrfc [mein
ä5-3 3uücrfi(f)t].' Etiam i^i mutetur terra „unb bic kvgc mitten in3 mccr furen".
as-4V[iilt tlLicere: lüen§ tnnb gleich üerfnnde unb bic bcvg in§ tuaffcr fielen
unb ntc^t m[)er terra et nioiite.>^. Em }iiax[ima coufidentia tidei im licc^t. Unb
„gl 5jj jg^2^ Uieun bic iBctt: Unb tüenn bic IrcU gleid) unter gienge, '31h-' mutare,
<|iii iurat proxiine. SBen bic töclt nl)mcv roelt iDl)cv [nuitaiido tcrrani], bn§ ift
ttierlic^ [tro^l Allndit ad navcm Xoali: t)m <liluvio i[ty fo gaugcn, ift bic lüeU
unter gangen unb bic berg üer)uncfcu. @§ i[t§ diltivium. Etiamsi terra et
IB. 4 mare commisceaiitur ut tempore Noe [tiebat], uod^ Bliebe er er()alten. 6» iDolt ^
mir t)T)m Iei6 ITJaurf)] Aquae inaris: baS mc^r. Superhia maris, nierent:
niovereiititr „fur be§ fclbigen ungcftljuni". E^t oraiuliltKjuentia, tragicae
SS. sfignrae. 2)ennod) toirbS ein fLcin luftigä ftattliu fein unb fein rtaffer unb
brunlin £)aben [tuirb] bic ftnb @otte§ fein luftig fein unb fein luaffcrbrun^
lein f)aben fol bic Stab ©ottc-s l)nu freubcu fc^tiicbeu [luftig frolid; fein] ein
feine ftab fein, bleiben unb t)f)re brunlin ijobm, vel mit ij'^ren brunlin i.e.
feciiuda erit prole et reim.'; noii defieiat, fol nicl)t Pcrficgct bic ftab. D|iciimi,'^
nos, Sßcun fie un§ fd)ün alle plogen einlegen, fol bcnnod) ein brunlcin unb
ai-fiquel bleiben, unde semi)er alii ȟac^ffcu iuibbcr ouff, 'fruc', balb, lam appli-
«.Tcat ii;tas tragica.-^ figuras. „2)ic l)cibcu toben": f'erdiinandu.<, Dnix Ci|eorgiiis.
Sunt voces poeuae: ©ollen bic ftab perseqiii, sed et [331. 3ü='] Ijnn ein anber
fallen et tamen ju fd)anbcu ioerben, Gentes dissipantur regna ineliuaiitur,
bic Reiben [ber^agen] ftiel)en [geben bic flud)t] unb !|onigrci(^ fallen
l liegen banibber Incnn er [\ä) Ijorcn Icft, äBenn er [crfc^rod'cnl bonnert, trenn
er bonnert „.^crfc^mcUjt ba-i^ crbreid)", 8trep|itum dat u^nfcr !ö[nx ©lott ba-S
Ulli. 2 .(fBii 19,36 bonner, sie etiam eredo semper t'ecis.se. Senherih l)at cr mit cim bonucr
». 8gefd)lagcn, locun cr fid) t^orcn Icft i.e. bonnert. '^ft mit unS', ein ftoll^cr
3J. lODcr«, ber ein foldjcn [IMiil. M.] Icrnicu !an madjcn. Ten .\lex| ander Xer.xen
Darium @r legt frieg nibbet, eompe.scit bella, er Icret fic, baä fic nuffborcu
bic 2iii"der. Xa fclft er bcn bonncr, fo gbct'J tun boncr. Sie Tnrca. (*r
fdjmcift in bcn l)auffcn mit bliljcn unb boncr l)in ein, ^x x\ä)l bic trigcr
l)in 6r mad}t ein fcierabenb mit bcn tricgcu, G» fol impetum auljcigen
^' '^'' Sei 37 iv'^'-^'^' laut (luratioiiem 6r fau läcnaberib leren bay er mu§ anff l)oreu .^u
Wegen ba^ tl)ut cr tuen er mit cim lucttcr über fic I)crfompt fo rumort cr
23. u loarlid). Attendite Inembt eud) bic luort], merrt auff meine lucrd, 6d)loeigt
unb l)orct, galtet ftil vel fcib ftil, mad;t nid)t federa, fcib uid;t in(|iiicii,
3 furcn] nicla fielen « 'Mir'] yns ni-^-a run ni-a = lucrfjfclii « (ttofe^ |troö|
J4 (ein) fein au 20 Vide soquoiitia r J2 disaipatiir incliiintiir :?.5 äctfd^tmettjt
33 'kHz'] nsp~ir:]'Sp1 v. lO et(§) (ehemo 34 fl.j)
') Auf (UcK toalt knm Lutlicr, iccil er die neue lJberset~unii 'wütete und walkte'
ixnschlut).
*l5|nltct 1581. 47
^ä) luil cfiv einlegen unter ben lieiben unb anff cvbcn 3^) '"'f?
olfo nincf)en bav iman] muö fagen, ic^ fei) (Sott. Saä Dcvfidjen luoUcu Wix
(\nä) fingen.'
Ps. XXWVII.
•■• ^ä) tnu? pvebiganipt nucfj mliev benn ein figuv laffen Tiatien. 'Sdjar». 2
[siipra p.s. 18.] loiifft bie Icut untei niidj, jUiingt. Xn psialnms ift gnt«i i'<.47fi.
pro Iud[eis, bo§ fte tonige toevben aufi erben per Antiplirasiu. Plebcs Hub
poJibns Eiiangelii ©§ ift fünft ein foftlic^ ()er(id)eit, treu einer l)f]ni ferfer
ligt et fert enieeiu @tn fcinc Cataclire.sis, (|Uiid usi pro aseensione. Est
10 ps|aliiuis Euaugelii [331. Sß*"] 'MaschkiV mit ernfte. Eeeo intulligit [servu.s55. s
iiieus] g^ct fein tluglid), mit ernfte, nimpt fic^S an, ber brauff mcrctt, odjt
brauff t)at. Untertneifnng in Titulis, I)at l)l)my angelegen laffen fein. Sicut
ipsi eantant in ee[ele.'iia Papistae, sie yeli[\veniieri praedieaut. @ä ift ein
ftnrde Autithesis oppresso nostro E[uaiigelio veniet Arius. SBenn man beni
li ^ilrtirfet nadjbenden tnil, fo feit er gcUnS, quia adeo absurdus et extra
rationell! positus, ideo siiu[ilieiter adhereiiduiii verbo sine di8])utatione. 'Sicsj. ni
furften unter ben Duldern,' bie laubafurften, ba§ fie finb ©ottö üold luorbeu,
lüen bie furften from, ift unfer l)er @iott l)od). Reges serviuni ei alibi,
tum praedieatur verbuni, i. e. bie furfteu finb and) (5l)riften, er muä
20 furften ^abcn, qni praedieaut E[uangclium •*, fola aud) §ian5 [)|ert3og unb
f|Urft Don fad)fen. Sie inter Romanos (piidam, lilii Ciioar lil)|entei' de
E[uaiigelio et reguo Horenti praedieat.
Ps. XXXXYIII.
I. c. t)erlid} get)retft. ITas borlein ,]u Hieruisalem Bleibt nod), '^ni^^'-f'^^g'^s
25 In Esra: büs ^euuidjen, item bac' neglidjen an ber 'manh alibi, Sie liic. (?-iu
ftab Inec^ft burt l)er, tüte ein feines surculus. E.st contempta jc. ®a» ift
meine al5 ad bel)be /ion. fdjoo, affeetus gaudii: bes fid) troftet [vliumet, sj. ?,
trotzt] ba» giant;e lanb. '<lil simrlia bas ift gestus letieiac, barauff fic^-a. 12
tierleft ba§ giantie lanb, locu etttia§ furfelt. Est metropolis. Eeclesiam
30 sol[um oceidentalcm significat. Signifieat |P. M.] Paidi cursum. ""il ia
[D. M.], ^ä) toolt gern, ba§ bliebe aud) in vet|ere Sion baS mit ucl)me
Reges in Regiium, ubi vid|erunt, bas fie ein foldjen fd)utjl)crru t)etten, uuu-
quam crediderunt, bi§ fie e§ erfuren. Sie de ccclesia allein, fo mufts oben
^eiffen: be§ fie* troftet alle tüelt. Non est nova senteutia sed aeeonmindatio
35 ad regnum dei. lam nou eredunt Ileges, quod tarn fortem fd^U^^erm l)abcn,
zu 1 Christianis fliltS r 9 Cat(h)eclirisis 10 ' MaachkiC] b-'DaTS hehr. 26 con-
tempta JC. könnte auch coutempla" = contemplatio sein 28 GU] njbsn sivicha\ naii;^
33 ©ie] Sic möglich, lies Si
') Sinn: Diesen Vers, seil. r. 12, wollen vir gegen %insere Feinde auch anwenden.
') Dieser Gedanke ivird mit lö31 Glosse zu dieser Stelle. ') = ftrf). T)er Nachdruck liegt
Uli/ 'UV/r.
48 8utf)etl ^lat^bciferungcn nn bct bciitid^cn 5?ibel.
douec ipsi experiantur, tum tocrbcn fic fic^ DerUiiinbcrn. \-^l 37"] üt iam
(]ix[erniit AugLUstae: liabemus Regem Frauciae.^ Sic ad ine dixit Aug[iistae
93. 7 Cardinalis : putas, qiiod Rex Sax[oiiiae propter te siimet arma, iibi maiiebis?
s'-sSiib coelo.2 5jß{Q jjj^ll jigj gehurt bns ift gav allegoricum. .-iimptiim ab
aventibus ventis. In frangis 3exb[i;ic^ft ^\t bcv huv iDtnb. 3<^ meine, CV »
meint ben feI6[igen ventum aquilonarem mit, ber ]o faucr^ nnb bur tiefet,
5ipiV27, ude quo Luc[as in Actis. Parat significat: stabilit. Non est solum tiitela
sed q[uicquid ad potestatem pertinet [praesertim in pace] politicani, ministeria,
proles, opes, fruges. Tantum esse, Tarnen .«ilet laus in Zion. 2Bir finb
ftil et cog(itaraus de raisericordia tiia, non nitimur humanis praesidiis. lo
Sei 30, isLoquimini, ps. 4. et silete. Tn silentio' [Esa^ia]. S)n§ fclbiige meinet er
s. loouc^. 6§ fol [warten in ber ftil] ein affectus fein: @ott, luir Ijalten un§
*j. 4, r, an beine gute. 6§ finb bie ij: 'In silentio et spe,' 'Loquimini super cubili
et silete,' i. e. t)Qrt boc^, unb toerb boc^ getniflic^ fomen. 3ft ju "lal ei"
i>i. ö, sfei'^ fenten|, Xon in arma, non in equos. 'Ego in multitudine' ps. ."). ?)^rc i*
s8.i4fi)Ioffer: ut an bau l)aUen [M. Ph.] laborent, exer^ceant verbnm, A^'elim
lib[enter, ut diccretur de aediticio quam admiratione. V|nlt significare illam
tliligientiam conservandi verbi: mauer, türm, pallaft habes hie N[os dicimus
gebeh).
[ps. 49.] jo
IL. ps. e§ ift ein obscurus psalnuis, de scaudalo felieitatLs impiorum
3ef. 53, »est iste psalinus. Esa[ia 'sepelietur' Esa. 53. Volnit timorem dei docere,
SB.2^ebt t)OC^ an aetatem tempus. V[ult etiam rusticis praedicare. Populus:
s.^plebs et magistratus. Ibi expouit se: '(ientes' JC., sapieutiam, med|itatio, ba-i
ia ein groffer hiator et hiatus seu adverbialiter tuibber ba^ gioffe seandaliim 2.-.
löerbe, er meint ba§ prcbigen. i^iorc boä) auf mit ber propositio. I)ia(bolus
sBiaite.i6,s6l)at er giulben bnc^, Matth. t)at l)u rccf)t gcbraudjt [581.37"] et tarnen est
('atecliresis. Yiult loqui et tarnen Vjult audire, tuol tompt cr ba ]U. ^sd)
iDolt, baS ieberman bicfen tcjt an nt)cm, ba§ betliebe unb lic§ ein gemein
g!. sfpruc^ fein. Unb dtvaä nertedEs [!unftlid^§, ba§ fticre] fingen auff ber m
t)arpffen. Ipse voeat onmes aures, (piae astaut suas, (juia ipse utitm-. Est
5 jert) je6t zu 7 Act. 28 r IT significare zu li! fd^Iofler mit Stric/( JO ps. 49
fehlt Hs 21 IL] L irriy in Hs 30 u. 49,1 „Inclinabo in panibolam .iniem meam:
siperiam in psalterio propositioncni meam" Vuly. Die frühere Übersetzung war: mcljn re^el
(vyl. aeiiigmata Z. 49,1) für legen; dieser Sinn yeßel auch Luther (vgl. X.'dO „[tutlftlidjä, baä
H>et§l"; gleichwolU wird die Übersetzung gebii^t aufgenommen
') Auf dem Reichstag zu Auijsburii 1030 prahlte hesoiuUrs der Ershincho/ von Sah-
Inirg: wolle der Kaiser die Ketzer nicht aiiaroUen, so würde da' Papst den König von
Frankreidi hierfür gewinnen, s. Tischreden, z. B. Cordat. Ar. .j3, 174 u. u. ^) Für
Luthers spätere tjrinnerungcn an seine Verhandlang mit Cajetan haben ivir hier die ttr-
sprüngliche Form, von den Tischreden (z. B. Cordat. Nr. S42; Bindseil, coli. 2, .S'. 174 — 176)
fdion dadurch abivcichend, daß der Kardinal einen Re,e f.'J Saxoniae nennt. ^) Saurer
SÖinb oft hei Luther, s. Thiele Nr.2Sl.
^faltet Vm. 49
(1oct|riiia nivstica de scaiidalo T'ocniata f)cificn fic apiiiu;inata, fjcbid^t. Musa
l)cift ein 3ebid)t, i. o. locnii mirs iibd geljet lueneralitor tlicit], ba§ cv fil)ct
scandaluni iinb Ijat» ntdjt fo qiit ut divites. lu quibus iiiimici inoi eon-a. 6
ciiloaiit MLc, 'calcaiieiis' est cuiiculoatis. Sunt diio rej;iia: regniim fldei tvit
s bell teuffel, regnuni diaboli oalcat nostrarn cariiem. 'Calcanei' |)ro coiiciilcaiitihiis
per Synechdiochen. Iniquitas ealoautium, @§ f)ciffcil feine coiiciilcantes iit
anres incae. (iloria Christi: iDci-J einer nid)t, ob activc vol ]Kissivo, sie aures
ineae: meine vel i^ener. (Jin biinbcv füu eim uid;t t)elffen, bei bev nedjft»-«
jvcunb ift i.e. quam ego do ])r(> alio ['placationeui']. Ipsi öertaffcn fic' anff
I« guter, tarnen noii peccata iieqiie per viniiii tieo per suhstaiitiani icdiineiilnr,
6§ geljort mijtx ha ju. Quare ergo luni lil)|enter arm folt fein. (Xenn c§«. 9
gcI)ort Diel ba 3U, eine 'fcele juerlofen', ber birnber 'muS laffen anftel)en', boö
gelt tt)u]t and) nid^t, Unfer [)crr ®|ott mn§ t()un, seil, dum vivit. Non
sentinnt iiiorteni neqiie eogiitant de ea nt ])ii, sunt seeuri. ^ang leben ü. 10
1.', unb l)Qt ein guten mnt, ha§ tftv seandalnm. Signifieat aliquid alind esse
spcranduni a deo quam res temporales, ©te iDOÜen tneife leut fein unb
fjjotteu unfer, quando de mort(> d|icinuis, sed fie feien lueife ober narren, jt.n
muffen§ bod) fterben. öS ift ein feer fdjlnerer (pfiatni. ©ie benrteu alfo), Sed
volü sie habere, qnod ipse inspieit suani panper[tateni et eeontra Inter
20 eos, tneu id) unter fie fet)e, apud eos sie habet res, (piod Monius eorum', ss. »2
gefd)(c(^t, g^ut, freunb et familiae 'sunt aeternae", erbt fid; Don eim auff§
anbei, [Sl. 38*J apud nos nihil est tale ut apud eos talia fortnna. Hie
'donuis^ non signifieat tantnm ac<lifieiiuu. Unb rljUUU'U fie auff erben i. e.
^aben gut unb et)r auff erben, gro» frcunbfdjiaft, giros gut unb ef)r, donms
26 florentes, opes stabiles, gloria est longa, lata et magna, bei) l)£)nen ftl)et§ vel
get^ö atfo: l)^r I^eufer bleiben für unb für, domus i.e. filii et familia [baö
ift§], leben lang tool unb locrben l)oc^ gerl)umbt vel ()abcn gros el)r auff
erben, man rljumbt „l]l)ren uamen"- auff erben. Homo in honore non dural,
commoratur. SDeuno^ muffen fie ba üon. V[ult d|icere: baä gut bleibet bü, a i:i
30 aber. ludjaei d[icunt, quod Adam non durarit per noetem in paradiso i.e.
„hü'j ftil Jüorben ift", silificatum. V^ult d[ieere: fie leben ut oielje unb fterben
qui vivunt tantum, ut edat et post mortem non potest sie K. Saruad)
freffen fie nt)mer, liegen ba. G§ ift ein fein Tapinosis: Seib l)l)r bod)
menfd}en i)nn aller t[euffel nanten et tarnen mori ut ba» oiebe. So tt)orlid) t». u
35 t^un fie unb fold^e norm finb fie, ba^ fie ba^ nid^t bebenden, hai l)^r loefen
fo eitel tt)or!^eit. Sed ^ilfft nic^t, fie crt)alten5 boc^, plaeeut sibi 'in ore'
1 (^eimlic^S) PDCmata Musa] oh verschriehen für ' Maechal'f 7 iiid^t (f) /■
8 (Fr = frater) (Sin 13 Unfer c aux ber -J^ talia vielkirht alia 30 (ludei)
Adam noetem] mortem miiglich 31 ftil tnoiben ift ^icil. ba§ S8ic§ 7iaclt der Uberaelzuni/
lö24jä'i ift iDorben umgew. mit Ziffern 32 post c aus postca 2« 34 Haec via r
') = fie^ ■) man rf)umbt i)l)tnt iinmen u-ortlieh nadi inasoreth. Text nrviara iix-ip.
iliil()ev.j äOcrfc. S8ibeUi6ctjeyini(j '-i 4
50 Siitf)cr# 9ind)bf?icriin3eit an bcr bcutit^eii Sibel.
meinen, c§ fct) !oftlt(^ bing. romplaeentiam habeiv in ore f)ctft iü „loBcn",
«. ijjücv ein [)eviiid)ev, tvcffliidjei man. „Sie (iegen mit tjauftcn ijnn bcr ficUc
hiie fc^nff", ber tob friffet fie, er J)at i)mmcr bron ju freffen unb naget,
„^vnc": 6alb gar, fcl;ier beffer fein bcnn fic. ^ener „l)ort," tro^ [nuiS licr=
Uiefen, nergeljen, junidjte luerben] ba fie fid) brauff Derlafjen, i)t)r fidueia 3nr ^
Est expositio 1. praecep^ti confidere uinfern %err gtott, i. c. l)nn bcr f)eUe
mnifen fie 6Iei6cn. 3lllc monbcn ein netn getncd;-:', üiffd) unb tiogel, bie
K. icmeifen finb bie leljftcn. "5lbcr': Ibl Antithesi.-; et Emplmsis: ju jic^ genomen,
Beut [P. M.] mir bie r)anb. 5iu fompt ein f(^one exhortatio: Ideo ne mireris,
«. 17 [i8L 38''] laff bid)-3 nid)t luunbcrii, lafj bid)3 nic^t Fju I]art] erfd)red"cn, l]rren, w
!er bic^ nidjt bran. Anres meae finb bie oljren, bie i)nn ber tird)en finb.
6r ^at f)ic auff erben, quid prodcst homini, Sa» bu cinl]er tebft inie feine
s.2oöetter, bie fein liedjt mt}er fe^en, ba» l)ctt er für haB beft i.e. qui .sunt
BC])ulti, sunt privati hac lucc. ®a I)elt er Dou, ba» er ()ie gnug Iiabe unb
SB. 19 prange. @r troftet [ergebet, erqiuidt] fid) biefe» (eben, er fielt üicl bon is
tiefem leben unb rfiumbft ^oc^, tuen einer nad) el)r unb gut trac^t unb
erlangt et liabent pro s[uninia .sapientia: vestrani coiL-^olatidneni hal)etis ba
Sut. e, 32 t)in, Cliri.stus Luc. äßollcbcu signilicat non duratiouem unb lobt biet) brnnib,
ba^ bu bir giutc tage fdjaffeft, nad^ er unb gut trac^t, ba§ ift ein rechter
SP. soindu.sti-ius gefel, rem taciet. Sie farcn ba t)in ju l)l)ren Detern, gcljct einer 20
tüie ber anber. (S§ ift fouft 2. per.-^onae: Si etiaui tacies, tarnen nihil ])ro-
nioves sed fereft Ijin nad;. Praecipuus ver.'^us ps|almi, ut puto. S)ie t)nn
ber gruben liegen: qui .sej)ulti sunt. 3ft nu ci" Epiplmnema. S|ununa
<8. 2i.s[unimanun: „6in menf^, ber i)n ber ttnrb ift" unb t)at fein öerftanb, ber
feret ba üon loie ein öiefie. sj
rsalmus L/
s.i Siefer ift nid)t fdjlocr, aber ftard ift er. Sa ftl)en 3 gottcr.- (jr
toilä ^efftig mad}en 2)er .§err rcbt unb rufft. El mil id^ gar l)intcn fetten
lii.steron proteron.^ Ihi exit verbuin dei: ju 3erU[falcm ()ebt'j an: 'au§ [bon]
«. 2 3ion' leuchtet, brid;t [an] au». V|ult significare: sieut auroi-a ex Oriente, sie 30
/ „pcstea in ore suo conjplaceliuiit" yitlg. zu, ,'> über juv steht auff sp J2ji:i Sal
Ins je^cn unt 13 fc^cit durch Strich zu i. e. qui (/czoi/en 13',14 ba§ f)eU durch Strich
zu. 2)a £|elt yezotjcn V.V SöuUebcn dunh Strich zu Ki biejcm leben yezogcn 1S;19 Diese
Übersetzunr/ ist dann fast wurilich in die ersten Vollbibcln von 1534 «/l aufgenommen
20 rem aus rein 22 ut r 23J24 S[uiniiia s^unimarum hier mit der Übersetzung jlurj in
den neuen Text aufgenommen ohne irgendeine Deckung durch den Urtext 24 \)n bct
tt)irb] cum in bonore esset Vulg. ,
') Mit Beginn von Ps. 50 setzt eine dunklere Tinte ein; es dürfte also ei)ie sonst
nicht yiälier diäicrte neue Sitzung beginnen. ') Drei Götter: die drei Iwbraisdien
Namen für 'Gott': rrirri n^his bx hebr. ^) Luther möchte gern den Namen 'El', der
im masorelhischen Text an ei'ster Stelle stellt, an die dritte setzen; so 1524: der Herr,
der mächtige Gott.
«Pfaltcv 1.531. 51
Eiianf^eliimi ex Ilienisalem. Xcx fc^OllC, t)cUc gtanll, perfedus 'Jocor' seil.
verbi. 'Ignis' v[ult praedioare hoc [noraen S|umnium] toti terrae. ('3{icC)te')2J. 3. 4
(E[uangeliiini sub omni coelo.) (9{cgicvfl 'lui 'celiim snrsuin'. @r fdjreict, ba§
]^l)mel unb erben fol ^oven, (ix loil jcin üolcf ein mai famlen vel arguere [M. ;59"J» •'>
5 propter impietatem. Yiult damnare impius et iiistificare j)io.s. Est utrumque.
§ebt an Oon ben fromcn, bcn fo( man Inerlid) ein fcljcr f)fifjcn. 'CongLregate'"
per verbuin scilicet, bOa ift bie vocatio, (|iii jiliiris facict fulein et pecc^atum.
Abrogj^atio levitici saeerdotii. 3l"t t)ot)e Qnge()oben bn? ftl)ctö votiim. [S)a»]
1. praeceptum ba gct)Oien bie vota ^in. Ego deiis t[iiii.s et tu 'pop|iiliis ineiis',«T
10 baB finb vota, ba lai-S bei) bleiben. Emplia.sis 'Tniis\ raiili.<. cdlis i. e. «. 9. lo
^ä) [)ab idjon tt)icr gnng ijm loalbc [.sylvas]. ^ft fein poetifdf) gemarf;t bai
btng. ('Omnes') proprie universitas, quae niovetur in agris. @» ift luerlid^
ein ftardEcr |)falm, ba fomen bie rechten vota. Xon dielt: vove, sed: reddo
quod iani vovisti. Xu l)aft gelebt, mljcr gelobt, benn bu galten fanft. Sic
Ift toollen ba§ ^eEifc§ feuer t)aben, tooHen leren, suut itui)ii. 9)^re gebantfen
muffen öor g^en, fein mort mu-j fid) biegen laffen. .^lanS .<jernacf| ' mu§
U[nfer Öiett ©["tt l)eiffen. Xa§ finb fVatres saerilegi furtum animarum s. is
meint er et scortationem [fornica[tioncm] spiritualem. In Zacli[aria: 'Iiidieatureae*. 5. 3
omnis für et oninis luraiis' bie ij peeeata lege, credo, 3uf|amen. S^aS finb
20 spiritiialia: fures adulterii falsarii criniiiiatorcs sunt. 'Coneinnat^ treibt , übet, <8. 1»
[rottetl- 'Concin[nare', ßopeln fic^ infamen, rotten fid), 'Unb ic^ fd)lDeige'sE.2i
Sed convenit eum in praesenti. Ipsi, Sch[wermeri putant revelationeni dei
esse ipsonim errorcs, ideo iactant: veritas 2C. Ser ÖcrS ift gilt, Gernianicc:
ba^ id; ^tjm jeig ©otä gnab. [i8I. BO*»! Nihil est cum oihtIIius et sacriticiis.sj. 23
25 Crede et confitere. S[umma [Summarum hnius ps[ahiii uh[imus versus, Est
Epiphonenia: gratias age.
Ps. LI.
Ego semel titulum feci huius ps|aiiui: de toto peccato- Sed ninipt
occasionem de isto peccato, g!^et bon einer funb Ijnn ber anber: lioc et h<ie
3,j fecit. Ex singulurib|us fit [universalis] inductio: ergo nihil boni in nie.
(^r gieng ju l)l)r l)n ein, C^uid feeerit loö luir blieiben, qnaui|uani: erg 2
Iic§ fte ^olen. 'SBaffd^e' |"£a§l ift fein, 'l't iusLtificeris' h)Q§ fagt bod) ha cina-S"'". n.«
sap|iens 311, ut GrofinuiC' ift. V|ult: nt iustus sis, eä ftljet ncutraiiter: utSRöm. 3,4
iustifices. ^(^ bin ^nn unreinirfeit gebilbet fgeloorben, bereit]. In pruritnis. 7
2 [nö <J = nomen suum oder s^ummum] zu 2 Col. \. r 7 tiiciet durch Corr.
Iiergextellt zu 8 votum r ISJM vove bis vovisti unl 20 adulterii 24 baS 61«
flnab unl 28 mypt^ = incgpit = n^ptcr, n^mpt incepit zu 30 liifra: i. e. libcra nie de
sangiuiiie r 31 ^n ein c ouj ^^n ein
') 'Hans' in solchen Verbindungen — hier mit einem Adrerb — seJir Mufif/.
') Nätnlidt im ' Betbüchlein : Don ber gnncjen . . . etbiunb, ünsre Ausg. Bd. 10', 412, wäh-
rend die jeUif/e Überschrift (V. 1 und 2 des Psalms) im 'Betbüchlein' wie Mich in den
'Bußpsalmen lölT (Unsre Ausg. Bd. 1, löö) sowohl wie 1525IG (Unsre Ausg. Bd. 18, 499)
nocti giinüicli fehlt.
4*
f,2 2ntf)et? 9}od)bcfjetinuieii nu bcv beutidjeit Sibcl.
libklinis concepit nie, inoalcscavit ine. Passive intelligc, nun intellige jiarentcni,
i. e. id) bin au5 unrciiügcm , fiinblict)em, jcfiulbigem famcn gebovn i. i'.
iä) Bin Ijnn ber ltiuv|iel berberbt, bor fame ift ntc^t gut, inde gici^igc bäum
et onniia inemb|ra arboris niorbosa. Vitium segetis, aua gut fameu tit
b|oniini forn. äßolt geiu rein cn-igiiuale peccatmii rurcn. Gi- niuö babcl) '■>
bleiben, <]uoil sit tactns et natus. Caro [corrupta] et semen oarnis corrii|ituni.
llnfer l)Lerv g[ott utadjts tovn [(eft§ gleid) tnol Umffc^cnl', (i^uaiKinam scmen
üj.iiiinaliuii est. 'dmpfaugeu' ba>> laut and) aotivc ["lue est sensus] Unb mein
luutci- t)at mi(^ empfangen einen funbcr. Mater peccat [sie ludei] gigneus,
s«. sbuv mu» icf) iid]^m tragen i. e. ju ber iDorben qnae i)nn Herbergen ligt, w
1. Sfor. 2, 7 loirfft ha auä) ^in lUecE, oumes instieias uperiun. "Praedieanuis niysteriuni
in abscondito,' 1. Cor. 2. Ego suni talis peccator, coram te nemo pnrns
praeter te. Si quis fol rein tuerben, mus baju tomen sapientia, quam dens
dat per fidem. Hie nihil facit liypo[critica [331. 40"] sanctitas. E.st iustieia
ab.scondita neu tautiim in corde sed mnudo abscoiidita, quam quaeruut is
i-*"-2jji*hypo[critae, 1. Cor. 2. I. e. 'bu left mic^ lüiffen oc|cnltani sapientianr i. e.
fidem. Peccatifica [expiabis] me. Coram liorainibus Inil id) leidjtlic^ iustus
SS. 6 esse, sed 'soli tibi peejoavi'. 'Coram te' bcftef)C id) mit allem jd^abcn. Non
iutres in k. abfoltiir midj, fpric^ mic^ lofe, entbinbe, ba man fprengt ba§
blut. Abrogat anti(||uum fpreugcn [aspersionem sang[ninis vitnlorum], V|ult so
».9 aliud habere, non est cimtentus veteri, i>etit alia, le[t gleic^lnol 'hysopuni' [tt)en.
älUl aud) anber maifc^eu Ijaben. [P. M.] lam simplieiter dicit, quod prius
3!. 11 figurate: 'Averte.' Ibi [D.M.] deelarat se, ®ie feinfteu öerS. „Sd^affe [®ib
»i^mir, Ü)ott, ein rein l)er^]" Unb gib mir ein nemen gelinffen geift, i.e.
s. isnovum spiritum, qui sit certus. 3 geift mul id) ^aben: ein gcmiffcn [pro se], 2:,
»■ i-i 'l)eiligen' [pro conscieutia] unb f reibigen, Sanctum pro sanetificatione carnis,
pro e.xercitio et vita. Liber pro praedicaiido, bcr freibig fcV) unb barff-i
fagen, qui .1. sit certus in corde, 2. ut from fe^ in vita, 3. loquatur libere,
postea iüirb crux lüol f)erna(^ tonten JC. Da mihi leticiam, ut delecter in tua
Salute vel ut sentiani me iuvari a te. [i. e.] ^Trofte mic^ lüibber bnrd) [mit] so
•ß. ubetn l)ulffe. Spiritus nediva [ueutjraliter gcfiagt] spontaueus, liberalis, volun-
tarius. Nadini: priucipes, Nedauos: voluntaria.^ Voluntariorum: UnHigen,
freibtgen, friffd^en, bcrä friffd) barff reben unb ba§ maul auff tl)uu, bcun
1 Passive mit Strich :.u dl, .14 uiuciiiictfit zu .) 5luä unvciiitr lucji'ii imitciicii natiis,
geäeugt '<■ zu 16 1. Cor. 2. r zu /.S ßin t)crrn(^c glossis, iilco seiiiiixi r l'.t objolDir
mit Strick zti 17 Pecc.itifica zu 23 .3. siiiritiis r 21 nclocn c uux meinen
27 borffSj bruffs 2'J cnix] X 31 iiediua] ii^-'n: 32 Kedattus] nian: ryl. S. 33,
An7ti. 3 Volunfariorü c in Volmilariü oder tuntjehchrt
') tDQffdjEU /'. H)iid)jfcil. ^1 Niidim es- int wohl auch gemcinl das Wort a"^";!, das
eben als Adjchtic itciluiüig ivohiiitarius). als Substantiv der Edle. Fürst iprinceps) heileutcf;
Jjulher Icoiiiml wohl durch die Vnly. au/' diesen (Icdiwkemjdtuj: Nadim: priiicipfts: Vulg.:
.spiritu principali ronfirina nie.' Npdauos: voinntaria: „freiloiüifl" id)erset-.t er auch
J}u/Ipsalineii I:',I7.
^.ifattct ir,31. 53
c§ giltt ia bcn flLVoffcn linnfcn, tüciiii cv vcbct d liii volimt os ob|üirare: <iiii
noti 4uaerit qiiae siia sunt scd tf)litö gtril. |!1<I. 40'>] Non soluni (pii aiulax
[est] sed uon quaerit sna, bev ["„freier flcift"] firf) llid^t fllVl^t nod) sua fudf^t.
G§ tft oBcr am meiften jU ttjlin, ut feiat. Audi, cm volit .spiritnin illum?
6 'Docebo', Volo confiteri. Sol id) pvebit^cii, fo loerb ic^ auffl iitaiiT (^efd()ln(\cn. «• is
Barnim: poeua liomicidii. ©§ biinrf iiticf) ba§ iiicfjt vir sangiiiniiiii fein.», lü
lam factus peccator usque ad finem Ipil er ba öoit rcben, Don bcn fachen.
'Tuas' uon Moysi neque leviticas. ^cf) ()Ct'3 a,n\\ illfo: Volo i)iacdicaic sed 'J'. n
bo§ SLaucta crux ba§ fompt, esset scuteutia. 0>)ott, ber bn mein f)elffe gott
1" Bift. Sialutaris: ge'^ilffcn, ba§ t)erftef)cn bie '^whm nnb has, lüertf öolcf gar
ni(^t. In Mose: 'Neu erunt super te sanguinos.' Ta ftf)et pro reatu sant;\iis, .'.. Wotoai,»
SBerluar bein f)au§, ne sis. Sangiuis sangnineni tetigit, ininiuudavit. ^Jlnff
bcn folgcnben lier§ gtng§: Non vis sacrificium. Ego lib[enter '^et td^§ ha
()in, ubi incipit praedicare, incipit crux gravare, qui voluut accedere. Sed
ij in ^efjneiiti de sacri|ficio: ne punias nie propter reatuni, iitnl6 bcr [fnnbc]
toiKen, bie ic^ berfdjulbigct Ijalt. Puto cum loqui generalitor. C^-r kiil
sacrificium laudis l^aben: rf)um, rtjmn, laudciu. 3'(^ ^Q" ^ii' ^'■''ffj "tff)t'3
geben für bn§ damnura. ^d) h3olt bir§ fonft [nt alii] Uiol gcBcn, lüer rcirf)
gnug, sed jc. 'Dpffer', quae deo iilaeent scilieot ha^ ift n[nferm l)|crr gi ott '■i^'- ''••
2« ein Opffev. Est definitio: Sacrificium, quod deo placet est ut fortior sit contra
sacrificia vetieris testa|menti: man ineiS tool, bii§ llinfer I)|err ®|ott nid)t
opfferet. SBetruBt Tseiftl, ctenb, Jicnierfiti) 9cift- <äi) c« ift ein feiner foftlirfjer
tjer§, ba§ uinfer "^lerr ®|ott an einem ein gefaüen I)at, ber fo t)nn ijfjm
geengftct. (S§ ift ein ftarcfer öer§ et magna vita in eo: [581. 41»] ein
:■•. gecngfter mut Incr beubfrf;.' ?(d) ein feine promissio, lüenn einer in actu
ift unb toeifc nid)t, Uio ein unb a\i^, il)i [adest dcus et] consolatur infirmos.
Ego literis aureis semel scribam. Ego puto, ho.^ ber t)er§ manchen erf)alten
(lalBe et adhuc. (?r tnil nftein bie groffen f(^TnT)en ?{ber er ma($t bie gi roffcn
tlein, econtra: 'Lumen fiiniigaus non cxtingnct' i. e. bcneficia tua, quia ainas "■'■''''''"'■ '-''^''
;io eam, nad) beiner gnabe non [secundum] merita et opera nostra, fo ift bie
Autithesis ftard. Instieiae (piando tu aedificasti et dedisti ret^te lentc, tum
nostra confessio iuerbcn bir angenf)cme fdjoppljten.^ @r loil noi$ Bleiben bei)
ben alten Opffern bleiben sed spiritiialiter. Est promissio et oratio postea.
zxi ll2 tti unuetjagt r 3 freuet gctft] so im Bethfichlein 6 Damim] D'^O^'S hebr.
7 lam c in ^ä) oder tandem 8 leviticas] leväs oder lercas 9 rnix] X zu 11 ludei
de reatu r 14 incipit c in meint crux] X ir> (j^ulb) ffunbc] 20 contra] q
oder ga [also quam möylidt, fortior dann statt fortins 31 tum c ans dum zu 31 sacri-
ficia iusticiae i. e. iustorum r
') Ist aber nicht aufgenommen, (Seift blieb. '') Sc^opp^fcn ist bei der vielgestaUigen
Schreibuiu) dieses Wortes wohl ipie oben S. 32 Anm. 2 jd^oppfen einfach = Schöpsen. Das t
wird rielleicht an falsche Stelle, geraten sein. An niederd. Diminutir -fcn ist nicht zu denken.
Luthers Hausspradie, die er hei diesen Sitzungen sur Geltung bringt, Icennt in Hörers Feder
nur -djcii; yägJichen. Pselmichen, Versichen astp. [Mundartliih ist j) ]> ^t (lig^ .~. IS. sdiviib,
nicltt selten, so imirc 'jt^upp^t' dann Nebenform zu 'jdjopcj' = Schöps, ü. B.J
54 SutfjcrS 9Jad)()cfietuiigen an bcv bfiitfd)cii 3?ibct.
Ps. LH.
i.sam.2^8'i 3a e§ ift ein Sßcvfi(^cn, ba» fot Erasmus anä) toot brin fein. Soeg
^""'^"'ein ücnfjctcr, rlilator I)at ein grocn rorf' bcrbint 311 -Ihunbicrg, ein s|uniiiia
S[iiiiimaiiim a morcede, Eipliordii 28.'- ift neces|sarimn in tanta ropiublica.
9i- 3 ipen nur einer !ein S)oeg brau» lüurbe. „S)u geftiaUigcr" toeil bu fo ein giros 5
Tiany Bift, bu tljrann. (Jr ift ^ornig gelueft bcr Salnb: quod potes nocere,
rta» troljtC' bu mit fc^nben tliun, bu tijvann. Xou gloHatiir : et), fie mic^
beiinod) furchten, 'oderint dum mctuant\ aiit Antipeplicra [P. M.] unb unfer
»•4f)icrr g|ott fjat» norf) nidit ocrgcffcu, bas bu bofc§ tfiun fanft, fcfjabcu [tf)un
fanftl „ungluci" anrict)ten. Sa öolgt [D. M.] ein tejt, quem uou intelligo, 10
quod abutitur beueficio diviiio [facile votum de!]. Non est patientia hie sed
beneficio habet Vnill atrociter. araplificarem. tu: S5u amed^tiger tropff, bu
^aft lanb, leut Don unf[erm t)ierr @|0tt, res tibi datas vertis in nocentiam
proximormn. [39(. 41''] Obscurum, an misericordia dei sit referenda ad impium
SS. 3 an ad eum, qni persec^utionem patitur. Quid si ei^set Antithesis i?a/ja? Tu 15
abuteri.« beneficia dei Uniis sensns, rtien uufcr i)|err g|Ott fo 6ofe tt>er al§
bu, fo gingS als ]ü fc^citeru, abstractive posuit nullam personain includendo.
Ego velim antithesin gern tjaben, si reddere possem: misericordia dei plena
!B.3est terra ©0 boc^ ®|ott§ gut uod^ tegtid^ incret. ftic ift, deus phis est
bonns quam tu sis malus, ^faior est liionitas divina fjuatn tua niaiicia, 20
foltu gleich jc. i. c. bu tauft ciu tag vel 2 fd)abeu tl]un sed misericordia
divina est quotidiana [misericordia tarnen dei] durat. ^''iaS troht'3 bu beuu,
bu 2;i)ran, ba» bu fanft fd)abcn t()un [fo bodö] ©ottä gute [nod)]
»•«tegltc^ [l)merbar] tne^rct, bcrtiaubcu ift. „Ungluc!" [fdjaben giöt?! sed in-
telhgitur passive: ein gcme^t, fcfjarff. „Sein lugen [P. M.] f(f)ucibcn tnie ein 25
fc^arff nicffer". Ii)sa iingua facit falsum Unb fd)neit mit lugen inic
ein fc^arff fdjcrmeffer. Hoc agunt cahimniis, ut obrnentnr oimnia bona
pionim et econtra. Ulcus tangit, ]vo e§ Ineic^ ift, @r ift joruig Inerlid^, er
s*-'' f)at ii()m aud) tuet) gcttian. Xu rebft lieber bo§ ben gut unb lieber falfd^
^•«benu redjt, bu rebft gern [altec- luaS] tierberbt, Inas jum Ocrberbeu bint. 30
2. ' S)u beöleift bid) ift significantins ', bo§ ift bie correptio. ©rumb, boä gleuben
Midjtcre, 28fte ttjerüc^ nid)t, 65 I)eift* „abbred^en" ut Gedeon destmxit aras. 'Destrues'
2 SBeiifc^e oder bctii^cn /)//• gcbctidjen .5 Würbe c aus toitb A' ITo/i/ Aiitepiphuia
so bei Itujin: de ß;/. nait. et ehe. /."> llalui] nr~3 zu 23 noc^ fd^oben i. e. {d^abcn JU
t^un r 30 (btt§) und darüher aUcS Xoai li bint (bu Uct)
') Zu dem einen grauen rorf lierbicnen des Scionckhiers und Angebers s. D Wth. S, lO'.l?
s. r. roct und Krl. Ausi/. 37, 2'''> 'dan svhiindliche WM, die :n Ilafc den ijrnuen Hock ver-
dienen, die Heuchler'; s.S.r)0,'J. [Auch (Inste Auag. Bd.34,J-IJ, 13. K.D.J ^) Erphoidii 28.
kann kaum auf ein Vorkommnis in Urfurt 1528 gedeutet werden. ]Vuhrscheinlich sind die
28 Artikel der Erfurter vom 9. Mai 1525 gemeint, die Luther am 2t. September begutachtete,
vgl. UnJire Ausg. Bd. ift, nsiff. •) befleißt ist aber nicht Te.vt geu-orden. *) Er meint
yns V. 7.
!Pialtcr 1531. 55
eos, V|nlt siiriiiticare ilomuin et faniiliaiu eins, abbrechen ut ilonuim, flav
äcvftorcu uilb jcrjdjlagcit, ,^ev)d)mcttcvn, i. e. ne habitcs in liabitaculo, fott
furl^umb fein luoiuing i)dbm: 1. siistulit domum et fa|miliain, 2. jcvftibt
lj[)m fein gut, 3. ne habeat focuni manendi, 4. left tjijn Qud) l)tll lanbc nid^t
6 bleiben, auferet ei domnni, tollit eins res et faeiiitates, |3?t. 42"| hn-i CX nid)t5
bcf)elt Quff erben 3 uec hospes in domo et habitatione in terra, e» fol gai
am fein, 2Beib unb finb, gut, Ijcvbeig, nnb lanb aV:- fui taufcnttcufel l)iu
löeg, '^luf rotten, aufreutten, 'furchten', Inuubcrn für freubeu. Xe tinmeris ». s
[furchte bic^] cum factus fuerit homo. 'Yidebnnt nuilti et timebunt' supr;i.
10 Expeetnus jc. illie ift§ l)nn einanber geljogen, ©i()e [videndo] ift ba§ ber« 9
man, ber got fo fdjenblid) ücrad^t, luü ift er nu?. Wo ift er f)in? G» nui§
Quff beul Soeg bleiben, ponit eum in exemplum orbi terrarum, S)cr nid)t [»lui
uon posuit], auff ©Ott tro^t, S)cr ©Ott nic§t für feinen troft, fc^ulj f)telt,
praesidium lieift ein troft, f)at nnc^ !ein troft ntficr, i. e. \ä) bin guter bing,
15 Qx fol tool brauff ftec^cu auffy domnm Abinielecb, f)aft mid; l)nn bcm f)au§
berr^aten, id^ toil aber bleiben, Ipse loqnitur eben aU ifym loer gangen al§
UUa, nuuidu.s manet seni]ier ideni, personao inntantnr, i. e. Sn lüciftS [feuftS]
lüol machen [tüie» fein fol] bu madjtä red;t, (|Uod autea greea res f'nit iara
Romana jc. „S)enn er ift" liebltd^ „für betnen t)eiligen", benn fte ^abcn luft ^- "
20 boßu, baben frieben unb troft bran.
5lu gel)et ber 5Jlitlüod) au. Nocturuus 4.
PSALMVS Lm.
Chohis (et infirmitasji, infra 88. [alternis i)üb iä) tüollen geben, unb». i
)t)il§] bleiben laffcn seil, 'umbeinanbcr ju fingen'. „?)nn l)f)r bofljeit", ubcls.a
2:, hJcfcn [snpra], ^u rud getert, retro simul „abgetoid)eu, aU öertert", abgefallen, «. i
Supra, unfer t)ierr ®|ott ift uid)t abgefallen, 3"iiirf'' gc!ert, loollen benn bie». s
ubelt^etter [feiner] nid)t» [lernen] merrtcu, InoÜen fie l)f)U benn uidjt fagen
laffcn, finb öold, ha§ fie fid^ neeren „ba^ fie nur ju effen l)abcn", ba>3
fo bofe finb für ©ott, nid)t loiing flug »nerbeu |y?l. 42''] Serneu ober fagen
30 laffen ? ^m fagen laffen [redendnm erat] [sed iam excn.sura] - supra psabnus. 14. i-i. h. '
4 focum scheint c in locuni manendi (in regione) 5 domuni (5.) eins c atis eis
uz 718 tiniebuiit Kst exemplum bonorum ut discaiit timerc et diligere deum r 10 Xß.n ein
cinanbet 17 (personae manent) 21 ÜJlitWoc^ c aus mitttjocf) Nucturnus] Mercurius [?]
25 loefcn (ift) 26127 SODotlen benn nid^tS lernen] Nonne scient Vulg. 29 Wi^ig c aus Wi^it
zu 30 ps. 14 r
') Er meint, nins Icönne hier icie Ps. 88, 1 zweierlei: Chor oder SeJitcachheit bedeuten.
') Eine lwch.<!t mehlige Bemerkung Luther.i oder üörer.i über den Druck de.'s Psalters 7.5.?/.
Luther sieht, daß Ps. 14,4 und .53,5 dasselbe Wort sirn^ steht. Ps. 14 hatte er gesa/fl:
'wollen denn nicht erkennen die Übeltäter^. Jetzt meint er, es hätte übersetzt werden müssen
(reddendum erat) 'ivollen denn die Übeltäter ihnen nicht (= sich nichts) sagen lassen'.
So wäre auch Ps. 14, 4 einzusetzen — aber der Bogen ist sclmn abf/edrtickt: Das war um
den 8. Fehrtiar schon gefi-helten. So kam die nach fiuthers Geschmuck zutreffendste Wen-
dung nur Ps. ö3 in den Psalter, Ps. 14 blieb die alte Übersetzung.
56 l'iitf)otj tUndjbciicniiigeii oii bot bciit|cf)cii ißibel.
» sXei 'ticibcv': bcv luaibct, Eb^niica phrasis. bas iiiilitia fjcift sorvire tleo
2.söii.i7,i6'militia caeli', t)eiibttnan. Viele Schülioii.' Sunt bic loeibcl [(icubtlciit] baS
Ivtgc-tioM treiben. S^eroc^tet '[i^eilc^metjet] fic\ Et Jons [utiiuunl eü \mU
j)er legem nt($t tl)iin, Cu miiy ein anbcr nieiftcv tl)iin.
Ps. LI in.
1' a Tia lomen auä)'' bcriTictev , bie ft^ttiaviien Sipliei. rnter Aegyiptum et
inare ftnb bic Ismaelitap f\cliicft, ein lunft öo(c!\ !ricger nnb reiiber. Tev
tttcl ift fd^ier gvoüer beim bcr piaUn. SaPib ()at fic^ bei; unö Ucvftectt, 'l)er=
!P- 1 borgen', llnb gnug, bie I)oben nuc^ ein groen rocE* öerbinet. „9)nn" vcl
bnrd), „Sic^t" im mein fncf), fc^aff mir red)!, ()ilff mir 3U redjt, l)ilff
meiner facti, iä) bin ,511 }cf)UHic(), mein name gilt nicf)t X|iis (l|icinm-,: rette
ä'-^Mnit^. ^ä) I}ettc lieber 'Sadim bk ftoItien\ (§i- laut ad rem: .Siphei hjarcn
aiulaecs, et temerarii, non alieni'' nisi per nictnlcpsin. (fr rixeint nicf)t oflein
bie Sipheo.s sed etiam Saul: fe|en mir JU, IroUen an mid^, temoi-aiü andaccs.
'''"a"':"' 1'^"'^ tl^o^ige, siipra ps. 37. Non solnm sunt potentes serl etiam [bucljen brauff]
». emodjen t)l)n§ nn^. Significat conim affectnm in potentia. llnfer {)|Crr g|Ott
ift and^ ein man, bcr bflffc" ^Q"- S)|einc gietualt: tihi sint plmcs viri, (|ui
s. Tpossnnt iuvare. @r tuirb bcn fd^aben, bofl)eit meinen fieinben bemalen
fburdt) bcine] treln, Uiarl)eit, quia promisisti esse deus, fo ^alt ba§ ein
35. sÖ5ot fcift unb treln, 5Jlit liift [freuben] iüil icl) bir opffer In prompta voinn-
tate, corde i. e. id) Uiil bir ein »niÜigs, hiftigö l)er|! opffci. ^d) li'oltci gern
tiabcn: offeram tibi Ncdalxi: ein lad^en vol frcnbenopf f er tl]un, benii
unfer l)ierr @|ott leit§ gern, ba§ man fid) fein frene, |»1. 43--'| baö er „fo gnt",
trofttid;, freubcnreid; ift, fo frolidj mad}t,
PS. 55.
5ht geben tuibbernmb eitel fdjluere pfalm an. (?-3 ift, baS er nid)t gern
[mcd^t] bei) bofen bnbcn [fein] ift, mui feljcii al« flotl) ^uf ©ob|oma| eitel
fdjalrfcit, toolt gern bei) fromen lenten fein Hier|osolynia (sanda) and|inntm'
finb bod) eitel buben brinnen getneft. Xon est diflhrntia intor cos (|ua(' ad
^•Jies cum gentil>|ns. „(intjcnd) bid; nid)t," l'erbirge bic^ nidjt. 'I>amcii-
tabor' [tremam] in deprecatione niea rcb, nt discntias Inguni, luic id) ,^og
unb Ilag*' [l)nn meiner rebe], tiiie id) fo „iemerlid}" [Heglic^l ^age nnb
2 l)Cit6tman mil Hlrii-Ii zu 1 luaitel 2i ycduhd] n3'i:3 hcbr. 23 fveiic c MU.-i
freitiib zu 20 ps. .55. )■ zu 26 6. ps. r 27 S.'ott) ju (im Jlimde wiederhult 28 über
\nn ute/il (unleserlich) ttciBctl 32 [Kcgtic^l (tin) ,ianc
') Das Scholion ist seit ir,24 vorhanden. =) Vgl. S. :>t, 3. ') luüfl bolct =
hiiiftcnüoltf. ») Zu grauen roct s. oben S. M, A. i. '■) ImIIhi- mi<il eine Kritik am.
hebräischen Text und will für c^7 .ie/:i-)i Qi-ij r. nn. Tati^iielilicli ist für grcinbe dann
eint/esetzt 6toIjf. «) jag uiib fing. Sahhe Aushldmje (if/l. liegen, ttiegen unten S. 67,16)
sind selten in den deutschen liibeltext aufgenommen.
!l]fa[tct 1531. ... 57
■^eulc, 'quouiam volunt super lue iniqnitatem', tuollcil llliv cill tut! 16c=i' <
tüeifcil et oilunint nie in ira. Vide.« tUO foit CV vcbt, ()Orcft Uni$ l)()m fettet
timor mortis, giaucii, frfjvccEcii, .yttevii, (^v liuilt (\txn am bcm liaiiifcii jfiu, Jo»-''
Cf hjuft .'C. Lüiigificabo niotione ^ä) Jüolt cilcnb entrinnen, a spiritu eomnio- s »
4 tionis fmoveiite in tcmpesLlate] a turhine, f iir beut ft uinUinnb [beä loettevs] «• »
itnb toettev, Et nos d[icimns ein loctter, Quic^eiionien bag \mtö nicf)t »uiub
nennen, bo» toetter est ipsa affllctio. @§ gfjet [solemus d|iccre] ein luettei" ba
l)er, ift f)in über. „3ettrenne" i.e. mad)§ unein§ Ipse ailndit ad Ualn-s 'u
loniam', praeeipita, perde, confunde eos sient in babyilonia, ntn(f}§ l)rr, '^d)
>u meine ba^ Bal)i[lünia get)e awä) auff bie iS^mc^c, beubfc^: uneinige, snnt mirae
figurae: devorare linguam, absorbere, absorbc liuguas eoruin dividendo eas.
@r tril atfo Tieiffen n(§ \wn einer linn ein mtier t}inn ein fett unb erfcufft nt
pharao, Siciit Fabri <t Eckii et Seh|\voi'nieri veilem diseordiis ubsurbeaiitur,
ba§ unter giengen [SI. 43''] histeron protheron: loqnuntnr iit scribiinf'', confer
15 gennaiiicnni cum Ebraco, 'freöet', ba§ |"©otd)§] gfiet ,yt Rotten ^ 'l]nn bcr ftnb
Sluff ^t)ren mauren', apnd, circa, muros Nos d|iciniiis ttegcn, triegen [dccep-^-"- '-
tio et dolus] Nos dicinius: fte tt)un mir \hauos] an ein anber fcfjabcn [2eib tict=
brie§l 6itel fc^abcn tl)un§, offcnsiones 6ofe turfe, befdicift einer ben anbern,
et tarnen referenduni auff fein foc^e, fie ttteiffigen fic* fcf)aben ,5U tfinn, ?cibe
20 t()un regirt brin, gf)et brinnen n|os d|icimus [t)Qt udertjanb] hinttet brinnen,
@§ ift eitel „Icibet^un brinnen", ^in fettjont pootica, @§ ttint mir ni($t ber^"
feinb, toen§ ber tliet, subintellisrendnm, 2öibber mict) rfiumbt troljet ma^i-nifioare,
^Jiein „freunbe", öerlüonbter, Aluphi doctor mens, bog gt)et Tudam an bod ift^-"
certum, 2Bar ber ft^affner [„pfteger", procurator] docebat eum in tcmporalibus,
•J5 Etiam significat discipnlnm, fo hier» fein, i. e. qni erannis familiäres privatim,
tnaren gute gefeiten unter un§, l'docMimus] ^u '^auff, giengen mit @| otte§ *'• '•'*
hJort um6 unb Icaren t)im einem cnltn. Hactenus qnerela, iam malediotio. ^- '«
Obniat, opprimat, boS t)eift geffurfjt 't)nn bie tietle" i. o. fie finb ntt,ytmat Bo?,
„in l)t)rer tnonung" Haas active in concilüs, cong|regatione, nos d|icimns
:i» „unter t)t)n", too fie fiel) ein anber finb vel t)nn [unter] l)t)rem tioufcn.
@e^ct nur gt)en ?lufpurg, fo »erftetjet man§, i. c. 'er erloft mein feel', baä t)t)r ^- ''■»
Itol g^et, bog gut§ f)at, fc^afft l)f)r gut tog, bn§ fie rüget, (pioniam mnlti sunt
(!ontra nie, benn l)t)r ift tliet contra nie, benu l)t)r ift ein groffer t)auff
2 über f)OTt\t sieht .1. 3 Hher timor steht .2. St '• ann 3t 7 solemus il|icere
ist dunVel nachijelragen 70 ttuff(§) 11 eas r <ws cini tll Stiiff '• ous 7)nn 77,/W fPcib=
(b'br) t)ctbric§l 20 g^et brtnncnl g^et brinnet //s zu 21 mon tf)ut Biel ju (cib btinnen
Scibet^un ift§ tiefte btinnen r 2.9 »ctttionbtct c aus fiefanntet Aluphi] "iBlbK hebr. zu 23
ludas r dunllere Tinte 26 docuimus iilier (bie Wit on) 2.9 liaos] nW"<3 hebr. ryl. S. 33
Anm. 3 32 mulfi] multis
') Nämüch an die Bainßonisdie Sjrraclivenvirrurui. ■) varsgov nQoiEQov: loquun-
tur ut scribunt. Er meint : iric die Kbräer von rechts nadi links selireibeii und .so dem
deutschen Auge das spätere Wort als das frühere erscheint, so sprechen sie auch (zuweilen).
' JU jottcn ge^cn s. Unsre Ausg. Bd. 33, 386, 10 (Naditräge). •) = fid).
58 2ut{)er§ 5loc^bcfieruiigc!i an bcr beutfc^en SBi6eI.
s.äocontra me. 'Senuitic^en', opprimet: „enbein fi(^ ntd^t", Inerben nidjt aubcic-,
S. 2id[iciiiius nos. Quid, si es!?et: poeuiteutiani agite. 'Ccgcu bic I)cnb' videte.
fSBl. 44»] Misit de impiis non deiis, bie gern frib lictten, fromeii, 'frtb=
fotnen', qui non volunt bcllare sed f)etten gern frib, fie fjabcn nic^t frib,
a- 2-' [teilen [ic^ ftcunblid) et tarnen sc, .Jtüeljfdjncibige ic^tncrtcr, anceps gladius, r,
S3-23i. e. quicquid tibi obvenit. unrul)e „unfrib lüffcn", Est temporis jxitius:
s-24bnru^e personae, „ijnn bie grub be§ öerterfini»", Dnn bic tieffte grub, finb
ij gruben nacf)einanbcr tibr tfiun ['dies suos'], bie tag bie fie (loben, [ift]
nocf) Dmb ,^Uicl) iar ^u t£iun fo Ifil ii$ etc. Qu auSpurg mollcn ttiir» fo
mad)en, sed f)aben§ no(^ bie I)elfft nit^t !^ingebrad^t. 5Ju nicrbcu luir ein "^
fi^hiere pfialm ^oben önb !ur3, Isti psalmi l^aben gute tejtid^en sed obncuri.
Ps. 5ß
ää- 1 Fig|ura Eb|raica. 'fti™'"En tnuben', tft§ nid^t felt?atn, [est in actii]
*• ^(?rfauffen m\ä}, licriencf en. Solei ein ^cdigefcl If^nnph: fouffen, 'iiausit' etiam].
©ie burfft nid)t prebigeu, ift tierbampt, muft ftil bnlten, trofeig, hocf) bcr ex is
magna praesumptione, fie meinen fie baben§ gelnic-, bnS ift ein fein bery qua
die timuero, ein fein !ur|( biuget^cn. 3ift contritio [poenitentia] et fides
brinn. Ec^cius putab|at fidem i)raecedere conh-itioni. Ratio: nemo ter-
35-6reretiir, nisi crederet [dixit ab Ph|ilippo Ang[nstae] ^ esse inferos. ^ä)
tüil got rbumcn unb Iril fie bod) nid^t fc[)cltcn. ^ft ein f[ein pfelmic^en et 20
diliffo. Unb trotit fein onff Wott i.e. per deum, 'SBoB tan [Inil] mir benn
»•«ftcifc^ tf)un?' föebeicn^ meine tuort, molestant. fec^tcn-^ meine vefha an.
Congregantur, Aug|nstinus [Acoedat cor huiiis] ^at biet JU f(i)idfen. 'Sie
S' ' balten yi bauff'. (feinde 'observant' i.e. q|niequid ego rebe unb tbn, bn§
gcbeien fie. Quaernnt oceasioneni in verbo et opere. 0)ilt nid)t'3. q!nic(|uid 2.',
loquimur et faciniiis. [SI. 44*"] ?)'^n fan man präbenben geben unb oben
anfeten, fie fomen niol au§, „man biffft libn nmb nbettbat tinllen", qnod
SB. »verbum dei bla.sphemant. Evasio eins in ira. P]i[iHp}n(s. Est duple.x:
Ipsi propter ininriam aecip|iunt bona, 2. .si etiam aliqiiid benovoli facinnt, fo
ift§ fd^lcdjt§ nicf)t§. Si d|ootor Ec|ciiis glcid) :(cbcnf)uubicvt burtiuber mad)t', -m
ift§ 'evasio'. So bo§ tonnen fie c§ nicf)t macficn. Vcl: ma-j fie bofe [ubel§]
f^un [Sic nos d|icimns], ha^ ift ablaS*, [ba§] gebet [l)bti] al§ bin- Gen|e-
snt 72 ps. .56. r zu 7.9 iDoücn itiici^ auffftcfjcn, »crfdölingcn r 14 Isaaiilt] ''3BX\2;'<3
hebr. 19 ab] ad 2.5 verho c aus verba ©itt(§) zu 26 — .'.S' Signa sunt (non inonstra)
seil, temporea. l'orro eelypses sunt monstra sicut na[turales monstnim r [ Tischrede] 2i> in
ira] mira oder mora 2'J accip oder accepierunt
') An dixit abibas Phi^ilippo mrd nicht zu denken sein. Melanchtlmn hatte ron
seinen Verhandlungen mit Eck hinterdrein (jewiß Luther viel erzählt. ') Über gcl)cicii
s. Unsre Ausy. Ild. 33 Nachtr. S. (;S2 zu S. 431, 32; vfil auch unten S. 7.'*, 7i* und tiO, 6 u. ö.
') E^ war nach dieser Seite beriiditif/t, es gerade in Augsburg scldimm getrieben zu haben,
Tisclireden : Schhu/inh. Nr. 455: Cordat. H51. •) 20a? fit tl)uii, bn? ift nblo? wurde Scliolion
[aftlaä = erlaubte Uandlung s. Unsre Ausg. Bd. lü, 28, 3'J und 163 Anm. 1. O. B.].
^faltet 1531. 59
ralem eam puto seiitcntiaiu. Et ein fentcnlf: Sie tl)un, inad^en§, Unc 16o§
ftc hiolten, liitfft cincv bcm anbcrn au§: ift nirf)ty , [ift fd^on] Devflcbcn.
Gr mua lociiig frciinbc Qcf)alit fiatien. (?v ift \oxma, bn TnUib: an ade
gnobc l)in unter \)n aBc^runb bcr f)cllen. 5Jn !omi.it ein anbei»; '^ete^'o
5 mcine^ ift feer «hscunim. Eam iMito si'iiteiitiain ft lialicd: Capilili rnpitis
vestri niimcrati .-^iint. .r-)[ciT macf>3 6alb ein eiibe. 3Umi bicf; bu Ijfjrev an, w.'is,?"''^^
fitje boä) meine tf)venen an. Vidc hoä), loic offt \ä) mu§ deinen nnb luie
offt id} nnio flief)Cn. Vjult dicere: non obliviscaris mei. Non .soluin viele
seil etiani ,^elc [miiiicra] i.e. dilij:;entcr vido. ?)nn bein fa§: laffs fie nid^t
10 tierloren fein. 3)ie Icut faffenS ioerlirf) nidjt, laffen umb fonft Uevt^offcn
tcerben. 'Sicut et in promissione tua.' Nuni vultis liabere iinnieriim iini-»io
versalem libriim? sed est: Gerte tu numevas, bu toeift an Jiueiffcl, toie t)iel
tr ift. D[icimiis nos germanice: [331.45»] an jtoeiffel bu jeleft fie, bu*-»
hJeift, tnie bicl \]i)X ift. [Aurig.] Non loquitur contra sagittas [sed Sau!ita.s].
15 Colnmba ift Safib, ein nvmcy tioqlin, bo§ I)in nnb tribber niu§ fliegen et»«
tarnen non barff nuivvcn contra doniiiiuin et retjem eins, rügen. Sani est
colnmba, qnae fugatnr ab accipitre. ^n ®"tf) burfft er anä) nid)t§ loibbcr
©aul reben. (?r ift luerlic^ ein artner man getoeft. SBen bu hai- tnirft tf)iin,
'tnnc convertentnr' i.e. fo erfar id), 'benn Inerbcn fie ' jurud fern', Incnn id)«. lu
20 ruf f. 6r tüiH suos hostes mit bem getjet fc^la^en. Tarnen deum landabos. u
per [cum] verbnm sed esto, promisit se fore deum niciini, bai lüort Jnil icf)
räumen. (?§ ift bodf) 1. praeceptnm i.e. tibi facta [debita], Tu vota. 3 d) *■ '^
'ijai bir ©ott gelobt, ba§ i^ biä) J)reifen, banrfen h)il, bu f]aft mir gelobt,
bu toolft mein ßot fein, fo I)ab irf) bir gelobt, id) Inil bir banden [bandbor
25 fein]. 3ft ^u mal ein fein pf|elmid)en, i)ai>'<: feer lieb. Exponit vota I.e. prae-
ceptnm ift niininio votuin, vel „ba§ iä) iiä) mit (.UTifc betiate". Sacrificiuni
laudis est vera solntio votorum, i. e. 'ba§ meine fuffc nid)t gleitten' in verbo, « h
quod est lux jc.
Ps. Lvn
^ 3ft ou(^ ein fein§ Pifelmic^en, nt et seqnens, ha^ er nid)t omb !eme. i'-'
Est alhisio in eb(reo, ba§ er iu ein tjcle txoä) unb er au§ ber tjele ein
fd^aben tüurbe. ©ein tetorband [ift ber pfatitt] ©er mir gut§, h)ol t:^ut. =8-^
Retrib[uere ^eift§ et tamon nic^t aüer bing. boc verbnm non potest sijjni-
ficare JC, est afficere bono vel malo benefacere, respondere sive b|ono sive
35 malo. Si cum jiropono a]|teri benefacere. 'Gomer consnmetur neqnitia *f- '2, i
pec|catornni et ps. 12. i.e. ber mir auft)ilfft, ber nnfmad)t, ber mein fad)
aufrieft. Consumare f)eift§, 'consumati sancti'. 12. ps[almo: consnmantem, W- 12, 2
5 obscuriim (9iu nui§ ic^ flehen) Eam 6 ^\txx\ ./. /2 also unsicher Ujt2 iiunie-
rum universalem] -^^ v\ II Aur'nj.] Arg|umeiitum ]l> Paul c aus .alaiida 20 \i\\a\)tn
{^ä) loil bc§ §|crni tnott t^umcn) 35 Gomer] -tm hehr. .?« mit c anx nii$ orler mit
') fie auch hier = fic^.
fiO 2iit()t't-:- 9Jadl)bci(ctimc!cii au her bciitfrticii ^tbct.
fiiiiciitem netrotium menni. ber lucin? inincrB ein ciibi' iitn(T)t, |aB(. 15''] brv
tneiiiö ["ungiIiicE'3] unfal'3 ein ciib mncf)t (l|ioitur sxormnnicr bcvö ein cnb mit
mir mn(J)t. Intelligeretur male: ber meinen iamer enbct. ji)nn ber f)elc ligt
er bo, ber nrm fnec^t 3ft ein frfjluerer berci.
i- 7 'CiiphapV [liancl] ilepressit gclDiS, certuin, ber fan nic^t metjr ttjun •''
*''s!'n<l"<ini canere. Siipra: <Bo Ineit ber "^imel tft i.e. ubiqiu' est misfricoiflia
fiia, fo ircit [P. M.] bic inoldfen ge{)en. (5r lüolt ['Satiibl, bn§ er
s'- 12 allein @ott Incrc n'Ber nlle Hielt.
ps. LVin
s. 1 Tstp ps|a1mns tint tiiel gntcr fentent;. .'öat )uot .5. siinilitiulines. Da« i"
*'--'er nic^t nmfc!eme ^ft noc^ at§ lion ber f(nd)t snh Säule. An oerte mnti,
iiisticiani 'loijiiimini' „iiiolt lif)r" ftiim fein, „nic{)t ein mal" .'C. Niimquid
jierpetuc iniiti estis? lum 'seni]ior 'Infniimini iiisticiam?' ^^ft§ [benn] inar, boS
t)t)r ftnm feib nnb funb nici)t rcben. Est quaesitivuin: ®eib l)()r benn
2pr.4,'25ftum, bic toar'^eit 3n reben? '^/>/a' angmentiva particula: 3a, reddit. 'Oonli i»
tili, siressus' fin proverh.] lihcntcr ftrnrfS "[jin an?. Sic \w siriTiificarc v|iiit
temeritatem: ftracfS ^in tüeg! mad)en [ie l)f)r bing t)inaus, farcn ftracfS fort.
Vo.s urgetis inim-iam manuum vestrarum tn§ u'6rtg tncfen, „treibt t)l)r [D. M.]
ben frebel erter ticnbe". 'Et in terra iniurias' manuum v|estrarum: perrnmpitis
iuiuriando mit bem fopff tiinburc^. ©0 tnni [T. M.] tüir nirfjt leiben, fart s"
fort, [reift ftra!§] f)in burt^, t)t)r Hetbt ftorrtg: Vos ininriam nianunm
vie.'itrarum fortificatis, fjbii t)Lcnbe, „gel)t t)t)r mit nnrcd^t nmli" nnb geltet nicfjt
bnrd) JC. Sic vinlt d|icere: ba§ iibel, ba§ t)tir tl)nt, haZ^ tfint l)f)v irf)Ied)t mit
Herftocften f)er|ten et iiiiuria|ndo violenta manu perrumpere, Ijt^r tf)nt'3 Hon
corde, „bon f)ertien", muttriniglic^. Tpse arguit eos, quod unrcd^t tf)un: 2:.
»•2feib t)r benn ftnm? Epita^is in 'mann' et 'eorde' fie Tiatien tnft ba,^! nnb
feiern ancf) tncrlirf) nidjt, tt)un§ muttniniglid^ nnb tnerlid) niidj ficiffig nnb
feiern nid^t. .C-jabt Inft baan. Epita|.sis [3?l. 46*] ift ein regulativum i.e. gT)ct
»••tftrarf-? tiin bnrdj mit enren Tjenben ;,n freHeln. S)a§ liier§.* Peecat
ex malicia non ex intirniitate. Sic d|ux Gieorgius: 5toc^ Inil id)§ f^un. (*r '"
fc^ilt fte tnerlid) nBel, Ino tjanb nnb Tinr nir^t.^ 31rt left t)on ort nid)t, ber
'•"■■' bot! lenfft au§ bem garten nidjt.^ „J^remBb", tierfert i.e. nrren Hon mnter
H l^clc] 'i\ U ■'> Cophaph] C1B3 hehr. 6 c.-inero (Ex) über i.e. steht V|iil(
(iLicere Jl muti (estis) 13 noii r « Aph] OK hehr. augmciitafiva ;" (suj>)
foten 7S »BtigBcfen sollte wohl c in »ticrWcfen sein -22 ■•})i)x\ 7)^ii, vielleicht ;/anz (je-
strichen 24/25 bon cordp] jio ci.rde -." S.'i supcriov.a fiiib qat falfd) r 2.S nid^t c ans
ma^t zu .32 f^rcmtb steht finb anbot tcut r
') ®Q? hjerl ist Ansdrnel- der Bcfrir/lipunp über die ouUich qefundene beste Über-
setzung, die dann auch ßihelfext wurde. Drum bemerkt Jiiher -'» Z. ■>■'> r, das früher K«r-
gebrmhte sei falsch. ') Anfang des Sprichworts: 'Sffio .fmut inib ü^aax nid)t gut ift, loitb
lein gutct «Pelj brnrou«' Wander s. v. Haut z. B. Nr. WO. fO. B.] ') Gewöhnlich: 'Art
läßt von Art nicht, die Katze läßt das Mausen nicht\ l)if, hier verioandte Zeile erinnert
an die underc Foiisetzun{): 'UnhraiU mll aus dem Garten nicht'; s. Thiele unter Nr. I.
l^aUex ISai. Ol
Icit nii i. 0. fic i}abm§ Hon nvt a(fo, (\d)(n ein nnbcr Uu-g, finb nidjt fliit
[polten nid;t], rcdjtfc^affen t-liicimus nos |C. {'.]. Abalienaiit se ab utero.
"Furor': tobcii Uiutcii, Sin (jcfftiger, flifftiger 30VU, Christus: 'geuiniina vipc-
11)
rarwnr. 8ic finb fo gifftig, ',ürntg, fic l)aOeu fo ein gifftigcn jovn. 2)ie jenbevcr «. c
i finb nii^t rteit Don '•Jlcg|l)ptcn gclucft. 3ft bcc' Saianao alt inftniment. lam
siiuiiituiliiu's ge£)Cn an ck' proniissioue: 1. est de uijua: quao [a(|uac] aiiihulaut
sibi contra pro[missionem se ^in favcn, fd)Cuft ju f(i)tüüd), gcl)ct jnm ,]iel
nid^t. nos cl|icimiis: er fd^euft in bie affd)en. Alia sententia: iucnn er fdjicffea i!- 8
luil, 3crbrid)t l)I)ni ber bogen, dirigunt sa<;ittas suas sed fie jcrbrcdjen, finb
10 lofe Pfeil im fd)ieffen. l. c fompt ninier an bie fonnen, luoUö gern anff» »
ha§ abortivuui niad)cn. Ali! auff bie impios. Q-i ift bcibcö red;t. Q-i lompt
mit t)l)rem loefen nid}t ba ju, 'haß fie bie foiuie fel)en'. Xaseetur ridieulus
nius.i gjg ^Qfien gro§ unb tapffer fnr sed tonipt, ^J)^r bing toinpt nid^t an
bie fonnen sicut abortuui uon venit jc. i. e. eä fotnpt nidjt ba ()in, ba fie e-s
li JnoUen, ba^ ift -. similitudo. llabui haue speeu] latioucui: bic born, bic l)er «■
loac^ffen et apiparet, quod feer inollen ftec^en nnb nicl au» richten, lompt ein
fcencrlcin bat)Cr. Jude! intel[ligunt ollas uon spiuas, spinani 'sicut viveutes'
[friffdje Oleibtö earo] feucr Derbrent, e()er benn bie topff toarni trerben, n)il§
nid)t tljnn. Applieatio nihil valcret: Saöib toer bas fleifd) in topffcn, ©aul
20 ift ber topff. [«l. 46''] 6t)c bie topff be§ feuer§ ijnnen Serben, ift» feucr Uer=
branb.^ 'Ira' tuer nicl)t anbcrS benn ignis, uii|hi altera sententia phieet. öieut
etiam fit in agris: Sßeun man .jeunen fol, teft mauy nidjt bl)or luerbcn. ^sft
5. similitudo: aquarum, sagit[tarum, testudinis, abortiv! et .spinarnni. Jpsi
sunt ignis, juubcn ba^ feucr an. Saul cum suis est ignis et spina, ipsi
■ii suecendunt iguem. Nostra sententia est eommodissima et ignis pro ira loil
fie [e§] nic^t leiben. 6tn ,]orn, 6in ,prnig belielen: luirftv t^nn. Cruda caro
fol siiiiilitudinem geben advci'sarioriMii nnb Xaliib, ift bod) scciniduiii rV.igliTi
seutcntiam. Ult[ima ift ein promissio.
Ps. LIX.
30 Sd^ulbudjltn, ift ein feine relhorica et Confit|emini.-'
Älutgirig blutl)unb, „falutburftig", „3d) l)a6 nidjtä gctljan nod) gefnn= «. 3
biget", on mein fd)ulb nnb Derbinft [sed in bonam partem]. 'Sie lanffen». 5
on' örfac^. ©rtoad^ Ixvad) auff] önb fom mir entgegen, habet significationem
zu 4 ^itföoget, Steiten bac^ /■ 8 a — ffd^ei oder oujftet 10 nimet] immci: /.} *öl)t
c aus Sic 20 bei feuetä -JJ jcuneit] fieuen gut möglich Jfi Seueten] ficiietlin 27 !BoUib|
zur Not bann .?" ©c^ulbu^Iin bezieht sich wohl irgendwie auf das ari:T3 des Textes
wohl zu C'i>iirit[eniini steht Vide Ulic lociiin r zu 30131 (piocl prudentiorib^us (ipiis li.iljot
politia honiinibiis quam eccle|^.sia r
') = Horaz Ars poet. v. 139. ') Düse Stelle hat Luther dann im Eingang von
den Summarien über die Psalmen (Fkl. 37, 2ö5J ausführlich ebenso behandelt. ') Wieder
meint Luther „das schöne Cnnfilemini", den IIS. Psalm. Jir legt ihn lö3() aus und nennt
ffliattd.ia, 34
SB.;
62 Sutfierl ^ladjbeHermigen nit bcv bciiti(^cn SSibcI.
adiiivanti>: hie, in gennanico ailuersaiitis, ünb fil)e bvcin, l)ati ein ciiifcticil,
B-cIegc bid) barjtoifjd^en, 'In occursum' cun-ere I)eift§, '2cl) lüemaiib öiicbig bcv fo
$(. 25, 3|re(^ öbel ^anbelt'. 'BogccV contemptor, 25.ps. In liab[aciic exposui mm
2. ijjctris, ssoluin est uegli[gere sed et contenincre. ^li) '^alt, büS ftc 5pet|l'll§ ^ob (^cnlci^t:
cversores conteniptores religioiii.«. praesumptio, bila fie finb ])c)pnilus <lei gelueft, '■
ss-nüivb fte, bic Su^icn fo cv()e6t i)abm, ha tompt nu 'Convertontui- ad ves[peram\
'J|^f;|ä;Jj'T(*.sY7i(;^)//\ 'mulier circumdal)it viniiir ftel)Ct'3 and), siipra ps. 12, in bei" ftcib
l^in ünb ^er, »xiirb l}in Intb luibber am man fein. Sa» ift propria significatid,
^sä) {)Qlt, el fei) de Christo. @§ laut fonft fein auff bic 3iuben. (?§ ift
a6en|teucv mit l)f)vcr religion: gel}cn crumb Imb [iPt. -iT«! Blafp^cmirn fc^veien, lo
pellen, t)eulen et tamen uon liabent ba» fie fdjvcicn. Convorsn.s es, vivi-
ficasti uos, nos d|icinuia: bu l)aft önä lüibbcr Icknbtg gcmad}t, [Aurig.] ipsi
iituntnr duobus vcrbis, ubi uos uuum, Ut hie alteruui expouimus pro ad-
verbio i. e. Ia§ f)unb fein, bic l)n ber ftob bellen, Eece raurnuira loqiumtiir,
@r xcbt nu de consiliis, quae habent inter se, scilicet ut occidaut nie, fie i-'
«. sftoffcn bic topff önb meulcr 3ufamen ft)anbeln mit ein anber] „5Jlit l)I)rcui
munbe" fel^am. V[ult signillcare eonsusurrationem, hie non aliter h)(]unntnr
ho^uiines (|iiaui ore, oculis etiam jc. @te peücu, fic gebenden, lüie fie liuiÜcn
beiffen unb [f reffen] Irnrgcn. Hoc v|ult d[icere sed nou intelligenduni de
caiiibiis. Eructare, ebulHre, \vix fagcn : iDie tan bcr fpcicn. 'Sc^lücvtcr l)nn 2«
l)^rcm maul' sequitur, icbcu ift 3U fd)lDad;. 'Quis' ift proso|)op[eia: ba ift
aiit. 12, 3 f [ein got, ber i>a% fif)ct, inir I)at)en§ getotg, secnri sunt. 'Quod dixistis iu
ig. lotenebris, praedical)itur super tccta'. „x^UX fcincv." äl^en cv mir .yi mcdjtig
ift, fo fet)C ii^ anff bid). D|ieiimis nos: „l'luff bid) luil id;" [fallen 1 mid; jn
bir tjaltcn. 34) "^ii'tf ft-'i" i""^"' \^)^^' "^n '""oft ')ctffcn, fonft iftu öerlorcu. 2:.
!8. II (Sott erzeigt ['praeveniet'] mir rcidjtid) feine gute. ^JJleine luft fcl)en
aj. isbo» fol, m[Uij üon bcn 3u^C" gefügt jciii- ^^'"''^ profugns et vagus, 3er=
ftreioe fie. (Sr loirb »unnbfdjcn, haä l)l)n lüibberfar qnod Ulis in Bab^ylonia
[perpetuani poenani] in signuni peri)etuae igueae. ^c^ fjalt aud), Cu fcl) l)()n
tribberfa^rcn ut nunc Indeis. 3ift ei« generaliis. 2^ iDciä nid)t, ob er m
de poena vel de |>eecato fügt. 3id) ^olt, bü§ er de [peocato oris ipsoruin]
prcbigen, „fagen", postea loirb tomcn de poena, 'baä fie nidjtö finb'. [81. 47^']
^''''"?)l)re leere ift eitel funbc, prcbigen eitel fludjen unb mibberfprcdjen,
DerteugilCU. De peceuto intelligo uon de poeuu. Labionun ipsoruni veibuni
2 ftcc^ '■ nun ftcl) S Boi/ed] ^nsa-bs hehr. zu 4 desperat! üetlBegeiie et appciiii;!
gi-eee 2.1'et. 3. r 10 ahm] sicher, abmi) immilt/itrh, aheniteuex yut, aber Luther sunal ct)Cii=
teuei 15 (J) 6r IS pcütn (sed an) zu 26 Non occidas ooa r 2S iu Bub wieder-
holt r 2i> igiieao] igiiomiuiae? 30 3[t ein goneral unterstrichen
ihn in der Vwrede „seinen Psalm". Dort ist (Er!. 41, GT) auch von einer Kfieioriken-
Kunst yeredet. Auch Itörers liaiidbaiierkuny sielt auf diese Auslei/Hng Luthers, am
eliegten auf EH. 4o, Kl f.
!ßfalter 1531. 63
ift l)v(erc, rnuicquicl lüq(iiitur, os eorum i)t eitel fuiib, l)l)v muiib Icret eitel
junb, histcron protheron: sicut scribuut^, ita constnuint et coniuiiiruiit. Iteruiu
accusatio: Acciisat nunc iteruni et novum peccatum: burt laurett [ie, blirt*-«
plaubern fie, l)te leren fie eitel peccata. Hiiic cernitnr, qu<xl [P. M.] conton-äi i3
.-, tiones fiicnint de doctriiia, fpiod lex non iiistificat, imb lüirb bei) l)l)ti ein gil'O»
mcdjtige l)erefi§ getoeft fein [Quid, si ita reddendum:] ?)i- rebcn, Tum esset
generalis, tum ging» nil^t allein auff doetirinam sed et oausas: ©ie vcbcn, ut
tantum peceent eoutra me. 8ie laffen nic^t ba Oon [Dcrljarvcn], bleiben auff
t)i)Xim ftorren [tro^] unb ftol^. 6itel maledicta et negatioues. [Cousume] a». u
10 9{enme fie trecf, „tnac^e fie aU" [üertilge [fie] ha?^ fie nief;t§ feien] i.e.
on alle gnab, (?» laut feev, al§ fei) e« de Christo. Umb il)encr funbe luiüen
[Supra: ne occidas] füllen fie juftreuet Serben, hio alia peccata. 'Consumatio'
ift ein gro» ttiort: 6in enbe niac^t. Niliil iam habet nee regnum mundi. Iiidei
sunt bibliotheca uostra, bamit bienen fie ©Ott, quod conservant bibliani.
15 6r meint, fla» fie ^in unb] vagi. Pemoctari: morari per noctem l^eiftä Ion
singulis niane Autith[esis inter vespere et mane. i^ompt 1. praecep|tum
i. e. ein G)ott, ber mir gnebig ift, bu bift mein gnebigcr @ott.
Ps. LX
Sa fompt ein ^jfalm, ber ein groffen titel ^at, <iuaiii er lang ift: de». i
20 rosa amuleti, anuiletum [locale] Yda t)at trefflid) Oicl variationes. ic^ bin
fester feinem feinber. Söirb ein rofen gelneft ift, bic man angcl)angen l)at.
[SBl. 48^J 6» tt)irb uoraen cautici fein gelueft vel populi SaOib». (ir meint
fic^ felb», L't supra: muta columba, Cerva aurorae. Ser fjfialm ift ein 'fleinot"'''^2;f*'''
für fic^ et docet de isto amulet (Don [P. M.] bem regno.) ha^ S])ecieni rosae
2.', '^at get)abt, folc^e Itjerben fie getragen Ijaben. Uinfer Ijicrröiott l)at ba§ reic^
am ^al§ fangen, ift unfere l)[err ®[ott§ fpenglciu. llnö Icit ^nn bem loortlin
©in gefpeng, hie ein gcf)eng. Zoba regionis notneu, Syrophenitia lDirb'3 fein, s. 2
Mesopotainia ift bie fernefte gelueft. Sinb .3. Syriae geloeft, Ronuuii non
Syriam vocarunt seil, mesopotamiam. 3ift Ql"^ ^i" ebeut^eurleiu pfelmicl)Cn.
30 '5Bru(^e\ iamer, fc^aben i.e. bie fo [„juftoffen" i.e. 3erfd)cnet] barnibbcrtigt. s«. 4
6rl)ore mid): Coneiusio orationis, postea prophetia. 2)u belDcifeft bciueut
Oold, ein f)art» [fauera] ftutflin , duram rem postulasti. 'Sermo durus' In 1"! '•■ ''»
lohLanne, [leiben laffen] ift ju mal fd^föer, t)aft unB ein t)arten biffcn unb
15 vagi (bj fie fönten Unb sedet) Ion] toii = lor] 20 Yda] geht wohl auf mts
des Textes, das Luther scheinbar von dem Sinfftilar TT^V herleitet 21 zu. äßitb ist 20 anui-
letum mit Sirirh gezogen 24 docet] vanit oder danit 25 Uinfer c aus (Sä zu 25
BuUa fpang r zu 30 depressa, inclinata r 32 tiotd] toä zu 32 (Sin jö^orffe tittcn r
•) Wieder ixt auf das Schreiben des Hebräisdien von rechts nach links gezielt, wie
oben S. 57. Construeie und coniungere sind die damaliyen Schttlausdriicke der lateinisclien
G-rammaiik.
ß4 Sut^er? 9loc^6cfferungen an bet beutjc^cn SBibel.
ein füiiein tvuncl. *^nu einen fauev apffct beiffen', ubcv iuncf)t tvindfcn-
d|icimii> nos. Periplirasis Sanctae crueis. Qx meint: <leclisti iiobis ein
trund, ba§ mx finb l)rr troiben, ba§ einer nidjt loei», tvo er bleibt. Alil)i:
3ci. 47, 10 omnip sapientia coriim devorata, Esa[ia ^4&rt>-. bu f)aft un§ „fletrendt" [ein
ttuncf Ireine geben"', bn» tnir baumelten, tremere. vacillare [verlniin ^eift] s
Ainicl eos i[t figura, fuit commnnip, Esa[ias fert l)er unb madjt eitel fpeien
s. ebrau» Ab '3lber ha gegen baftu ein siguum geben': nun peuitus desemisti.
duricies Inei' l)ie feiner benn veritas (quod rebellaiviit a facie diiritiae loibber
ba^ felbige l^arte biflein, i;^ bin bem nnbern gar feinb, a facie veritatis [nou]
laut a facie firmitndinis, ha5 i{)cue fo ftardf unb feft finb i. e. contra firiiii- lo
tiidineiu. So muftu* öcrftel^en, [331. 48'^] v|iilt d|iccre ba§ er l)^m lere, bog
». ?• er l'eins bing§ gelni» fet). äöolt gern , baB ß^rifti ftier duricies , ut supra :
feciäti 'populo tuo dura', fo tDer§ l)[oua sententia. Si servamus istam sen-
teutiam, fo mu5 \mx§ fo machen, baä iene finb gcloefen. Firmita.s populi ift
templuni, barouff man fid) modjt rljumeu, toenn ba§ miphne nic^t ba. toere, v.
dicit, bas fet) siguiini firiiuim et .'^olidimi, ba'i feft l)alte i. e. ba§ fie bein
gelüi'j fein, bes fie gcloiS fein, bü5 ba feft l)elt, ftel)et, quod facit eos tirnios,
!8.'c«rtos, Sidier [^elt] mac^t unb fidjer ift. Sed e,>t per.sonarum, bcine lieben.
s. 8'@o ^ilfft' ^ebt nu «ratio an. Ibi fol ein anber oer§ an gel)cn. 3lu gl)et
prophetia an. '@ott' ba§ tft§ erft: 1. habet luinirtteriuni verbi, .sacriticium. -.'u
Tpse incipit defiiiire popnlum. S}a§ ift raax|iraa lienedictio iu pap^atu, quod
liabeut verbuni dei, be§ anberu freuet er fid^ nid^t fo gro§ ut bei. Describit
SB. 9totum regnum. 6» ift fo obscure gerebt JC. i.e. id) rerfjc, tüa» \&j für üoltf
i\ab g[ratia d[ei i. e. robur regni i. e. baö beft UüldS et ma.\[iina faniib'a
i.anoieisluda praeceptor non deficiet nee dux. „Praeeeptor" [praecipit] doctor legi.s- 2;.
sc. lolator, ber bo l)at ju hjaltcn ju regiern i.e. princeps regni. ['olla'] mein
nntertl)ane, fc^e bie fuffc t)iu ein unb babe brinn. 6» finb ftarrfe meta-
phiorae. PhilisLtaea obedit niilii tl)eta üon ^er|en gern, 5Jluftuä nic^t t^uu ?
^on vult virtute nostra pugnare. ,Spat ein fciu clcufid)en ' ber pfalm, 2^fiatten
sBiibetoeifen vel erieigcn (5tuff bie \m\ er no(^ nidjt trattjen), dicit igitur: 10er 30
luit mi^.
1 moi^t] OC^t doch haiim = iiorfjt 'J ciucis] X 4 Al)ao miylicli 8 rebell;»-
rciit <■ Otts repellarent, kaum vacillarciit a facie viit Stricli zu duricies r.u lo Prover. 22
ft^et§ aud^ ut osteiiderem til)i firiiiitateni r 16 (3'il^) '•l"'^'* «der jc. -'/ papiatu oder
jjopiulo 24 familia] t'a* oiler tu» f= fundamenta, das aber sonxt In — *y 26 ^ot Jll
ttoUen] 3o' ä" teattet 28 niilii] miclii zu 31 hinter mid^ Ul die Zeile leer, dann
beginnt der Nachtray zu Ps. 61
') 3n einen ?aut opffcl bciffcn Thiele Nr. 308. -) übet macl)t Itincfen Thiele
Nr. 309 hat nur Siijcn übet inactjt eijen. Es ist auffällig, daß audi in Luthers Sprich-
U'örlersammluiig beide Sprichuörtcr Cs. die rorheri/eJiende Anm.) susiimmeiuitehen. ') Dies
cleufidjen hitm nur die Bedeutuiuj ' Schlußsat:^ 'Schlußf/edaiike' hahen, Uiingt also icohl mit
' Klausel ' •usammeri. Klause = Schluß ist aus Luther nicht l>ekatint.
«Pjalter 1531. 65
|93I. 49»] LXT '
'A facie terrae.' Puto esse a fjuodani lopo pariiculari, siout a fiiieiK. .1
dierum in.GencLsi: post aliquot dies, Et a iinibus annoniiii Moses. \'el a
fine ^ä) fc^rc^ üon fernc§ ^u biv, Pon bcr erben t)inauff jii biv, a superficie
•■> terrae i. e. ex profuudo loco gegen bcm f)imel. ^)ä) Vm auff erben , bn l)t)m
^md, finb fern Don etnanbcr. 'In petra (|uae est exaltata' looncn, con-
gregari. „@rbe" gctt blt left« un6eIo[)net nirf)t, non frustra timetur doiniiuis, '-i'- 1;
bu 6clo^ncft§, liereditas significat Iol)n. Xu gibft: propter peccata populi SJ- '
sunt multi principcs 3C. retmlJt fic^ mit beni fcl6igen in proverihüs.^ Scrip-
10 t[ura dicit, c» fclj ni^t gut, ba» bicl fonigc fein i. e. cluigtic^. i'uto esse
generaleni ps[almum de suo reguo non specialem de Christo. „S3ci'citc"
"^eift nid^t ein bing fd^offen fonbern barftetlen. 'IVaoparavit domimis pisfeni'^o«. a, i
de lona. 'Dedit eis dominus manna paratunr ba fie Uon JU cffeu l)nttcn.^'|(Ji/j'lc!4fj.
^ur l^anben fteUen significat. „SSercitc" i.e. erjeige \)i)m gute unb trclu.«-«
15 'S)Q§ ii) meine gchi6b': dicit, quae sint vera vota.
LXll
'Auinia mea': murrt nid^t, poltert, 6laspf)emirt nid)t, rcdfjct ficf) nidjt, «-2
ift nidjt toü unb töricht, „iiiol bleibe" luirb nirfjt ernibbcr ligen. Etiamsi
tentat, föirb mid) 6el)uten für ein groffeu fall Casus vel lapsu» maguus nonaj. s
2a movebit me, 6§ ift fein fall fo gro§ bcr mid; ftur|en tücrbe, 'U.sqiue
quo': Argumentum psalmi est in liis duobus versibus. Aetion : tuammb cr
Unfern l^crr ©[ott fo ruffe, Gr gel)oret auff ben Erasmura, ille videbat,
hüv ber £utl)er fallen trolt, ba l^alff er üoHcnb Ijin ju, jiel^et ben !opff nn§
ber fd)lingcn unb ift »nibber un», Gin arm man, ber öor geplagt ift, ben
25 plagen fie nod^ mcl)r, ba gelioret ein gute Ijoffnnng ju in deum Gs ift ein
fold^c furia in ben leuten, non cessant, ideo dicit: '3i3ie lang'? sicut Carl-
stadius „Sem man" nur fahren raufft eins, tnie fan ein§ fo balb fomen.ü.*
Hie est Ebi-ais[mus. 'Grlnnrget', baS \)^x pl)u DoHenb umbringet. G» finb
I)elffer§ tjellfer, douec res füll plaiisibii|is tatitisper JC, isti applauscrc, sed
30 postquam inelinari incipit, ftoffeu fie c3 uoUcnb ju boben. „3{bcr fie":
zu 2 uon aderam r 11 specialem] spälem nicht spüalom /= spiritualcniy Iß LXX r
21 duobus = 2' ITü 27 fo^ren toiiffl eins] f5fa6ian Taitffl cin§ möglich
') Wie das non aderam am Ttaiide zeigt, irar Borer in der Sitzung, die Ps. 61. 62
bdiandeUc, nicht zugegen. Er hat also njjäfer die Bemerkungen nacligäragen. Woher cr
den Stof}' nahm, vgl. Einleitung zu diesem Bande. Die Sdiriftzüge zeigen, daß Börer in
guter Ruhe sdireibt; Korrekturen und starke Abkürzungen fehlen. Er schrieb zuruichst
auf Blatt 49» und sdiloß diese Seite mit halb (s. Z.27J, dazu am Raiide ein A. Dem
entspricht auf dem rorange}ienden Blatt 4S^ ein h am Bande und hier kommt die Fort-
setzung mit fomcii. -) Nicht die Sprüche Salomos, sotulern Sprichwörter überhaupt
gemeint: Wie der Herr, so der Knedit, vgl. Vnsre Ausg. Bd. 20, 180, 13: Tale est regnuiii,
ubi tales principes et rex.
2ut^er§ aBette. Sitetüterfe^ung 3 6
CG Suttjers 9!iid^bcijerungen an ber beiitfcfjcn SJibel.
SB iSic gcbencfen nur, toic fic i)l)u bcmpffcn. Hie tlixit ad Pliilip^piini:
Tu loqueris ex re. dlüx ba^ er lüdjt empoi fome 3C. fingen: i)tr caluinnias
opprimunt eum, hoc significat: fie ge^en mit Ingen nmb.
[SI. 49"] (?r Iint fie lool gemalt l)nn bie)em DCV'?.
Sßteiffen fidj ["ber] anfj liegen, „mit bem mnnb" gcljen fic gute 5
luoit unb meinet t)t)m ^er|cn 6ofe. Augustae.i @§ ift Ijl)«! Bang gelreft. ?)()r
'^•'folt ben öevÄ jn 'ÜlnfLBnvg anc^ getont t)aticn. 2a-J id) nidjt geftoiijt locrbe,
-'•^'fallen luerbe. '33el)' propter Autithesin: anber, l)aben l]l)ien tvul) bei) ben
meitfd)cn, ^i) l)ab mein tefitag fein bers gefef)en, qui hab[eat i)liis fidiuciao.
^•'''.'pilff, G» nui§ t)l)m bang fein gelxicft. '.S>ffet', ferlaffeiet, tragt elin' fad} fnr. m
Sibca „bolii" adverbialLiter :c. i. 0. o, uou adiectivc [dicit] Sieben, elüer not,
S!.ioanfto§. „@t)tel" nid^tS, finb gar nil^tS. Confideudum in homine v[iilt d[icere
[dicit AurigLallus] Ubique vana salus. Gedeonis tilii 3C. Sa gef)Ort fides
3U '^arcn divinam siimii[itiidiiieni. Nolite confidere: 6-3 ift cljtel Ingen mit ben
groffen ^errn, Unb groffe I^aÜen nic^t. Ne aliquis roferat ad substautiam, 15
i.e. fie feilen mir. gaber bauet auff ferbinanb: Tn toirb l)t)m feilen. ^
2.6ün.i8,2i'Aniudo Aegyptia', tilii homiuum siiut mendaciiini. Üie groffen l}anfen finb
no(§ biet toeniger nidjtc-. No.s d[iciimis: ©roffen Icuten ift nii^t jn tratoen,
6§ l^oret al§ auff S)a§ fie feilet active et passive, seil, iu doctrina. Et
postea exponit se: Nolite confidere, divitiae si affluaut. S[umma: est de 20
äi.iobeonfidentia, de fide. SBen man fie loegcn fol, toegcn fic loeniger benu
[ntd)t§] vanitas, fo nicl 1)1) r ift, ift ein gering lobe groffen leuten. Totus
Sä. iiiuiindus ift contra, quia non {)()test videre fineni nialoriim. Scriaft end)
nid)t auff f-^ed non habemus] btc calumuiam, i. e. [auff unrecht] Ocrlaft cud)
nic^t auff bat- bing, ba^ mä) feiletn iuirb. V[ult d|icere: toerb nic^t eitel. 21
„©Inalt", freöcl, raub, vis gtirnlt iutelligatnr nc t)erlaff bid) ba§ bu ein
g[roffer fonig bift, I)alt euc^ nid)t an ba§ „eitel" bing, nolite vanas [S8l. 50^J
res amare, nolite vanari. Saft cndj ba§ nichtige nid)t fo gar anfcd)ten unb
^alt nic^t fo auff» nic()tige, I)anget il)engt] nit^t an beut nichtigen, fallen euc^
3su' guter ju. „2a§ i)ab iä) ein mal ober jtuicr geI)ort", d|icimiis nos. ^"\c^ inolt 30
gern ba§ ert)oben, bai! ein phra.-<is toer. In dco et-t auxilium. @r I)at ein
pnniflin gefagt, l'num quiddam [ein ftudElin] locutus est. Sunt insultantis
vcrba. ®ott l)at ein loort gerebt, ba^i l)ab id) etlid), aud) bie ftottlofen
3U ftraffen et ipse solus, (jui potest. V[ult d[icere: man fol bic mad;t unb
2 Tu] aueh tu [= tunieiiy oder tiTi [^ tantumy müylich foiticl oder temc 3 oppri-
munt] opperiuntur möglich 5 ore suo Viäg. zu 6 on§ cim falfd^cn t)Cv^cn r zu 11
fff: cor: r 13 dicit AurigLaUus] vielleicht einfach dicit scrip|tuia aufzulösen zu 16 uon
active sed passive inteUigo r zu 19 über ^oxti sieht ge also gcl^otct und auff ot? mit 1. 2. u
zu 20 non confidendvini fliToffciI tcillcit, proceres sunt meudaces r 'JO taut)] rapinas Vul(/.
zu 2f> BEtlafj biet)] oder »ciloft cucf) miujlich vis ftcuel r
') Gemeint sind die Ge<jncr auf dem Reiehstntie zu Augshur;/ IXiO. Luther redet
im foh/enden die Fremulc an, also mufi neben Mclanchthon etwa mich Jonas hei der Sitzung
anwesend sein. *) Wieder kommt Bischof Fuber von Wien Luther smtäcJist in den Sinn.
Vuß Ferdinand Faber vor allen beijünsligte, hatte Luther o/t gehört.
IMallcr 1531. 67
^utffc fndjCll bei) bcm f)Cll-, ipse solus iK)tt'.st Est epipli[oiionui, „baä bc\) ©ot"
non apiul hoLinines „i|t bie madjt", bn§ allein @ütt mcdjtiq [dei] ift.
llnb bii T)eir bift fliiebtg unb ein ]cä)c borgen unb bavnncfj veblid) Dcjalen/« is
Iileo io( nion i)l)m allein bcvtvalucn nnb bauen.
LXIII.
Effo niaiiicabo te. *Pop[iiliis ad eiim manicabat' In Etiangolio TjUC|ac, J'iij^,, .i,
fftnb (lies laudis, Mane nac^t?]. lu terra sileuti et lassa i. e. ^m Uniften,
burren lanb, ba§ aiphs t)ei[t-3 lassus. In nostra terra sitiunt ho|mines et
bestiae, illis etiam terris, 'bo fein luaficr ift', nbi nee nlla aliqua spes aquarum
10 i.e. consolatioui, \)a !ein lüaffer 3U finben ift. (Postc|uani invocavi [Pjlii-
lippus] te, vidi te) Mane qnaeram te : vellet lib[euter in templo fein corani
deo (vidi te non appa[rentem) Cogitiir absens adorare deum. '^d) \\i]t birf)*'. 3
!^ie nnb tnolt bid) ficvn bnrt fef)en, bu 'bift lim f)eilifltfiuni unb icf) niuiä bid)
^ie fcl)en i)m buvveu lanb, referenduni ad dcnni. ^^^Ä) law nidjt anber-j fcl)cu
J5 benn §ie in ber luuften nnb bn bift l)m ()eilißtf)nnt , tempel [cultns qnia ad
aedifieatnni] 'Sein ntad^t unb et)!;' bein cultuni. '5Jiad)|t' tnum eultnni et
verbnni, ift obsciirum. Absens cogitnr: ?tc^, cog[itat mane snrgeus: hci
ftl)et ber tenipel, hie sum in deserto, !an nid^t ju l)^m tomen [SBI. 50''] Senn
lüolteBen, iabia. 3id) fi^" nid)t tnc()r tf)un. Sic: [ba fetbs], ba§ loevc [M. P.] sb. 5
20 mein leben i. e. beten, Sicut adipe: bas loev mein§ Ijerljien [reid)e] frcnbess
unb lounnc, lüenn [baS] bic^ mein munb lobte [fol frolid) loben], nos dLici-
mus, ift gar obscuruiu, ba§ toer mein§ !§|cr^cn frenb nnb Inunnc, Itenn
\6) hxi) mit frolid^cm munb loben folt. „So l)ab id; bein gefpred^ bons.j
bir, loenn ic^ auff mcim lager an bid) gebende", 8ive donnio sive vigilo,
25 loquor de te i. e. äöcn i^ im bet bin, tüenn irf) micf; [ju bet] lege,
gcbenäe \i) an bid). Inen id; erlüad)c, fo rebe. 3d) liege ober ftel)e k.
Est precatio peteutis, ut restituatur iu regnuni. 5Jiic^ JU überfallen: adaj. 10
vanificandum eam [optitive] 3icf) tüolt "bo.^ fte ^nn btc l)ctt l)in ein faren
folten [Indicativc ift fenffter benn baä er flud^e], hal fie ber Sieuffel lucg k.
30 '©ie lüeiben mit bem ft^lncrb gefcllet ioerbeu. 5i"i^K"'' '^^'^^ M'^ ^"'^ ti»; eiusn
poena? Ees ia ein betler, ha-i nmnl luirb bcn lugncrn oerftopfft loerben.«.i2
®enn bie lugenmeuler follen. 3ft ein fein pfialm.
Ps. LXIIII
g^ur meinem greulichen [graufamcu] fciube, et tarnen non est'Atimores.s
35 ininiiei', i.e. a terribill ininiico. ä^erbirge, fdjut^e bor bcr famliing JC. anff§«.3
l^efftigft», qui iacnlantnr amara [gifftige] verba sicut sagittas. Nani signilicatiß. 4
.9 lldschr.: ein ' ein jcd^c ~.u G matutinabo fru rtad) ii!^ 311 bir am liande quer 8 a'qili]
qi^ri hehr. = mübe, tcii^aenb 9 illic mürjlkli terra möylkh r.u 19—29 Niiluiit pcrire
suariter sed fortitcr ut in Sapiieiitia am Rande ipier zu 34 Supra E C [= Bl. 33] r
5*
68 2utl)ct§ ^JadjbcfiiTimgcii nti bet bi'iitjdjcii a?ibel.
rem aut verbum 'dahar^: „mit l)l)ren pf eilen fielen" semper, lucIdjeS filib giff=
tige iBOl't. Sed lingiia germanica noi) leibt Semper tliiigentei- perpeiide
similitudines: bev p^tii foitlpt nii§ beim fodjer llidjt' d|ieimus otiani ))feil
SB. slmiiisuiodi verba gifftige, tjemifdj, l)cimlid). 'Nou fimont' t)atien fein fd)elu,
si. DQiinllc frfjclii d[icimiis nos. 'Ncfjuam' fie Ijaben [mad;en] ein liofeii an)djlng 5
vel fortificaut, audaces sunt l) Uli l)()vem bof eil anfd)lag ©iiib hm, biirftig,
declarat, h.ia-3 !iinT)eit ift : dciis mm vidut, leer U'irbä getimr^ putant: nullus
dens vidct. Sujira: iustiis quid fecit jc. Non videbit deiis lacob. Existi-
Ui. rmasti, quia tibi similis? descriptio impiorum. [331.51*] '(frbidjtcu' btl'S ift
l)l)e teilfd; gevebt. Investigraut fc^nldeit ['ini(initatcs'] et absconderimt eam, 10
„f}a(teiiö |"bel) fid) felb§] f]eimtid)" bie fetbige fd^atfeit. 6l) luie [Epiph.] ein
boä iieimifc^ fP. M.] biiig i|t§ umb ein meuidjen. Uiib galten» seil. ba§
fetbige gebidjt l)eimlid;. 'Jltt \}l)x bing ift, hai' fie tudifd). Sicut Aug|ustae:
gl)eit 311 vat et spec[iilaiitm' uiib gcb[endeit ein tiid iiod; ber anbeni, ^alten§
Ijcimlid;, ut nou sciatur et tarnen eitel bubevcl}. Contra denm sunt audaces, is
contra lio|mines muffen fie ftc^ beuuod; ein luciüg fd;eiiteu. In medium viri,
„nnter l)l)U felbS". 8|umma s|ummarum: e-3 fiub eitel fd;eld (6§ ift [P. M.]
ein l)eiiulid; boi biug umb fold}cr Icut feiv. Est res profunda cordis dolus.)
©ic erbenden eitel fd|[aldeit et q|uicquid erbenden, ücrbergen, l)alten§ l)eimlid)
unter nauber. Ego vclim lib[enter neutraliter l)abcii: e§ fol Ijeimlid) fein 20
uub mnn folS uid^t tuiffeu, mcrd'en. Student [baö laut activc] celare. Sed
gt)en mit fotdjen b|ofcn luden umb [crbid^teuu gcfd;>innb], baS fie e§ anf=
ridjten, el)e Ca einer gUuir Uiirb. \'ae, qui estis cordo prof'undo, Viri aqua
profunda, homo tectus. Hoc [practieam] Inil id) an|al)eu et tum sequetnr
hoc et hoc linb fol nic^t feilen. In S[umma: putant ne(|ue denm videre nee 25
ho[mines merden. Sed sequitur versus k. ©ic erb|id)ten fd)al|deit uub
l)altcn'3 [felber] l)cimlic^. Sunt homines [„tieff Ijertj"] tecti [et astuti] et
mirab|ilia excog| itautes et praeticautes. ©inb Icut [P.M.] gebenden lueit, @§
finb lent [intimum viri] bie miteinnnber ju famen galten. In intime viri et
SB. ftcordis profundi. Nlos d|icimus: er l)clt§ ticff Verborgen. !X)cr pfeil bleibt :io
l)auffen. ficnt eis plagae, „fie Uierbcn lüuub" [vel] ba« l)l)n luel) tl)nit loirb
i8 »i.e. haä fie e» fulen tnerben. Lingua cadificabit eos. Et omnes ho|mines,
aj.ioqiii videtit, nairabuut : Öjott IjiitS getl)an, d|icinm,s nos. Unb merdcn,
a*.iiba» fein Juerd fei), freuen, rliumeu [bei i.e. illiu.s feto et talium e.\em-
plorum]. lusti gaudebunt bcö l)evrn. 3;,
SB. 7 [a?i. 51''] ©inb lH'rfd)lagei HC leiil [P.M.] nnb fjobeu feliuime rendc
[gfdjlüinbc griff]. In mcdio viri i. c. unter bcii gruffeu l)an)cu. Äkiin fid)
4 ^cmijcf)] fionnijrf) miii/Urli KI cain c ans nun zu i:i .irtes excogltatas r
24 Icetiis (q(jh lueife) zu 27 gcljct ,)ii mit .Stricli zu (jaltcnS rli 30 |hitimü (ucgaiil) viri]
') In })fcil fomjjt ait§ btiiii fodjct nit^t s. Uimrc Anny. Bd. 33,179,20 und dazu
den Niichtrtui S. 678.
^Sinlt« IÖ3I. 69
ein mtn^d) bcmutiget [vctus trans[latio], fo mncfjt cv iiitici: i][cu ©[ott gvoS.
'Acfcdet lio[iiio ad cor altuni.' ^
L\\.
Tibi silentium laudis. Tc expectat laus. Sic lib(eiitcr vcUeiu habere;
4 2)ian lobet bid; mit gebutt. 'In silcutio et spe.' Tibi rodditur votuin: gLi''i"l"2*''
tiaruin actio. Siguificatio est patieutiae: @ott, mon lobt bid) Ijiui bcx
ftill, Xjnn gcbult. Haec est senteutia: Tu es auditor fbaä ift fein präbicat]
oratiouum. Ideo venit quisque caro, oEc Itieilfc^en, 3" '^i'^ l)"'l ^C'l tcmpels. 3
l^in ein. 'Verba iniquitatum praevaluerunt super me.' Un)cr flliib trild un§, S8. 4
10 Nos iaceiuus sub peccato, sunuis oppressi peccato, Uiiicv fiiiib f)Ci"ld)CU iibev
un§, trucfen miä t)avt, diidmus: unfcr gcluificn. ajeigcöen, gncbig fein.
E.st dep[recati|o. lam ge'^eu bie piopf)ecien an. Quando erat, mad^cn fie biel
tooi't unnni at<|ue alteruiii versum, postea praedicant iinb fc^elteil. Vjult
d^icere: lool bem, ber ba ^in tan tomen, ba U[nfer ^lai föiott luotjnet, cuisj. s
15 propinquuin tibi reddis. Saturabitur: replebitur, abunde ditabitur hilarifi-
cabitur. V[ult d[icere: quando verbum dei et cultum dci liabet, habet gro»
gut unb fveubc, d^icimus nos, ba^ er uinfern .Söicvr (S[ott eigreifft, divitias
spirituales, oicl gut-3 ^abcn, empfnt)cn, ber f)at gut» unb freubcn gnug, reidjcn
troft, sed ift niet)r ut supra. Unb ferne flneit] am meer vel ijun ba» mcf)r«. g
20 ^in ein, ia littore maris. ^ä) iDOlt» gern imperative: deus iust[iciae \V. M.]
uostrae responde uobis et responde in iusticia et mirabiliter. @ott, uufer
!^ilff, Juir finb [supra] funber, f)ilff, ba§ loir rec^t Inerbcn unb [)at facis
mirabiliter, e§ gf)et feltiam JU. Est mirabilis iusticia, quod nos fol frotu
machen, bie luir b[ofe bubcu finb. Iusticia, qua tu mirabiliter uos iustiiicas,
25 ba§ ift ia sententia sed left fid^ nid}t geben t)m beubfd)- i. e. per [mirabilibiis]
mirabilia in iusticia. Xos petinius [Sic esset Antithesis] audiri ad fliciendum
mirabilia, neu illa corporalia ut in mari rubro sed spiritualibus. Mirifica
misericordias et ps. 4. Ebra^ica phrasis [St. 52*] noc^ ber gerec^iticteit, bie
tinmberbarlid) ju gf)et. Est miraculum, quando mihi quando aliis onmibus
30 liominibus: (juod deus iustificat peccatores sine operibus i. e. in iusticia mira-
bili, mirifiea misericordias: ber fe(|bige fentenl^ ift». I. c. hominum e.xisten-
tium in insulis et omnium hominum auff erlien, verbum am, quia orancs,
qui etiam in insulis, finb am meljr. Stabiliens moutes in vcritatc sua: ber ig. 7
bic berg ()e(t, bai fie nid;t nni6 falten. Ideo Ijalt id}, er ifab bie berge ()ie ju
3s iDioffer ni($t gemadjt, quia falten umb: feft fe^t, I)cllt, mad^t. Unb t)at ein
Jä jjtotJ^ccicn] ))\:o{)cncn; pto^cmicn gemeint^ i5 tibi c in sibi aber reddf ohne Curr
löjlß hilarilicabitur] lilificabit' 19 toctt] Weit nicct] mett 28 misericordias] — q§
32 am] das hebräische Wort B''1 odtr ,om'.' zu 3J Viä aguut sua r 34 i)dt] feit
') Offenbar siml diese letzten vier Zeilen ein Nitchtrag. Melanchtlwns Vorschlag
geht mit den Worten geid^toinbe rciirfc dann in den neuen Text über. ') Luther rersuclit
es d<inn doch iveiter unten: imd) ber aetcc^tigtcit, bie luuubctlid) jugcljt.
■ 70 Siiltjci? 'JinJjtu'fieniiifieii nit ber bciiljcljcii a?ibi;t.
4'. stjarnifi^ an, bev tjcift potcntia. ©evuftct mit „gctimlt", madji Sag tviiuicii
1'. 9 [,sr/(o««] tüüctcn, ha-: ftrf) Unmbcrn, cutfcljcn, atlmirantur istu ><i,i!:na divina.
ßr tan bcn Sieufel, pab\t. feiicv nun l)ovcn fliegen, bc§ HerUninbern fid} bcnu
bie Icut, bie an ben ovten Kumen. '^cidjcn': videutes illa mirabilia. Egres-
i^iones matutinas et serotiiias [vespertinae]: (J§ f)eift sinipliciter: Uien Cl fvib s
inad)t, ba§ ftil funncn bie Icut „an§ ^t)m" nnb arbeiten unb jn arbeit [)eim=
>;tj. io4,23glicn. Alibi: 'exit homo ad opus suiiui'. Qnando pax est, fo crbeiten fie
mit frenben, gljenö anS nnb ein abenb nnb morgen. Eun lib|enter vdini
liabere, büS s[umma .s[unimarum: quaiid« er homines fef^lucigt inirabilitor, fo
>^(.u8S^et§ ha ^in: JDa§ ju morgen unb abent auSget^et. Alludit ad psalmum lo
Confitemini. Vespere gcl)en bic tfjier an», nimpt nac^t nnb tag mit. E<;[re-
diuntur e cubili. Egre.s[siones matutinas pro homiuibus, vcspertiuas pro
bestiis. Vide infra Confitemini. 2. donas pacem et douata pace letantur
ho[miues et bestiae unb mit pro opere et fntter. Est laus de pace, psal-
mus cantat de pace locnn er bic berge nt(^t fo feft fetit, fiel, bellaret mun- is
dus coutiuue, sed ipse 'ijdt fcft niontes et niare, ut ftil muffen l)aÜtcn.
[SSI. 52>'] 2Bebern, I)anbeln, etina» tl)nn, hoc tantum de ho[minibus intclli-
geretur. Est deprecatio contra peccata et pro pace, ne rcs|piciat ]>cccata
nostra sed det paccm nnb erljalt, i. e. fo lued^ft lorn, lau man fid) ernceren,
-ü. loift anc^ beueficio pacis. UnferS Ijerr g[ott§ ^Brnnlin, bcd)lin gibt [l)atl -m
luaffers gnug. Supra fluminis impctus crigis. bicTc, bid)t [Unidjfe t)()r gctrcit]
biet Uuid)fcn, Icft l)l)r gctreit luol geraten, ba-j luaffer ertrendtd nidjt,
ber Ijagcl erft^legts nid^t, bic burvc, bic raupten frcffen§ nic^t, servas, ba§ c§
nidjt unter gel)c, bringt auff, ba§ ftet)et nnb Inol ftel)ct. Sinb all» comoda
pacis, quia tu bcluarft, tu stal>iiis [sed vidu infra], bn bift bcr rcd)t coloniis, 05
er iücrct aÜcn nujifcr, baä fein bleibet. Senn ba mit erl)clftn bao lanb.
^ä) lil)Lenter vollem bie liabitatores l)a[)cn. Visltasti terrani, mad;ft fic fccv
xnä), madjft, ha^ tnol ftcf)et Ijm lanbe Eam scilicet et scquKur bn baneft
baä lanb. lüde bauer a bauen Inii)lcbis cumulos, ba§ anffgeiiunffcn erbreidj,
s. i2sulcos et lyras, :^at eitel figur l)in ein gefegt, '^tlle monb ['Coronas k.'] l)at 30
man ein neirc fruc^t, luna ])arit Ken)])or novum. Ycstigia domiiii im])inguant
equum.i S)er Pf I ahn madjt ui ufern l)|err giott jn eim bauern fd)ted;t. äBo
bu l)crr gc^eft, tüirt§ fet. SB» er gljct, ba loedjft [iftl ®in rcdjt fein pocma.
'Irieffen' i. c. finb and) fett, frnd)tbar, tricffeu lumi fetten, finb andj fett, ba§
s. 13 fic tricffeu. Amocna, iMcnnda. \Hnff bell ticrgcu pflegt nidjty ]\i Knid^ffen 35
a. 14 sed bife berg muffen and) tragen. 'iHugef locus eminentior in bcr a\v, baö
2 Schoan] -lixc helir. S l)0tcilj pcrc l^ Ictaiiturl ilitaiitiii- mw/lich 11 unb
niit| /. • t n ^anbctn mit Strich zu hoc 20 benefioio] bn« /"= bencdictio?/ 21 bidfc c
um bidEte 26 aüc 2!' an crbtcirf) ist ijehesscrl, ob ctbtriclj dastand'! zu 2<J arcdaUBct r
zu 32 Bavari paucvn Do Sauen r :S0 bijc c aus bic
') Vgl. Wancler 2,542 Nr. 160 'des hcrrn ftm macht daspferd feist", ähnlich Nr. 110—61.
X^iaUex 1531. 71
mau taiüit iiiib jiiigt tempore paeis. ^l't ein U'in pü'linicfjcii, bn-j ii]iifcv
I)[crv SLOtt ift ein colonus.
Ps. LWI.
Gratianiiii actio i.e. rl)iiiuct l)t)n f)err(id). Supra IS. 'meiitiendirlij "'''■'
s iniinici tili', filii alicui mentiti sunt. Sic ungcl)iniamc, nbtriiimigc, est ati-otius:| -^
qni deiim negant [331. SS"] loic fic c» tool Ijm fl)nnc t)a6cn. Non exaltabuutur
i. e. tticit Ctldiallcn, (unaiKjuam non [tarn] sinuuliloquenter sonat in Eb|raeo.3i. 8
Saft f)Orct. 'Xcv lllly ficljm Icktt bc()Clt.' lu irrigationem, abundantiam, in «. o
bic crcillicfung. 'A ton-cnte voluptatis tnae\ supra. Cali.x mens ineb|nats. 12
10 linb cvguicft. Faeiam saciificabo liireis: „yividjtcu" üpffcvn. Kece votaS. 15
(juae solvnnt. V[ult illa duo habere: 'Invoea nie' et 'giorifi<'abis ine' Votum *i- so, 15
invocandi et gratias agendi. Videre unb luft ba 3U fjafieu. ©udjct: Iitft l)Ct
imvi'd)t ^It tf)Un i.e. auff mein flcTjeit. A se orationem meani et miseri-S. 19
cordiam snani a nie. Est eertns so exaudituni, CD fpricf}t ein ftaid'Cy v'Uucn. B- -'»
IN. LXYir.
Ostendat uobis vultnm serennm, fe^e unS gncbiglid) an. I"'st valdes. 2
eonunuuis Iicrf;t: fioIi(^ tioft i. e. ba§ er (jilfft nnb \va-i t()nt. li>sc petit
iHumiuaii per verbuni. Cog^nitio Christi jol ba-i I)eil fein, ba§ (Jl"en| bliu
ift, versus in 3 persona, hie 2 personae i. e. ju vec^t [)ilfftS i. c. sie regit,
•jo ut honiincs fiant iusti, ut non sit ein pei'fonal sed cffcctuni, caufal i. e. bn
bift fcI6er Ijerr. Pop[uhis: (fg fol fc^lerfjtS ein propiietia fein: giratias a|gi(,
quod regit iu terra et regnantc eo terra dat f[ruetuni snum, gfjet Ijtjm«-'
fdjtuang.
Ps. LXVIIl.
25 Totus ps[almus loquitur de Christo, vide Seliolion.' (s>3 madje fid) ». 2
©Ott auff. Sieut fumus propellitur, ita propelle: 5ycrtrci6e fie, tntc bcrs. s
fand) Ocrtriebcn tüirb. Sie est clarius. 2, similitudines. Unb fid) getvoft«.*
fvelDcn f'delectentur in leticia'] Schis proprio gaudium cordis, bie anbeic finb
gestus Icticiac. Unb gut§ mnt» [guter bing] fein. Sic d[icimus nos vel
30 ]iä) üon f)cv^cn frcloen. Complanate \Sollu] viam, Jüen man ben Jüeg«. .i
crl)0^et unb pflaftcrt Gr geljctö fein Cjcr: Lo(iuitur de quodam, qui ineedit,
qui vehitur in suavitatibus. V[nlt d[ieere: hact[enus habuistis exaete, (jui
zu 1 gulbcn icidö fc^on Olu r zu 15 wiederholt LXVII r zu 20 über ut (l.) ixt
sie wiederholt zu 31 Supra tit[ulus ein \pafi rofen r und m die Zeile hinein: }o ^eift§
ornatus, quem virgiines ornant 28 Schit] TJ''bi'l hebr. bic c aus bj 29130 vel oii
ftö5 6on 30 \Sollu]] ^h hebr. 32 exacfe nicht cxact^ores
') Schon im Psalter von 1534.
cuä) gcjiJDimgcn iinb gcbmigcu.' laiu halj|etis nuigistruni, qui non poltert
a. ui(Dici9,i6ff. ut Mose sed rcii|num gratiae. [4*1.53''] Alludit ad tcmpestatem illain, quae
w.atii). 11,30 fiebat, cum lex ferretur: stillabat k. lain mitior est adventus. 'lugiini
iiieum suave.' Non volo cum l)[]m Ijiinel f}altcn, sed er !oinpt, i[t aiiff
erben, ift (5I)riftU'j, ({uia Iud[acl expo^nunt pro supremo coelo. gcret feilt
breiigild) '-, fonigifd), fcifcrifd). Est [s[umma s[ummarum] reg[num gratiae.
Est triumphale Carmen. In domino: uomen eins. 6r I)eil"t Ijerr reddidimns.
Ipso vcuit in nomine domiui, dulcis erit sonus tuus, in Proverb. (Va ift
!P. 7 gclualtig unb frei) ['in domo'] gniig gegeben. Sq>3 ging aiiff bic llhind^, boS
fic einerlei Hcib trugen. In eongruentiis [bonitatibus] naä) [ju] rcd^tcr
seit, „uod; lonnbfd)" i. e. lticn§ einem am aller lietiften ift. ludicat pro
pauperibus et condcmnat tyranuos i.e. bie wnffcn lierberbcn, lies amat, illos
deserit [tigura]. Hacteuus prohemium. lam digressioues faciet unb tüirb
i». afpacirn in Aegyptum. 6r fvim] \mx @ott JU Sinai. Distingit deum (Sinai
ab alio, quia veniet alius deus ijuam dens .Sinai. Hie facit trausitionein,
fompt >v)ibber Don bem bing. 3» ber seit troffen c^oelum et terra. 316 er iljt
s. lugitiftn ein gnebigen regen. Allegoria eins, qnod post dicet simpliciter:
dominus dabit. Tu dispensas 'pluviam voluntariam' i. e. largani ,, liberalem",
milben regen. Tanoph ift ju mal ein fein verbum: spargere l)in unb luibbcr.
Dedisti eis verbum et promissiones lam imjiletac, E|uangelium est exhibitum.
Et recreas defessam [affiictam] he|reditatem 'Stabilis' contirmas supra la§
löol „geratten" praeparatio eins, niadjty, ba§ fein bid ftl)et. Sie hie, das iie|re-
ditati tuae ein biden regen, ba§ luol geret. fö» ift ein lanb, ba-j ift „mubc"
[burr] ba gibftn ein gnebigen regen, baS an§ ber maffcn Utol geret nnb ftet
nadj aller Infi, ^sft gar ein ^lllegioria, erqnideft (ift ml)cr), ha^j eö Uicdjft
». 11 unb lüol geret. „S)ein t>icT)e" [tl)ierid)en]: non solnm est luonen, ha^ man fidj
brin ernecren tan, finb futter brin nnb narung. Postca so exponit fortiter,
hie e.st allegoria. Ipse hxiuitiir de lanb regen, ba ti liied)ft, ha^i baS l'ielje
,5n effcn fjat. [331.54"] S)a§ lanb ift bnrr, ha?:, erqnideftii, baS bo§ lanb Uom
regen »nedjft sie ba§ Dietje öom futter, ba§ fein bid fett nnib, ha?^ ift sen-
tentia i. e. Ulit guter fpeiö, tu coufortas cor liominis bono pane gibft Ijljm
ein guten piffcn unb trnnd, ba3 fie ftard ba liou »uerben. Saö ift ha^
i)Ctligc (Suaingetion luie er l)ernad) k, Saben est aegrotmn, üerfuttcrft fic
HO
1 gebungen] nlclil gcbrimgen 2;o Alluillt bis julventus ist vbeu Bl. ö3^> vor lugiim
cinijefii'jl 8 SDiuis sbniis ',) domo] do — o /"= (1omo?7 J.i licvtctcn Jö (l'riiii)
nie, IT gififtu bis tcgcn über (vcritat Um) J9 Tanoiih] Cj-'Sn bebt: :>() Dedisti bis
])romis8 vor der Zeile, ioiie.s in der Zeile 21' bid] fast tief Jt ba c aus bj 20 baS
//./ c aus Sic 30 fett c aus fcft oder unujekekrt. zu, 30133 Tripos bic cepe liegen l)f)n
nucf) Ijiiu bcv UQJen ideo e.xpLoiiit intor ullas je. r
') ,'}li)iiigcii unb briiii^cn ix! hiivfitj lici Liilhrr s. DWib. 2, 1414. Man erwartet auch
hier: gejtöiiingen unb gcbningen (l)Qbcn). Aber biugfii mbl nach einen Sinn. *) bvengijd)
= imlyiyisch (prangend), das lAithers Freund Linck hat, s. JJ IVtb. 7,2069.
mann 1531. 73
h)ol, Ca ift r)te liom cffcn gcicbt, ftcvclft vcl taficft, haotenus allcjiioria (am
Simplex seiij^us, dumiiiiis dut [dahit] verhmii iinb fl|VOä (jauffotl [fdjarcu] S. la
©uangclifi^cr prebtger. lam vocat j^eeridjav, fjolten fid) fvcnnblid^ jii ciii=
anbev. 3cf} ^^it nicf)t IiaBcit conmuniiter exercitiis sed bcil f)enil Ivxercitiuim
5 fiaben, ut supra. Hub bte fjauä ti}X. [i. e, bic fvalo] f)au'jf)crb, praodlcativ i3
victmn diabolum, victoriam peccati et mortis, teilet fic^ in bie geiftUd} fllltcv.
Keges apostoli piaedicatores ludaicac allegoriae, lucnn l)l)r (igt (lin unb l)cr ii. n
tüibber jU feit succubueritis iuter limite.s, ala eoliimbae obducta est agouto et
])rafonae eins in flavore auri „jlöiidjcit bell greni^eit" dabis satis occas[ioncm
lu calumuiatoribus. Loquitur de reg[uo exer|citiium, iüO (igt er: deseribit eins
loeum et eins res gestas. Est pompa trimnplialis, üiel f)cr finb ba: blilt
ein fjauffen, f)ie einer et istud fein gcnift nnb Ijarniirf; glcifen luic ha^ filbcr,
quando et ju feit ligt, |o gleiffen, iuen man l)f)n ein ^er ftf)et, glcnljertä',
iain videtnr lücis K. ^lontcs siciit lubniin apiiariieriint: bcr fclOig color ift
15 grunlidjt unb geel unb lucnn man ein ruftung ^n fett fil)ct, fu filjets alfo,
praesertim quando exercitus vestes rubeas habet unb fjarnifd) bruber. Ec[clesia
est armata et bcne instrueta ut in Cant|ico et tarnen vocat ec[clesiani colnm- Siofjct. r,, lo
bam, fo fc^einet» ioei-S unb rot ut aurum et argentum.
|S8l. 54''] So fc^einct eä glei^ Inie ber taukn. &olt finb bic vottcn
20 xoäc im f)arnifd) unb bie fcntin. Sunt armati et c()luml)ae, oppositum in
obiecto. Estote columbae „tric ber tauben goUfar6;ene flugel", exercitus glenljt
bon filbcr unb golt [ttien l)r ju felb ligt] fo glenljt e§ alg tauben flugel
„fittirfjen". 3fl ^Ot unb tDei§. Velim, quod columba hie uon ftunb solitndi-
narie sed maueret oppositum in obiecto. ^ft viror auri, bic tüic filber uub
25 golt fc^intcrn, tum ferne bie flavedo in ba» fd)imern 5)nn pluraii nnmero.
bie flugel nisi id} all bcibe Colores : significatur fides et dona s|piritus sjancti.
Alii datn.s serrao 1. Cor. 12. Varia armatura, (|ua pugnatur contra diabohnn i.Soc. is, s
supra ps. 46. In ro|bore divinorum luiiia ecclesia concordat cum alia in
ritibus. 'In expandendo altissimi': tuen ber alnied)tigc [in isto exercitu] as. i5
20 l)in unb tüibbcr [unter fie] fonig fcljt [breit] Mose expandit mami.s,
ba l)ort auff mit fdjncicu. fe finb bie fclbigcn tonig. 2Bcn er gute bifd)off 2. TOüic9,33
gibt, fo h)irty fein loetter, tvo e§ öor bundel \mx, tnirb gut rcgimcut, fo
lt)irb» ^ell [tlar], rto-3 bundel hJar [ift]. Affertnr lux, ba^ ift propagatio
verbi. Apostoli plautant, Episcopi ]iropagant, hactcnus verbnm, lam dona,
35 Epiphonemata. Volo „fet", e§ fte^t tüol, giroffe berge, groffc fruc^t, ba§ biel 'i'- ic
montana finb biel berg liegen an ein anber ut baB 6of|cmif(^ gcbirig, bic
ecclesiae ein gvo§ gebirg unb bcnnoc^ fet. Xos dicimus ein gebirg, mons
2 dat und darüber bit zu. 3 amicabuntur fiigient fugient C'li.ilLdei dispergentur r
13 gloijien (jc^lt)) zu 17 Castrorum acies urdiuata r 22 ^x] möi/lick ex^ercitus (bic)
touBen 23 fittic^e dahinter # und dazu bleibt auffen r 25 tum c aus dum 27 vari^
32 über gut steht p | in
') glcn^ertä ist siclier (nicht gli^cttSj. — ' GJentzern' nicht hei Dietz, hei Heyne aus
Hi.iisch belegt, bei Dieffenbach-Wülcker S. 626 'glänzern corncscarc, candere, micare'. [O. B.]
74 SiiKjftS 9Jnd)bciicvimncit nii bcr bfiitjdjcii !Hikt.
collium, colliculo^iis, Tjat tiicl Qct'ivgS fct i.e. ein fdjmnlh fjvuli, bn c3 aU
Ijnn tüol lücc^ft [man t)atl i. f. (jat gut fct Innb vcl ift gut fct laiib.
Distiiii-iiit: Gentes ftnb bie folcrt fievg, ubi nee gra-j, ba gar nidjty bvouff
Uicd)ft, bcr mons ift fl•ll^■ifer, t)nt ein fct lanb unb erben. Antitliesis:
|iBl. .>5^'| fni(^t6ar ift nitfit ein talcBcrg, alioqui fct, juitant Germani tion fped s
unb fcf)incten gcmaci)t.^ 6in gro» unb frud)t6nr gcpirge. Est con-ectio
95. "fol» nic^t ein berg t)ciffen scd gebirg nt etiam frucf)t6ar. 'Quid sallatis',
loaS ftol|irt^ l)t)r mit euer g^roffen ticrgcn, t)I)r giroffcn tontgcn, sap[ientes
iM. 20, 6et religiosi? ps. 29. vitulus Iccft luic Sarnou. Ipsi gloriantiir in suis mon-
tibn,s, viribus unb pnä)m brauff, quid gloriamini, lria§ rf)um6t l)t)r bod), lo
dicercmns nos. Vos gloriamini in montcs in viris spcciosis, g[roffcn gcpirgc
i. e. Ijanfcn. Significat conatum et inipossibilem mit beim f)nliffcn sunt piii-
lauti et eontemnunt pios, qui sunt apud eos tanquara niliiium, @ott tDofjUCt
licBer [gern] ouff biefen Bergen unb 'I4ci6t andj bnfelti>5 l)mer bar' i. c. ift
gern ba. lam veniunt bie anbcr gefctien ernad}, ba gcl)cn fic tmr unb nad§ n
s. isin porapa triumphali, ba§ ift nu turba fidelium. Curruum pluraliter angeli
dominus in eis, 'Sinai in sancto', ba§ Incrffcn tüir Ijnn einanber. Srl/inan ipsi
pro angelis 6r ift biet taufcnt mol et hoc duplo, niilia duplicata multa, nos:
öiel liaufent mal taufcnt. S)q fom)3t nu ha^ l^aubt, hactenus ecclesia
«. 19 deseripta: ein feine ordinatio. 'Ascendisti' pro hominibus i. e. das et ea 20
distribues inte.r iiomincs Etiam iusuper rebelles mea sententia Accipit poten-
tiam dandi s[piritum s[anctum inter Iiomincs, quibus fit, iit etiam aedificet
ec^clesiam siiam in his etiam locis, ubi antea fuernnt impii qui se oppo[sue-
rant Enangclio postea superantur magnitudine et mnltitndinc donornm doiiiini.
2. sententia FA'nun Sorerim. Etiamsi non credunt quod hie liab|itet dominus 25
deus. Invitis portis inferi fo gibt er dona, luen fic ^Inä) tcfiftirn, leftcrit
unb f(^cuben U|nfcrn I)|err giott, fo gcf)ct er glcidjUioI fort, sed prior sen-
tentia ))hi('('t magis. |:i?l, 5.5''J 2)ay meinen Tudei aly in imperative. Exnrge,
nt supra et rapinas dando postea o|muia das, f'ac, ut habitent in siccilate
nt Suju-a 1. Ad [M. T).] iniiabitainhim dominum deum gefjort 311 famcn. ■■■■(>
2. sententia bona, quod scaudahun vult amovere, (juod non credunt, (juod
iiic dominus liabitet. 1. sententia: tu facis ex impiis pios i. e. ioquitur de
liabitare dei et quod Jüonc intcr inqiios unb fct) ein {)Crr, ba§ laut mir ^U
t)art l)n bcr o^rcu. Etiam accepisti bie alitrunuigen, „baS (Sott bcr l)|crr ba
Icone" 2. sententia, quod Ciiristus liabitet unb bleibe beuuod; in mcdio im- 35
zu 1 collis r 3 talcnj taii udcr Ulli 5 fnti35t6ar vor der Zeile 12 5>'liff"< c
in "^Upffcn 14 baletil vor der Zeile 17 Si-Iiman] 'jXJa hehr. W S)a loltlpt mit Strich
zu 20 Aseendisti zu 20 Tom: .31 fol. 117 23124 oppoisuenint] appo 24 niiig"« X mag
wohl versehen für mag"» A mit'"' 25 Sorerim] nin'lio hehr. 29 0 das oder oimnium
deuH 30 o 1 M. D. oder N. U oder M. A miiijlich fönten (Piito) 32 i. e. c aus 2.
') Hierüber redet Lulfier auch i>i der Vorrede zu den Summaricii, Erl. Auag. 37, 263.
') Auch hiervon handelt Lnitlicr a. a. 0. S. 25'J.
'i'fnttcr 15:51. 75
pioriini unb Icft ftd) fctcru fein et ipse fvngt nidjts baviinc^ Vi dciis li;il)ik(
uon iuter rebellcs .sed iiiter suos, qiii sunt intcr rcljollcs 'tlominaro in inedio
iuiinicoiuni' : in sua ecclesia inter rcbclles. (5ic lucvbcil loffeit Heikll bell
^nxn unb fol t)n§ leib fein, Invitis portis iufcronim 2)a§ ift itu ein gra-
5 tiariun actio. 9hl tompt l)ie ein pO§.^ lam vcniiiiit l'atlii.'^ Gl bvncfct lin§«-20
lüot t^cd tamea est suave onus. Ouerat ut)s @ä bvudt unä einev, liibct onff
uni sed er ^cifjt deus salutis. Lex est iugum, est mortis lex. !•'<;() libentur
iiabcrem: deus salutis nostrac. Lex et Mose onorat uos, vult jiloriari du
abrog[atione legis. Habemus alium insessoreni, (jui nos niffjt leittct ut Mose.
10 6i- truÄet un§, afiei- alfo, ba» er niiS f)nlffc, ba3 er 9tcid)ioül nnjer l)eilnnb
ift. Nos portanius noniea eins coram gcntibus, ba§ ift ber scntentia. äBir
tragen @ott nnfcrn fjcilanb, Ipse onerat uos et est tarnen deus salutis: luir
tragen ein @ott, ber nnfer fjeilanb ift. @r trabet fanfft auff iin§. ©ö ift
fdjluer, CUjriftnm .jn prcbigcn, foft leib unb leben bie lutcrifd) ).'fffi'-''i:
ir> Inopiam unb laft tragen. 'Ostendam ei qiianta' Act. 9. ©ciuc buvb legt crapii. », lo
un» auff „6r belabet un§", aber aU ein „Sott uufer« Ijeitö", alö ein f)eilanb.
ßv trudt un§, aber e§ gefc£)ii^t un§ nur [»t.56^] ju I]ulff. S)a ift adver-
sativa briu. 6r labet uu§ auff, 6r legt un§ [purbcn] eine laft auff,
"•Matti). 11. äBer prebigeu h)il, ber Dcrfud)-?, aber er l)ilfft un§ aud). Wottw.uKi.ii.M
20 ift un§ ein ^elffe @ott. 2äJir l)aben ein Wott, ber ba [f)ilfft] Ijelff eu «■ -'i
tan unb ben l)erru f)crrn, ber Hom tob errctt, erlöft, auf()ilfft, anf=
füret. Sie jlnci pracbicat finb Ijunbcrttaufenb fl. luerb, iiuod dfus sit non
mortis: vitae. lam g[ratias egit et praedicavit deum. Nunc contra eos, (|ui
non credunt unb gilt ben bofen bubcu. Deus couquassabit caput et vertunt«-22
25 capilli iiiimicorum amlnilantium in delictis suis, habet fein eigen figuv, figni=
ficirt iilam splendidam pompam saeerdotibus, destruet eis reg[num et sacer-
dotium: caput et comam. 6r tcirb ben feiubeu ben top\] 3U fdjmeiffeu,
bie fo fc^on l)ar l)abcn, gloriantur in suis iustieiis et i)utant impossibile, baä
fie^fol jefdjmiffen Uicrben, bleiben l)nn l)()ren funbeu, fortgeljen, proiieiunt
30 in impietate. 'Dominus dixit': ^d) ^il fie l)olen, luibberbriugen au§ bem fetten, ».23
reducam undeeuncjue ex Basau et niari. (S>i ftcl)ct lue transitive neutrum:
ans ben fetten i. e. g[roffen ()aufeu. Significat: er luolle etlid^e „betcvn" ex
profundis malorum et etiam ex magnatibus, v|ult ubique Christum l)aben
bei) ben reid;en unb elcnbcn, ps. 22., ex iis, (jni sunt divites in tcrris, fet, etW. 22, 27ff.
35 (jui sunt omuiuo crfopfcn Ijm elenb, s[umma sjummarum: arm unb reid).
:.u 4 G§ ift ttaj ßnug gctcbt r' z>t 7 ludLaei: cunmlat nos salute i. e. facit niag-
iiain salutem. Ipsi ludei semper respi^ciuiit auff boä legem )• lu l'J 3 Mattli. 1 1 >• 20 (ift)
^ilfft 24 caput (mä fo)
') po8 und poilin oß so bei Luther. *) Pathi = .-lüäij. =>) g» ift tvnj riima
(jctcbt s(i(jt Luther, um die lange Erörterung abzuschließen. Die Lesung Ixa^ ist, da ttnn
höclistens noch herauszubringen teure, nicht aber ttnilii, kaum zu beanstanden. Lutlicr
gebraucht in seiner Hausspraclie hier also iratjd), das sich neben &dxät\d) ja noch
erhallen hat.
76 ?itt{)ei:§ 9I(id)l)C)ictun9cii an bcr beiitfdjcn Sibel.
^ä) ^a\t l)l)a, ©lanct ^aul: SJcnjamtn :c. ludei expommt istam sen-
tcntiam de liostibiis. 6§ ftnb [D. M.] fcinbc ba, id) tuciä bcntiod) itic^t, bic
fcinbc fotnen er noc^. Mea s[ententia, quod deiis coutriturus Synag[ogani et
2 versus, quod liberaturus tarn ex ruag|nis [et parvis], ut liberaret pop[uhim
°'--^de lege. 'Ut intingatnr': [Aurog.] e» fompt öom fc^Iaf)cn ficr, has blutet. 5
Tu quassabis [D. M. L.] pede tuo iu sauguiae per linguani caiuiin tiiorum:
bu lüirft fie tvetten, baö fic 6hit fpru^cn unb bie Ijuub baä felbigc Icdfen.
'Ab ipso', seil, pede tuo, uos omittiinus.
[SBl. se"*] 'Eedimet' puto in bonum souare: ic^ liiil fie cvaua Jtcf)cn,
quando contrivero Iud[aeos et S}niag[ogam , teil i(^ mein reliq[uias crau§ "*
Bringen, ut fie 3nfc^cittern ge^en, Ipsi boni liberabuntur et impii contcmna-
buutur et qui maueiit. Est promissionis verbum, vult fie jejc^mettcru, ut
tantum reliquiae remaneant. Servatis reliquiis, dominus dicit, vel loco
hostiura adducam aliquos ex gentibus. Promissio, quod pop[ulus suus fol
S5- 23 Bleiben i.e. adductionem faciam. Loco illorum ift§ Äsiph, quod significat: is
loco illorum, qui sunt destructi, dicit, fonipt anbere ^er. Et tarnen fol idem
pop[ulus fein. 3(| rtil an tjijx ftab anbere bringen: pro patribus tuis nati
sunt tibi filii. Est pulcherrima consolatio, ne pop[ulus totus ])ereat. 2Bcn
iä) bie fc^on gefc^lagcn ijab, ftit icf) nnber ba für nemcn, \an tji)X ftab
bringen], tüil \d} nid^t an^ populo fein, ^i) lüil anber ans fold^en Basan, 2"
fetten er ju bringen. Perdis homines et reducis homines. -.Jtnbcre gib-j sed
3u ftord |i^on ben] fetten, groffen [f)anfen] gelraltigen. ßr nteint bie gan|
Synagogam, quod dicit fett. Ex ventris [reducam] theologis, qui serviebant deo
propter pinguia, temporalia, bie meint er ut semper K. Unter ben fetten,
non ber fetten, quia muffen nic^t fet bleiben, ne scilicet totus pereat. V|ult "
d[icere: ^«^ lüil etli(^ t)olen etiam g|entes et lud^aeos, et ipsi foEcn bleiben
s. 24 in perpetua conculcatione. Ipsi coneulcabnntur pede Christi, Christiaiii coii-
culcaut eos, muffen scrvi fein Christiauorum et quotidio tingitur per nostcr
et lingua toolt iä) gern [anbers] f)aben, gef erbet bleiben. Lib[enter velim
habere significationem durationis, ut significet eos raortuos non resuscitaturos-, m
fo gar mortuos, ut canes lingant .sang[uinem, quia dominus aliquot V|ult
salvos facere et vivent, ideo perdet istos, quorum sanguincm tinget pes.
s. .-ii [St. 57"] 'Increpa feram calami, congregationem thaurorum inter vitulos':
SB. s4 'populos, quae urgent' cum opprimentibus propter argentum. 'Canes': Ves-
1 tjl^o] oder 1)^? zu 0 ani Jtandc von IH. SÖb oben: C.ipilli saceidotes sunt, ps. 67.
Kt Esa. .3. Conitra Catluariiuim 9 3 6 /oder h] 16 A$iph] n-iüX hehr. zu 16 ®a§ luct
bcubj^ r IT )iijX c aus bie 32 vivent) vivat oder vincit zu 33 am Hände A womit
Increpa bU 34 argentum ah Kachtray zu 33J77, 24 am schmalen Außenrande tpier: rozah
voc oppriini [oder opp'imo' = opprimere/ jiropter pecuniain vel largilionem l.S.-im. 12. Arnos
4. 35. fc ausiiy ps. Inter hypoicritas qui .sul)sannaut tibi
') = o^iic. ^) Für resurrecturos oder versdhriehen für resuscitaturum.
5PfQlfer 1531. 77
pa|siaiuis et alii IiKl[aeonuu o|)pressorcs, et adluio tliirat ista oppressio.
^JJian fi{)Ct opera tua. Alliidit ad pompam trium])l)aleni. Totus nuinduss.25
videt, Joie bu ba [ein] I)er jcud^ft. 6in fein fpectafcl iftS. So 3ic()ct er.
jpaufamter gclien for: finb bie pvebigcr, qui .1. ingi-üdiinitur fampt beii melicu, a. 26
i bie i>a baiicfcil. AUnsit ad pompam. Cum ingrcd|orentnr cum Saul 'per-i. snm. 18,7
cussit decem milia' i.e. propter fontem Israel, qui derivatus est in totuins. 27
orbem terrarum. Fon.s est Israel, 110s rivi: Verbum et fidcm acce})imu.s ab
Israel. Ibi iioii solum meint ev bie ^ubcn. Ccuigregationes: populi öervi
i. e. origine iiovi populi. Noviim caput, novns populus fompt abci" mit fcim
10 bcc^lein ut supi-a. 'Ibi Bcnjiainiir, bn§ ift SiQnct 5pünt, bcn 6c()nlt mir, sj. 2s
lom^jt 3lacobu-5 bofeS ^nhaä, ^4-^et|ruc-, ^JtnbLica-3 [^JtQptl)[Qlil, Spl)il|ivvng.
Placet a[utein S[piritui s^aucto, quod pracponat omuibus Apostolis. P|aulus,
puto, hoc .saepe legit et intellc.xit de se. Sinb Qlid) fcfjtcd^tc fuvften, £|onct
5Peter 3C. lam Apostrophe ad Christum. Sein Öott [)at hix üeiljciffen -ü. lio
15 [praecepit] i. e. ipse dixit, quod debes esse fortis rex esse, [i. e. ordinavit,
instituit hoc reguura] i. e. bcn ©Ott, büv biv ein xeic^ tierljeiffen. Stardt lant
in» personale, ut vid|eamus gloriani et tu arclia virtiitis tuae i. e. in (juantiuii
regnas: {)at biv bie mad)t [i.e. reguuui] bcrfjcifien, „liefolf)en". @ott|T. M.]
l^at haä xeiä) auffgeridEit, ber Itjirb» [D.M.] and; lool cft)alten. Et hoc
20 durabit, alia iuteribunt. iVompt ha^ flcbet bianff. 'Coufirma', Cli)alt ba?
fclbig, mncf)ö gelualtig, ftcrctc nnö haä fclbig [quam fecisti], l[ieber föott,
c» ift boc^ bein tvexä, nou tecimus nos, benn el ift bcin toercf ba§ felb
Kegnum, seil, bas muft bn tljnn, e§ ift bcin§ tf)uns, nos uon possmnus.
Ilatio includitur: quia tu cepisli, ideo debes eonsummare etiani. [SBl. 57''J Quaeis.^i
25 poitenta verborum! 'Increpa' m vitulis, qui sunt populi, bie bie leut xcgilll.
Sinb bie falfd^en (crer mit ijfjrem fjanffen. [Lcviathan] qui donuit in locis
humentibus. Sie liegen gern ijn bti fc^onen ato, ba e» gern Ujedjft: non
libeuter ferunt cruceni, qui transferunt Chri.sti graciam in lux[uriani, quaerunt
sna, üijunvn fid^ fein ut Cing[lius, Buc|erus am rein, ba bie fd;malli gruben
30 finb.^ Exponit se: qui tantnm (]uacruut gelt nnb gut, bie bofltiid;t finbö.
Unter ben Icutcn sui cleri, tird; fpielS. Ibi vides, qui sint: „bie gern gelt
Ijabeii", ba^ ift sententia quando ba§ I[iebe regnuni angangcn loerbcn fie finben,
qui doceant ventrem unb gclt fud;en, „flieg" nnb tjert^enlcib anriditeu et dis-
sipabuut ec[elesiam. Gr ift bon bcn ^l'^'^l^ loegt. Et iam loquitur de pseudo-
-u 1 Esa. X.r zu IjlO am Bande qiier: 'lu medio luvenculiirum' iC. 4 filiac Plii-
lipipi, Hagncs, Ag.itlia ic. Kespcxit ililigenlisS|ime in pioplietiam lacob, (icn. 49 Et deulc^-
ronoraion 7 rivi oder rivus 11 tiojcä c aus })oic§. Oder ^o\i^ ycmeintf 12 placet a ror
der Zeile zu 12 Apostoli r zu 1GJ17 jis. 2. Ego coiistitui i. e. dens coiistituit .seil, vcrbo
tuum regnuni r zu 19 Sein ©ott »il bcin teiti^ l^altcn r 31 sui /• aw; tjni ■'>:! (jui
c aus q 34l78,l p/doctoribns
') Litther denkt an die fetten Pfründen längs des liheins, der 'Pfa/feni/assc'. Er
hielt Bucer und Zwingli für setir gut gestellt.
78 Sutticr» ^lad^Befictimgcn on bcr bcutfdjcn SPibct.
(loctoribns. Urgent [vaccas]. bü» fic Jiuiffcn gelt bringen, bic fic trndcn,
ba§ fie gclt |c^lüi|cn In cupien[tibus argentura qni instat venter eos, scqnitur
semper cum illis, qni cupiunt argentum, nolo, ha^i fic bte tm tiutfcn sed qui
instant et sunt inter cos, qui ]ib|euter habent argentum Est siniul bie XU^i.
'Dispergit': ha% finb bic jcncfifi^cn Ijabbcrcr, 'fcra arundinis', quae urget, est 5
tieiOgirig, ut ps. 8. 'vadjgirig', instat, ift I)cfftig [treifit ec[clesiani, fjeHt] inter
cupientes aurum propter voluntatcm auri. Jift auajlogia bn-3: lila bestia est
instanter, '^äj meine, bic vaccas !^ie für fein gute, fcra arundLinis et con-
gregatio thaurorum ift auä) md§t gut et isti habent suas vaccas i. e. „bic luft
^aben" 3u !rtcgen. S)a fomen bie fetten adhuc: optimates, jn-aelati, bic fnrften, i»
toirb ber femmercr t)ic fein ex Acgypto.
f»l. 58»] 6§ iücre benn raze: Sie ftoffcn fidf; mitcinnnber nnili bie
i-3«''i'|f'^2prc6enbcn toic Gfau unb ^acob in utero, mmh ftfict aucf) bn felbs, i.e. l)ic
nnb bort. Ipsi vocat c[oelum orizoutem, nos suraus in alio c[oolo iinaiii
«. 34irabi. In celis es i.e. über un§ es. äßen er bonnern luirb, fo toirb ber is
blil} er nacf; fd^Iagen, 'prcbigcn' foEcn Unr nf)cmen, tarnen ift ju fditoadj.^
äi3en er fid) f)orcn left, fo tnirb» ein ftardcs f)oren fein. 6» ift verbum et
j)raedicatio. E.st in coelis coelorum i. c. ubi((ue sunt ecclesiae, ubi praedicat,
3?.35e.st verbum maiestatis, nos t)alten» für ein geltjcffc^. Sie mad^t: regnum,
laft \)\]n lonig fein, laft t)nn nllcin fjerr fein.^ *Nubib|us': quomodo? (?r -'o
tan nid)t-5 n[nfer t)[err O)|ott benn bonnern, ift prebigen, bnS ift fein trofft.
3ift ein fein ferfidjen, virtus dei est verbum i. e. oll fein trofft fttjet in
s'. 36Vcrbo, est regnum verbale i.e. ?)nn [Sanctuario] feinen {ird}Cn. Gentes non
intelligunt istam potestatem et mirabilia, saucti eins agiuoscuiit. ''iltodjt
i.e. regnum, frofft i.e. successum regni. SBie tjobcn bie I|eut bo l'on funnen -js
reben, quasi vidisscnt ob oc[ulos, nos vidiemus }c. Is fuit unus ex difti-
cillimis ps|aluiis.
PS. LXIX.
35.2 (5§ loirb, mein id), ad ps|a]mum referiert rosa. I. c bis an§ ['animanr]
leben fon ben {)ol§l i. e. bin fdjicr erf offen, genuanice. ^d) ftid ticff l)l)ni so
!!'. -ilriaffcr, ^ä) ton nid}t grnnbeii, ber ftrom reift mid) nnib, medreift. '^sd)
si'-4[)ab niid) mube gefdjrien. '^\t ha-i bo§ porabii ber Ijeiligcn? ^ft gor
ein fein ps[almus. Est querela, deprecatio et prophetia. Est iinfcr IjCrr
6^riftu§, ber fd^rcict. Est caput Martyrnm cum corpore, martyribus scilicet,
1 (tp) Vrgent 2 cos (ICgo sie: Ipsi sunt) und mit .Strich zu in cuplcn"' 3 tviicfcn]
oder treiben 3 bie snil aber n r.u 9 ludei sie legunt r 11 Acgypto «her (.\ctliio)
J2II3 C§ toctc bis felbS mit A bezeichnet am Rande raze; razali] qO^-iStia bebr. 13 t^ joit
über (Esaia) 28 LXI.XJ LI.\ aber G9 )■ ntid um Außenrande .9. fcb. i'!) psialmiini]
ps"" oder p™ [= praedic<itioneni7 31 «tuiibct zu 31 (Kt i. e.) fiit [ein flriiiib iiid)t, vcl
bo (ein fttunb ift r
') Doch vuvdc dann Ohnae: SLoniict: Seiner ^vebigt, ryl.Z.2l. '^) SWoc^t: ®a?
ift bnl 9icif^, Infjt il)n A^letr fein ivnrde. Glosse,
■$\Mcx 1531. 79
mein Qiiflcn finb lierjd}inad}t , !nn niincv fcljcii, ha-j gefielt l)cvgc[)ct miv
„flu- änofjcm Ijiuvcn" vel ba-i iä) \o lang mnö [)avvcn auff meinen Sott.
[iöl. 58''] Ibi argumentum: 'qui mc oderiuit'. Ego siim uiiicus et uni-$. &
versus popinlii.s contra mo, finb ftavcf, med)ttg. ^iä) mnS entgelten boS id)
s nidjt gciiüffen i)ab, ba§ id; nidjt geftoleu Ijab, |);ititur pro peccutoribus jn'oijter
nos peccatuni factus est. ^ft bev ^en' (£t)rtftu§, bcv loquitur li[unc ps|alnium
am (Fren^. 'Insip[ientiam^ @§ tütvb einem fanCV, (|uo(l credat Cliristum esse sc
.stultuni et pec[eatoreni. Si credo, suin salvus factus et flOlU. "Aguus dei
qni toUit' est glossa huius versus. Gr Dctlct gleidjluol nod^ unb ift ein Soo. i, vu
10 fiinber, i.e. 6in ferfdjmcdjt. 'Quonianr: id) eifer midj fd)ier \]n] tobüio
gennauice ^ä) eifev midj nmb bcin Ijanö [grauo] trancl i.e. proptor vcrUum
tuuni. Ego acceudor. Zelus cousuniit nie ber eifer Pilogel mid), leit miv
tag nnb nadjt an et sie cxhibuit fosteudit etiain] fdjlng umfc fid;. ^d) lad)
mid) ju tob^ ©r fvifft ftrindt] fid} jn tob, d[icinuis uos. 'Et opproihiia'
li 'Clu'istus nou placuit sibi' habet fbrtia testimonia is ps[almus. ^ä) lüeinesfom. u, s
unb „meine feele faftet". ^d) ^ab ein ftjavtel bittere [fd)luere] faften, ut sigui-äj. u
ficctur passio non actio [conatus, studiuni|. Luth[eraui saecrdotes ieiunant
secunduQi psLahuum, Pap|istae iu.xta Esa. c. 58. iBitterlid;, man [)eltö 3^1 ss, s
9e()ct) nod) brau§ ba ju. Factum est, seil, ieiunium. 5Jtan Inmert fidj nid)t
2J brnm, Wa mir§ fo fauer toirb, (juare nou dcscris istam doctrinani? ^dj'-ß-iä
joge ein fact an, l^d) f leibet mid) mit eim fodc, ^sd) bin l)t)r fpotHogel [pas-
sive], fpeljöogel [active]^ Gracula: bcr alle liogel ft)Ottet. Proverbiium: unb
mnä l)l)r narr ffi^erlj] ba 3u fein, fdjimpftevcu mid}. Sie f)alten mid) für
ein narrn. Sie t)alten bas gcl)cl) braus?, Sie mad}en ein geleckter braus5, faft
« id} unb Inein, fo fpotcn fie mein, jielje id^ ein fad, fo bin i^ l)^r narr, »• h/r-
faf: ba§ er fid} nid}t gcfd}muc!t l)at, l)at fid} fleglic^ [loeinerlid}] geftelt,
iuccssit in atrata veste. [*t. 5ü*J Parabola: mua ir fpotlüort fein, luenn fie
ein e.xeniplum geben, de me dant. Sie Ijabenö ein gel}el}: loere fein. Sie
treiben [reddidit] ■'' ba§ gefpot brau§ „Unb bic feuffcr fingen öon mir" iu«.ia
30 conviviis. 5)tan Hertrt mid} in ernft iu conventu et conciliis, iu senatu et
postea in fd}impff, Itjenn fie paudetiercn, rcben contemptu de me, Sicut
Festus Portius iu Actis jc. Sd}ltieljcn lcid}tfertig liou mir. l^sd) l)alt, '"vii. 2o,-j4
SlbLraliam fei} getoeft toie ein od}fcn vcl felo trcibcr, <iui im Uinb l)iu unb
Sjl uuiversus über diversus 10 (frenui) fiüoj :m 10 .1. boä mix-j WcfjC tl)lit r
11 grano nicht greme zu 15 steht Ko. und darunter 2. (n. Z. 10) r IS Sittcvlirf) mit
Strich zu 16 foftcn ictvugti^ c aicn IjetruiIIid) 30 ctnft über (fd^impff) coiicilii.sl l.nnm
coinitüs
') Über fid) ju Jobc lochen s. Thiele Nr. 232. =) Die Untmscheiduny ron'Spott-
royel' = der verspoltet wird, und 'Speiroi/el' = der rcrspottet, sein Gespeyd raus macht.
'Gespei' hat Luther oben auch anyejvendet, das Wort Heiß ihm aber ferner, er sayt lieber
gel)cq u-ie im folgenden S. 80, Z. 6. ') Dies reddidit Icami Hörer nur auf Luther
bezieJten: Luther yibt jetzt die Zeile in dieser Fassung. Er sah ivohl, wie Ijutlier sich
den Eintrag selbst macMe; s. u. S. 80 Z. 15.
80 £utl)et-5 9Jad)l)eiji'tiitigi;n oit ber bcutjdjcn Sibel.
ijtx [jte^eii] '[jat liicl contemptum et contumeliam imifjcn Icibcn. (?§ ift fo
ein fd^lnere narung gctucft mit fo l'iel k. Qx tuivb ctlid) leut crl)altcn f)üt'cu
iit lob. S|uinma s|umnianim: finb arm leut getoefen, gelt l)o6en§ gel)abt,
?l6er K. Et cantilena snm, jpielen Quff ber tjarffcn lion mir. No.« germani
sumiis fd^lcinmer, Ijolicn fein vocabulum bnS groffc l)anien unb leidjtfextigc ■■
bnbcn l)akn fein geljcl) bon mir, ba§ g^et per totum tempus ecclesiae, cepit
ab Abel unb glict usque ad finein mundi. @ä nuindi tior ein groS odiiiiu
getoeft in Ü'ain, c^e er \]f)n erttnrgt Ijat. lam snmus nop, Cliristus fol licr=
SB. H fc^inct)et fein. Ego oro tempore plaeito, ic^ bette nnb l)off, id) treffe bie
reifte 3eit, ic^ bette it^t in gratia v[erbi d[iviiii. Est Antithesis contra iram. lo
©ie finb mir feinb nnb Uejirn, hu bift gonftig, ideo oro. Coram mundo in
nngnab, coram te in gnab. Vclim esse E[)itlieton uon adiectivum. ^ä)
[aber] bctt et scio, bn» angenem ift, ic^ bct ein nngcncm gebett. 3 partes
vel o memljra: oro 'tempore beneplacito' [quaudo soles audire], lä) treffe
red)te jeit, ft()et mir bei) sed bei} t)t)m, oro ad te cum „gnebig [redditum] bift". i:'
Bi'Ne claudat super me jmteus es suum. [S8l. 59''] 'Misericordia' tua ift tr6ft=
lic^ [teffcr], „liplic^". G§ ift cleglid) gebet. Yix fortiorem orationeni vidi,
lam superat ["Inimici mei], er erf)cbt fid^ lüibber ein mal. Sie fdjmacf) ift
!«.2imein iamer, frenöt, „betrnbt" mir mein Ijer^. £cr leibe mit mir trngc.
fS.2-i Bosch 'in mea magna siti' ardenti. l^mphatikos: t)ctlig fjnnb qiiando currit 20
» ssioenn ic^ f)ellig in meim groffen burft. Est maledictio. '^lensa': Apostoli
dil|igenter legerunt h|oc v|ocal)nhmi: capiautur in sua mensa muffen ficlj
felby öerfnren unb bernarrcn, ba» fie nijmcr m'^er jn red^t lomen, baS fie
fol troften sit ipsis e.xitio, ob t\\ä): frolic^. Alludit |"(v-5 finb] ad panes pro-
». LI positionis: gur treu Qugen. <iuod doceaut et ipsi meinen, fie lioben inol 2',
geleret, fangen fie fiel) felbö. ^u anfto§, ergernis, idj l)et» gern: fallen ui
manf faEe. Enmbos i. e. fo luanrfen l)eift, ba>3 fie niel erbeiten in insti-
lleatione uub l)abcn bod} fein gelniffea, est a portandis oneribus, Ijcift gleid)=
U'ol lumbos, ferantur et agitentur suis studiis iuutiliter nulla cerla opera,
SS. 27 qi uanquam diligentis|sime opcrentur. 'Vuliiera' quae tu inflixisti. (fr uimpt so
Christus |caput| bie Qnbcrn aEjumal mit. So get)en fie mit beinen umb,
OTottö. 27,42 räumen, ba§ bu fista est sententia] mid^ gefd/lagen t)aft. 'Alles salvos
fecit' lad;cn, finb fro, ba§ bcine gefdjingcnc Ijnn fdjnK'rljrn fticfen, ba§ bn bie
Sei. r,3, 4 beinen fo übel fc^tngt. A deo dieunt esse maledictum, Esa|ia: Keputa-
ffl. ssvimus eum percussum. 'rone iuiquitatem': „miffetl)at" est facti, fnubc, ba» m
Müm. 1, 24 ift nnfbcrmaffen ein feiner tej:t. 'Tradidit eos in sensum reprobum', Ro. 1.
„£a§ ljl)n", Quando lioc ])|eccatum volunt ]icnifere nnb giro§ locvcf tl)nn, ut
1 ^n fehlt also ()in [äietjen] unb ^nt möi/tlch ö givoffe l)aitjcii m.igistivitas r 10 \\\\\l
dLicere miytich 15 cum über (qu) 20 Jlosc/i] IIJX"! lio/cli (t'el ab) 25 ipsi] quando
miitjlich 27 (ba mit) lübos 37 Sn§ (fie)
') Sinn: Wir Deutsche sind nur Schlemmer, für die (spötlische) Ihitcrhaltung heim
Gelage haben wir kein bezeichnendes Wort.
iPlalter 1531. 81
illucl opus peius, Vt peuitentia sit peior quam peceatuiii. Oratio eoiiini in
peccato. „^eil", @ott bcinc ^ulffe jd^u^e luid). Scharphor, bei fein a. 3u,32
ftnvcf unb iunge ift i.e. loivb ein fvolic^ l)cv|j l)a6en. 2)q gtjct ev f'vinctos'']«. 34
luibbev i]er. Il)i proplietia Aeditjicationis.
5 [»1.60»] LXX. rSALMVS.
©olc^l tt)ut, bQ§ Xfyx mein ba bei) aebcnrft. ©ebedjtniä vooaimis sul)-«. i
stantive im !opff nos [pap[i.stae] bccjcngniv. Is versus est totus supra
ps. 30. i. e. rursus ooiifuuduiitur. Quando diio verba in i^li|i'aoo, s('iu|)er
altenmr adverbialiter e.\])oui dobct. 6>i gcl)C 1)1)11 aud) olfo, bic über ini(!^5i.4
1« jo fd^reien. Supra: t)elifev. b.c
LXXI.
Anepigraplios est, i[t bev crft, quem invcnimus sine titulo, et liabet
idein arguuientuui [cum .9.]. Praeeepisti i. e. t)ei;{)eift, jufa^eft. '5<^l^\ I)ort, ». 3
'i)iuer\ tcfllid), ba idj meinen anffiit' f)abc. Mitsuda: 'burflf, semjier red-
u didimus, §anb, geloalt f'do manu] iniqui' et violfuti, bc§ Cnidelis tl)Vauucn. «. 4
Super te inui.xus suni: auff bid) {)cü) \'\6) gcfuffet], 9(n biv ()ab id) gct)nnc\cn,i!. i/o
ut significaret non solum, boy ev un» gel)olffen scd Udo an l)t)m gcfk'bt.
Gerinunice bu bift mein troft [bex-lalfen] gehjeft Don mutev leib on
Supra 22. 'proiectus sum' q[uanquarn eadeiii scnteutia: bu bift mein lud- Jj' --"-'■ '
20 l^alter, sed Iib[enter haberem fidem, boS applieatio fidel 'üa iDCVC, fonft ift
allein obiectum fidei ba. I. c. tc^ t^umc bic^ t)mcr bor, [^nnl tuenn mein
alter fompt i.e. hjenn ic^ frafftloS tterbe, „tuen mein ftcvd abenimpt",
I.e. reben, iDoffc^en oon mir [eonira nie], lanern [t)alten] auff mid) unb»»»
rabfd^lal)eu contra me, 'bie auff mein feel l)alten', qui insidiantur vitae meae.
.25 Saüib mag gebultig gelneft fein, aber cc- fc^einet im pfalter ni(^t 3C. I.e. Hol
fc^anb unb t)on muffen fie lüerbcn, obniantur, '6nd)cn' vel bic nad) mctm|-}3
unglnd trachten, loil ie ml)er unb mcl)r vl)umcn. 3^ iiic^v fie truden, l)^e
m^cr luil er loben Siguificat aug[mentum. Aug^ustinns: nolo docerc literam
2 Scharphor wohl Schor jjhar ijemeini\ ~,E ^i'i"'; hehr. :'> LXX] LX (». Z. II)
6 zu SoliJ^I mit Strich In C^na am Rande oben^ 61? Substantive] sb"?; denn in der alte»
Vheraetzunij steht nicht das Substantiv, sondern der Tnfinitir : ju crljnnctn ait 8 Vide ps. 30
Regula r II LXXI] verbessert aus LXI. r.u 11 Proplieta loquitur in persona Cliristi
paticntis et in sjumma de toto corpore ecclesiae r In diesem Psalm sind später au manchen
Stellen die Buchslaben naclujezogen 14 Melznda] ■>rn"S-1 hebr. zu töj-JO bll iift mein
enthalt r 23:24 Bon mir mit Strich zu bic 28 siguificat] servat miiglich aug *" (non
durationem) Äug
') aufftit s. D Wib. 1, 712, wo auch ein Beispiel aus Luther. ») Es ist also dies
In C'ijna nicht = 'über Tisch', heim Alietulessen in Luthers Hanse, sondern Hörer hemirkt
nur, (laß die Worte 'Solches tut :u meinem Gcddclitnis' bei Einsetzung des lieiliyen
Aheiuhwdtls (in coeua domini) gesprochen seien.
Sut^etä SÖerfe. Sibelüberfetung 3 6
g2 Sutf)cr-ä 9(nct)befjoriingiMi nn kr bcutjdjcn f&iid.
s8. IG sed spiritiini. luecclani uon virib|iis mcis scd in virtute tua. 5)Icilt Icbcrt
fol g()cn iion l)nn meiner fvafjt. Ipsi anib[ulant in siia potentia, Ego iu
.-.. a)i'oji-23, sinfirmitate mca, tainen in virtute dei |iSI. 00''] 'Ani|^monite.s nou intrabunt'
i. e. iion inccdnnt, non regnabunt, bog fclb inccdcre iftS: ^ä) trcttc [luanbcle]
i.-Vciri 1, 11 ba [cinj (jcr, Uhc in bcincv ["doniini] f rafft. lVf|rus: tanquaui in virtute o
dei i. e. id) pvebige [pvcife, „c\cbenct"] allein, Loquitur de vita ßdoi.
®ai. 2, 20' Vivo cgo' Gal. 2., ha§ ift bor fcntcnlj, opcra et iusticia liu|niana luibS nid;t
*ßi'tt)un i.e. bu üift mein fdjntmeiftev [non Ph|ilippus]i 'Hon inflcnt', er I)at
ein gvoBen övifcl, bev fjeift bny tjcüig cveulj, fdjveibt grot 33ud;ftat) nnb
3oi) n, if. f(^ltiar^ bni^n. '3}n l)aft mirf) gclevnct' 'omnes doeti a deo'' loii. G. hiuc 10
<iuadiant, ideo nihil pracdico quam tnas virtutcs. '£)ciue' non hoininuni :
Antithcsis. Quando quis vult praodicare, utitur Antith[esi. Scv" t)at nod)
^j^g'^Iuft JU prebigcn i.e. ^cvlic^, 'i)Oäj\ lustitia tua nsque ad CLoelnm et ad
SB, 20/2.'nnbes, supra. „®cf)en" CVfavcn, Hcvfnc^cn. Antitliepis iani veiiit: l)nn
^frncl, er nim;)t uns nUen, ba§ er Uni Ijcilig fein i.e. ic^ fing bir mit 15
iß. 23(24 freubcn , „finb fro", frolic^. "Sidjtcn' non ore sed animo l)eiftj in gcr-
luaDico.
LXXIT.
.fi'ompt loibbcr ein trefflid^er tonig, bcr lüirb frolidj fein. Indiei expo-
nunt de Sal[omone, Credo Iiid|co,s fccisse titinluni. ludci nennen C§ l)ene- 20
«. 1/2 diotiones auff bell Salomoneni, Sinb <luac partes ofBeii: beine ampt, gcrid;t
iinb gcred)! titfeit !)anbt)al)c bcin !onig, ba-5 er ftraffen fnnne iinb frominad;en.
3oi). in, s'Arguet nuiiidum de j)|eccalo' et 'salvabit niiinduin^ bay iftS. Ordina ciini,
3oii. 5,22ut iudicet et iustificet. '(Imne iiidicium dcdit filio.' lam exponit se: iit
». :!iudieet, portent , aftcrant niontcs, la§ bie ficrg ben 'fricben liringcn 2s
unter ba§ öolcf. ©inb bie ?lpoftcl et Epi|seopi, nt [tnontes] ubique prac-
dieetur instieia. Non meinet eor])[oralitcr sed occlesias: l)in unb lOtbbcr
aj. 4 eeelesias, Apostolos nnb C^l)viften. Tani gl)en propTjetien nn. (vr Unrb beni
elenben noW fein fnd;en fnven, 311 red)t l)elffcii, bei; redjt tieljaUien, ben
Icfterer: iniiuium, 'caliunniatorem'. In plurali iionani''^, alioqui de diabolo, 30
18, 2 lierf crer : l'erfert ijfjm fein fad;, nbel beuten, auflegen. [2. versus: 'bo§ er
bein üold"] »Siqira: 'In iusticia', ba§ cr feint imlct' .yiin redjt !§clff, 1. e.st
I)clffen, 2. ftraffen, contra pauperes für nnrcd;t fd)ntjc. [S8l. Ol"] [2. Versus]
3)a§ cr bein 1)oIcjE bring ^nr gcred;tid'cit, i. e. iustificet, unb bein
)8.r,clenbc fd)U^e, rette, i.e. Cultus tuus ITimcbunt] manebit, religio tua :ir,
SM 1 de S. Antimio r 1 — 3 Jllit dimhlerer Tinte diirrhkorrvjicrl 7 bcv «1 bie
zu corr. versucht <J ctculj] X Säuä)\tai c aus piid^ftnt) sh dO loli. G qui-a loli dit in pro-
pbetis r 13 tuft über (Ioiib) tuas IIs 15 ni^i{§) IS LXXII] LXll zu 23 loli. 5. r
zu 30 caliininiator r 30131 ciiliiniuiatorcm durch Strich si( »cttcrcr 31 (nufteflcii) nullcgcii
') Gott ist der Sclmlmeistcr , niclil ein Mensch und wiire es auch ein Philipp
(McliinchlhonJ. ^) Luther hat iiitch fiir 'bfll fctjfllbot" li>3t gesetzt 'bio (fflcrct'.
iPlalter 1531. 83
dural)it usque ad f'meiii niuiuli, baC' fall llid^t de Sal|oniiino gcjili^t UiClbeil,
^ä) ijüb in bcm pfalm fd)ir mn ftubivt beim in feim nidjt, 'f|o| lang Jon
unb nionb lucrb', bnö ift nidjt SoliOmon, «lui ost mortuu.s. Onmcs alluse-
runt ad Cied^eoncm.' Altera pluobat nocte super voUiis et uoii .siii>or iioctcm, U;'*'''"'' •''
i ccontra. Sentcntia: per düctriiiam et verhiim regnabit Christus, Cultiis suus
iiianebit sie iit verbo servetur cultus et regnum verbi. 2)fl lüitb nit ein
tvotj töovt tomen. Is rex uon habet ah'am sedeiu iiiibis: ba reget er i)CX
ab. 'A niari' baä {)Qt fein» ©alonion. Si haec non possuiit diei de co, necss. s
postea non fcixt cxab nt pluvia, nisi a]lcgo|rice. 5Jcnncn fiiieni de arenis.
10 'Terminos': ä^om ^i^li^ön nn biS jum enbe ber Jüclt, qnando hoe liabiiit» 9
Sal[oiuo? Sidj OudEcn, neigen, kngen i.e. adorabunt erben. Aihidit ads. lo
.serpeuteiu in Gen. c. 3. 6r meint totam Arabiara diiplicom pracscrtiiu
Pctream. 'Seine fetnb', ba§ finb Snben, qui eum eriicifix[ernnt, etini ser-ss .9
pcnte edcnt erben et rej)eiit snpra ventrcm cum ser])ciitc, uunquam erigent
15 Caput. 'Onincs Reges' tOO ift ©oloOTO? «juare adorabunt regem? (piia adiu-i<. u
val)it 2C. il)i est alia paupertas (piani gelt, ariunt, fdjreict [JI)i ern.x] beri'-i--'
in notten i[t. Sa» i[t ein feiner tejt, anjbermaffcn fein l'erfic^en 'VenitewnttiMi.-.'s
ad me oruues', est rex, qui bcn arm unb elenben "^ilfft. 3ift ein fl|VO§ fd^one
proniissio, (jnod in hoc fd()reien clenb Tjilffc bn§ finb nfücla Christi. 6r
20 tüirb gncbig fein ben armen ["nic^t ben finanljcrn]- bie oflicia ^et iäjs.u
gern. Qnando a causa efficiente describitur ift er 3U l^od^, qnando ab
efl'ectu, tune patiperes niendieis [931. 61''J lib|enter aud|ient. 'Steuer.' Vides, ». u
ba§ bcnnod) blnt !oftet. Diabolus est mcndax et iio|inicida i.e. liberabit^^J", 44
[a niendaeio] ab errore [seductione], dolo et vi iniuria. 'Vivet": Sal[ouio
25 mortuus est, Sepulchruni eins apud de David Cliristus opffcm, fdjenden, ». i-,
fin Eb.] pro eo: ba fomen bie äiuben, 'für ^l)m', gegen l)t)m. Pro reg[no
Ciiristi scmper oraiiduni, ergo etiam pro Christo orannis: 'Sanctificefur',
'Adveuiat' JC. Oportet certe orare pro regno Christi. Nam tua aninia non
est doinini? Erit placentula frumcnti in verticibus [ca]iitibus] saeerdotuni
30 qnatn niilii hoc ]ihicuit olini. Est ])rophetia de regno: (f§ )üirb fein«, jc
frud}tl)ar hierben. Bar: eleetnm, ]iiirum, miindum, elegans, „niblict)"
a nicffen: Erit lantimi fmnicntnni l*^st una vox de vo|cabtilis amissis. „(Sin"
ebel „gctrcit fein oben anff bcn bergen": In eeclesiis distribuetnr verbnm et
Sacramenta. 'Abundantia' lib[enter habcrcm, quia seqiiitur Libanon ftf)Ct
♦2/.3 ^ä) 5a6 his inonb unt zu 3 et mihi placet r 4 vcUus] vellü noctom] iioctj
7 reget] reget l'iir regnet [?) s« T Loijiiitnr de perpctii.i et viva person.i sie perpetuo
cultii r 13 reliMni 24 a nieiulacio r/i 2« 26 prae me ps. 3. r 2G Pro reg c aus
Nov reg zu 29 pticia = particula r ■niil /Strich zu Erit über dem (p) ^= Anfang von
p.irticulaj 31 Bar] 13 niblid^ c m nicbtid^
') Wegen des 'et mihi placet' ('s. Lesarten) wurde wohl die Glosse gesetzt. -) Zu
'finan^ern' s. die Nadiueise Unsre Ausg. Bd. 20, 179 Anm.
6*
84 Sutf)er§ Slndjkffermigfii nit bcr beutfc^en SBibel.
bid |"aib[oribus], Sic E[uaiigeliiiiu luiib rcirf) fein inter ClinstiuiKis uilb
lüad;iien. Nos d[icimu.s: l)in iinb \vihhn Quff ben Bergen toirb ba^
gctreit bitf fte!)en, treinet sicut fructus libani. Tbique significat abim-
dantiam: tüiib fo t)erlic^ fte'^en ut Libauus, baS man fi^et, tüte bei" berg
JueDc. luuutlantes segetes: toie bie fluctus f)er ge^et I. e. de filii« in fiiios s
S\ 1" praedicabitur, nepotes, postori. rhinon lib[enter iiaberem propagabitur nomen
eins iion sohnn fiiiationem niancbit qnomodo? sie: douee sol manscrit, pro-
j)agabitin- per praedieatidncin a posteris in posteros 1. fein nonic, 2. jo
lange bie fonc )uei)vet, tnivb fein namen auff bic nodjfonten
* i9veid)Cn, propagabitur: pi)storisal)itur Vide Scliolion, [i.e.] ©ein f)CVlid)ev lo
na nie. '5tEe lanb' hoc addideruut ludaci. '©ela^ ftfjetS in 2 versil)us
mitten.
LXXIII. PSALMVS.
S)q fomen 11 fdOlnere pfohnen. Asapli credo fuisse, persianam et liora-
tianain dictionem lial^ent. a
[581.02*] Ps. 73.
[Est scandalnm]. Asaph est consolator in scandalis et jn-aedieator
patientiae, propbetias ^at er fonberlit^ nic^t, ^\xaci ijüt tiiel gutö an ®ott,
U)en fc^on bie Tinoncs fabri i)abm l){)rcn IniHen, tarnen non bai)et (piod
2. ßor. li, 9Tsrael. ad Pauluni: 'snflicit tibi\ ,§ctt id) mir bcn gnebigen 6)ott nnb ha^ m
35. 1 anbev '^et ba§ '^eüifd) fencr. ©ott ift 3fi^cicl§ fctjatt. Sfroel l^at bennodj
norf) ein fdja^, troft, Inen es fid) nnr rein an fein vcrbnm fjclt. 3frael
■^nt benno(^ @ot 3unt troft nnb fols .simuma. vel ob fie unö fdjon gar
freffcn, i. e. si he.serunt verbo, si sunt pure corde. Israel, uon omuibus sed
OTottt5,8fjui dcnm vidcnt [in verbo] bie fid) an fein luort (gölten. 'Beati mundo 2;,
mi9,9corde' bic \xä) nic^t bcrirn laffen. Cogitationes: 'hRidum, illuminans oeulos',
siipra. El)[raiee: idj t)ct niid} fdjier gecrgcrt, [tocr fd)ir] l)nn ein nngcbnlt
«. 3 gefallen. „Stollen" snpra: rljnmr^ctigen, Thrasoncs. Non est colligantia
ss.4[in niortuis eornm] i. e. non sunt l)nn tobe» ffl^V d|icinius nos Sie
leiben lein ferlicteit, vpilt d[icere Et stjant rol)u.stnni palialium (Vy Ijat fein :;o
not mit ^^n, Non sunt [©ie finb nid^t in be§ tobe»] noten, in colliganiüs
5ei. 28, ir, ad nioricnduiii ' feeinins paetnnr finb fid)er, (joBcn ein guten nint , 'ftljcn
feft' tuic ein fdyio», nemo potesl eos coiitnrbare, nee pateientur, sed fie
tnoLlen ijberman gefjcicn. lusti muffen mit bcm tob ringen, dissimilis est
zu 7j2 (diffusiüiiüiii) ot oxteiissionoin |l'ninu;iilil iiielilige pasas augmciitatioiiem </iter
am Rande 5 hiebe c aiix iBCfle, vielleicht hJC^c 6 ehinon] "j'iJ'J heh: 8 a über (de)
13 LXIII. 14 peisianam c uns porsniiain sn IT Luiiae quao erat 13. feb: Der h'echnel
der Tinte nach scandalnm weist anrli hiu auf ihn Ikijinn einer neuen Sitsuny zu 'JO
2. Cor. 12. r z« 25 Mattli. 5 r zu 2r, ps. 18 r zu SO Wit bcm tob '■
^fallet 1531. 85
vi(a eorum torqiient cos: figura, alhulit ad Enakim [Iiloo] Edrniii sii|K'rl)iaJ^™5'^''|^' äff-
est gloriosa. E.*t A^apliica figiiira, viiilt (]|icori': ttia§ fic fto(t3iqlid) tfllllt^'*'"'-^"
ha^ ift l)od) gcjJicifct, Sic tragen fctcn am tjolä, ba mit man aiibcvc biiibcii
unb ^enget. Eorum superbia est tain speciosa [torques aureus] ac si gereret
i auroos. Eorum iniuria est vestis aurea. @§ ift f oft lief) btttg, ItCli fic
anredet tt)un unb licrf)cin. Oportet supcrbia eorum ense acceptam, muv bcn
Icutcn hjolgcfaticn, mu5 eitel fc^mnc! fein alä l^ct» got getfian. 3t l)offoi-t
mu§ tt)olget[)an fein unb iv fiefel „mu§ loolftljcn", |2?I. •>2''| ut souet
active neu neutraliter. Sn])iTbia (jeift opprimerc, superarc, viucere huiuiles,
lu s|anctos, bic anbein nbeilnclbigen unb obligen. Srhit: zoua omatus. ^\t
eben, al§ l)etten fie ein golben ftucf an, ba^j r)ci|fen f\a,ux. 'Transiit' jc. pro-s ^
dire oculum est ipsoruiu larva [i)ersüiia] praceinincre propter suas ipsorum
divitias et pinguedinem, ba§ ift ein [feiner] fcnten^. 2. fie reben (T. M.]
au§ eint bottcn beutcl ^ i. c. q[nic(iuid f urnemcn , ncmcn fie für ex mag[na
15 secu|ritate, coufisi sumus opibus. Oculus eorum fauft I)Cr au§. [D. M.] .2. a
similitudine spectamus facies eorum eminent, ?)l)r perfon ge^cn fnr, iit
ein fetter bruft [ber Inanft] bruft er für prac ceteris mcmbris, „lnoKcn
am lied^t fein", in e^ren umb t)l)r'3 giroffen gut§ hjillcn, jiersona ipsorum
eminct propter opes et poteutiam. 31(tskioi;: intelligeutia, observatrix ut
20 gallus h[abet, qui novit [aut obser|vat], qiiando clamaudum sit, quod iusti
dicuut, faciunt, ift brccf, quod ipsi loiipuintur ift loftlicl) bing nnb f[etn95.6
golt nnb ebel ftein unb \}i]X lingua gl)ct burd; bic gan^ tolt. Cogltatlones
eorum transeunt, 'Sie t^un, \va§ fie nur gebenden', [h)a§ Xfyn] einfcU, fur= i< 7
nl)emen, luoEcn. Oculus eorum i)l)r pcrfon, t)l)r anfcl)en ift baöor [eminet]
25 g^^et Dor an, reiten neben bem teifcr l)er ut Episcopus [Mogunt. Et Colou.]
Velim lib^euter, ut non solum gro§, quia intelligitur de corde, sed sedent
oben an unb falnttrn iu choro [Matth 23] et acculiitus praeeminens jc. active.
2){)r anfef)Cn tl]nt \\ä) er fnr. Pii|ilip]nis libenter hab[eret passive: mundus8-3io
^elt Diel üon l)t)n, l)f)r toefen [6rid)t er für] ift al3eit oben [öor] an, ij'^r
30 perfon t^ut fitf) crfur, [bruftet \xä)] „barumb ba§ fic ffo] fet finb" faciuut»-
fetere |vacui, lein] tal)cscere: Nou solum contcmnunt sed etiaui detrahuut.
„Unb reben ftol^ Ijer." 2Ba§ ein iustus auffbringt, mu§ ftindEcn d^iciuius
7
1 figura(t) 2 (9c)ftot^tgticö zu 3'4 Sa§ mu§ \)fin toot an ft^Ett r .5 aurea]
fast auris T Wolgcfancn (atS) ;=" ^ß'. Das ITehriiiichc hcißl jrörtlicli: »-^loffott umgicfit
fie tote ein §ol§rjc)d^mcibG (Schit)" 10 Sciut] ni'i hebr. 11 Transiit = l'rodiit Vtil;]. v:/!.
prodire oculuai. Hat JJebrüUche heißt: ,au§ bcm gelte ifnwx bringt i^t Sdlii' 13 jcnlcnö
durch Strich zu 15116 a similitudine 19 Mcukioit] ri^SC« hel/r. 20 aut scheint c aus
anteqLuam zu 24 {[fyt Wcfcn ift) oculus eorum prodit r 25 ncl6cn scheint c aus nc'6ct
27/28 active durch Strich zu passive zu >[) liitumescere a mulieribus r 30 fie c aus
\\i) 32 unter ftol^ steht ^oä) aber mit Strich zu 86,2 sublimi
') 'SIu? einem üollcn beutcl tcbcn' = mit dem Nadidruck eines reichen Mannes reden.
Über den Gegtnmtz 'aus einem Ijo^tcn lopfc reben' s. Unsre Ausg. Bd. 28, 63 Anm. 1.
86 Sutftet'ä SJQdfjtcffEtuni^cn an bet bciitiJjctt 3?ibcT.
gernianice, Laüue: sortkt, 3ft nid)t'3, lrn|iiuiitiir mala caliimiiiae. TJ ein T.
saunb 1 i.e. de sublirai.' „©tcHcu", bo fc^ct tjfjV, tDtC I)Ocf) fic fitib, taciiuit
verba .siia ac dei, sie lo(j[inintiir, ac si deus i[>.«i essent. Et (jiii in terra
est, mu§ fic f)orcn, oI» T)oret ei @ott ]dbb. [9?I. 63'''| ©ie tfjuii, aU \vcx t)f)v
maul G)0tt'3 munb Ijm I)ttncl. Ante (unnia niandamus et prafcipinnis angelis.^ 5
Hac<; dicunt, dueutit, volunt siia facta et vcrba c^se dci verba et facta. Si
fa[ciuiit omnes ps[eudoprophetae. 'UluB': h)a-5 fic faflcn, baä miiä Qcfagt
fein, baö muffen fcifcr vel p^rincipcs aüc cingcuomcn '(juod scripsi, seripsi',
5o(). 19, 22inu'3 [fortgcljcn] gelten „im lanb", auff erben, tniando lorj[inintiir, fo
muu fein al§ öom l^imcl [!^erab] gcrcbt unb Ina» fic fagcn, baä 10
»■iomu§ [gcfngt fein] auff erben gelten al3 IjetS Sott gerebt. Sic „jungen"
tocrffcn >üir t)n3 fagcn. Ideu ijberman l)cngt fii^ an fic, feit al3 ju,
projiter maguam iliam oi)inioncm et successiim. 5Pofcl: mon mu§ aber bte
furftcn unter bcn (.lofcl aut^ rci^nen. .Aquae I)eiffen T)ic populi: feit ju,
loie baS »uaffer 3U feit, h)ie e3 JU fd}nciet. Aquac pleniludinis expriinantnr, 15
ba3 fie ein gut prabenb friegen, „bcnn fic finbeit tüoffcr bie fuUc bei) t}l)n".
Sieut aquae affliiunt, ita magna nuiltiludo pop[tili confiuit ad cos, boa fic
fid) Hol laben, tool Bcgra§. Refcctioncm significat aqua. 8icnt iiotantnr
l)ratu et sitiens terra, ut ein guten trund finben et pingucs ])raebendas,
i.e. recreantur ibi copiose, ba» ftc ^"^r iool gcnicffcn, benn fie gcnieffcn 30
l)l)r'3 toaffcr tool. (Sequitur Excusatio et Aptilogia). 'Viilgiis amicicias
»•iintilitate probat' ha-i ift3: toaS tocig @ott ba tiou [„tüic lueiö ©Ott" brnmb]
Si istos vexant, cogitant, fic l^abcu lein ®ot, utcinftu, ba§ bcr "^odjft ctliiaS
tion ifieucn luiffe. Instns ijnid fecit, quis ostendit, lua3 foücn bie efcl,
tropffen uufcr l)ierr @|ott t)aben? Hie: JuaS folt bcr l)0(ljft Hon l)f)ncn ■.■,■,
lüiffcu, adjtcn. Sßie .<3|ersog ©[corg rebt, fo ift ba§ gerebt. 2)a gl)et er nu
as.isiüibber [)er. 'Ecce': foldjc gefellen finb bie G)Otlofcu. Sie Ijaben bas glnd
in bcr luelt, finb rcid), luerbcn reid). ©3 l)eift from fein. In (pio mun-
S! i3dabit 63 l)eift rein fein ut nos d|icinuis, sed bie Icut finb nidjt fo from al3
öor. l'atrum cessavit [alibi] puritas, ^ä) i)db ba l)in gcftrcbt, baS lä) ein w
rcdjtifd^affcn, unftrefflid) from3 l)crt; modjtc l)aben k. Sßo mit luil er
fein luefen from niad}eu, ba3 ein rcdjt leben fei)? In vcrbo tno. |»l. (j3^| 'S)ai,
significate totam vitam nuitatam et iiovam r|ationem, ba§ id) mid) cntl)altc
*i. 51, 6t)on aEcm, ba3 bofc ift. Supra: instificeiis [vincas] unb front erfunben
12 fie c aus fid^ zu 14 Aquae r 14 popiili c aus Ijoimli 14ll6 Aquae] das
Hebräische bedeutet würtlicli: „SIBaffct bcr glitte luilb »011 iljncn gcjdölütft" oder nach anderer
Lesart „fic fiiibcn ficfj" 15 über plenitudis steht plciiitufliuis zn 17 quia finbc bo r
IS loicn durch Strich zu 20 flciüeffcil (1.) 23 Si über Od) meine, quud deus) zu 28 Nota
Mattli. XV r 30 (bj) 3c() zu 31 ps. 119 r 33 ratioiicm unsicher spem = speciom
möglich zu 34 ps. 51 r
') Sinn: Es gilt als sehr erhaben (de sulilimi) oder tief, ivcwi ein Stoho- etwa redet,
daß 51 = \j und I sei. ") Ist Nachahmung des Stils eines 2>äpstlii:luin Dekrets.
'iSinUct l.Wl. 87
tocibcii „vcin" cifinbcit, fiom, icrfjtidfjnffcii, iintnblid), vol :mcgklitos
unftvclftid). Ii>si accusaiit, iiuii<i:U tiui i.e. biiö man bid} iiidjt ftvatfcn
tan unb iiidjt fleftvafft Iticibcii muc\e|"t, inen bit gevid)! luivft, \mn man bid)
nd)t. AtiolL'.sccntu|los: boü cv iiiifticnlid) lebt, bac^ cv iiid)t faii gcftvofft*»"^
'■> iDClbcn. 'Iniiucentia': Abstillet iir inanil)|iis ah omni re inala, cor purum.
Dens berjiel^ct nid^t mit bcn filüs ut cum aliis, er ift halb ba, fd^nip fdjnip'
T)inbiirc^. Qx ift halb ()iiibcr l)()ii, all morgen sin^ulis manis. ^ä) inito
l)altcn, toic fie tu I)attcn. ''Jicill, duplex senteutia. Inius|tus iliicit sie, deus
l)anperum nihil est. ^ä) tütlu üuä) \o fagcn, (piod noii deus. Uinjcr l^|err»i'>
lu 6)|ott ftclt fid) ^n feinen Icnten, ac non- agnosceret eos. S)rnmb f)ct id)
nuc^ fd)ter alfo gefagt tuic fic. Exemplis pafnim solvo argumenta,
benn c§ gl)et aU bcincn finbcrn alfo, fo l)ct td) mnffcn bcrbamen [„öcr=
lücrffcn" alle beinc finber] geueralem 'filiorum tuorum'. Ihr: generatio
sucecssionis a progenie in progeuies, alle, bie bcin finb, bie l)l)C bctnc
'■'• finber vel IjciUgcn, bie l)f)e gettefeu finb. Consolatio est, ünbcr laut
fein, quod siut eius filii, qui sie male tractantur. Sitte ^ additum, ba troft
er fid) exemplo. 3<5 !nnb-3 nid)t bcgrciffcn, Inic gl)et>3 bod) limcr ,^u, loiei'ic
eö 311 gieng, ba^j uinfer [)[err C^jott fo l)anbclt. 3Ben einer mit ber ratio bie
fnd) anfil)et, iftS tierlorn, Inirb jtD fd^löcr, donec verbum veniat et dlcat,«. ig
-" fo gl)et§. Non est viucere tentationem extra verbum. C?» ift mir ^U fd)lDCr
unb tocn id) brau gebende, lucrb iä) ungcbultig : bene facit [deus] adver[sariis],
nobis male, qui U[nfer !Q[tU ®|ott iDerd nad^gebend, opprimctur a gloria.
'Dunec': scripturam sauetaui i. e. donec veuirem illue, ba man U|nferö l)ierr»i7
giott tnort rcbt. Est paraphra.sis templi. Non est remediura nmrmurandi
25 reontra deural, nisi audiatur eius vox. Observavit eoruni finem. Dominus-^, woicso sf.
)prid)t : Ego dominus deus tuus taciens miseneordiam, Et econtra. |S[. 04*J
laiii fompt er unb troft fid^. Sic trerben ^u fd)cittern gel)cn. „3luff§ s. is
ungclüi'j", lubricum. jycft [supra] in oi>inione sua eoram mundo. Sie muffen
fallen, deiicis eos obruendo, bu ubcr „felft" [fturtjt] fie unb fturt^t fie,
30 praeeipitas eos, ut obruantur, fturljft fie unb 3ul)rid)ft fie, ^u toben, 'ad
niliiluui redigis', 'tuic tuerben fic fo balb ju nid)t\ batb auffgcriebcn, ©iei'-'s/so
fiijcn nid)t fanfft nibber, supra 'fd)cmen' feeimus, '^u nid)t', l)erad)t con-i'i. 39, 7
temptam, ba^ glcuben fie nii^t, Sauib est Atticus, Valde suavis et elegans,
1 anegklites [= dv8y!<).rjzog] zu 5 iiil'ra ps. 119 r .5 Abst^et und (corde) cor
6 Deus c nns 6r terjie^el c aus öct3Cltd§ct 8 duplex] 2 X zu S L.ivü inuocentia
maiius mcas r 10 ftcU('3) 13 geueralem wühl = generationem Dor] "liT zu 13 üor r
18 3^ JC- olict t» ffiat mir ju jc^ltier rh
') fd^llip [c^nip z. snippen = sdincUen. Die Bildung ist auffällig, tceil auch Luther
in älmlichtn Fällen die Vokale i und a verwendet, also 'schnipp schnapp' zu, erwarten
wäre. Vgl. unten S. 90 Z. 20 u. Anm. 2: tipstapä. -) ac non = ac si nou. '■') JJ- h.
'Stile' ist über den liebr. Text hinaus zugefügt.
88 *,;utf)et4 ^indjbcjjctungcii an ber bcutjdjcn Sibel.
s.2iA.-^ai)h non fuit AtticusS @§ gtict mir buvc^y 'ijcx^, 6-3 tl^ut mir l]m
2. floc. 12, -l^cr^cn \v'i}C, Stimulus carnis meae bcr ift ba, utib ^\iU[tuy t)Qtö gcltiflid^
er au» genomen. Ergo patior acutiem 'in renibus lueis', 6§ tf)Ut mir llil)C
l)m f)cr|cn ^ä) Icibc [in cnnle] c-i lool, atcr toic fanfft cö cim tl)iit baS
s*. isfiilt einer lool, fu^elt miä) in bcr nnfen, Gy lompt ein jaucr an, baö einer &
fol glauben, er mus ein nar fein unb nid^ts iuiifcn. 2)er 5lbam ber
»••-'siüolt auc^ gern 9iabge6[er fein tmb Iniffen. Scnnod) I)altc lä) mid) ju bir:
tarnen iugiter 'apud te' suni, mauco, fal nic^t üon bir, [)alt lücnn mir§
gleich lülje ti)ut, fal id^ bennod) nid^t ab, tua tarnen magis credo: ic^ gleubc
s-2«bir bcnnod^ ml)er, bcun meinem l)cr^cn unb nieren. '3)einem' nou meinem, lu
I 24 rab, iDort jc. 3)cnn bu l)elft mic^: promissionis vox. 3" Ic|lft oi§ Jool
s.2bcin trenig lang loirb, aber cnblid) nimpft mic^ mit e'^ren. 2ßa§ frag
tc^ na(^ bcm t)imel, »nenn bu nid)t brinnen bift. „?luff erben" frag
id) nad) nichts, loenn id) nur bid) l)ab. 3c^ Itiolt nid^t t)l)m t)imcl
fein, tuen bu nidjt ba Inercft unb tocum toolt id) >ool l)nn ber t)cll fein, 15
Inenn ic^ nur bid^ ija\)in lan, fo frag id^ nid^t nad) I)imcl unb
55. 2Gnod) erben. f53i. <i4''| f'oeluni et terra'] i.e. naä) gut nod) nad) argem. TOein
l)crlj riergel)et, berl^ert, leib tuib fcel fc§] öcrfd^mad^t mir. yi^nmma s[inn-
marum: iricnn mir nbel g()ct f)alt id) mic§ an bidE) fo btftu mein troft,
iB. 27 ba» ein Epiph[onema fei). Sßeid^en: Lo(]uitnr de non accedentibus. 'Appro- 20
3ar.4, spinijuate deo et appro|piii<|uabit vobi.s.' Ph[ilippus: de bis, (pii a]io|stata-
a. 2s verunt propter scandahim sed prior sententia est vera. 2)u bringft nmb,
ba^ ift mein troft [beftes] frcub. Concbidit ut coepit. Quoniam bonus:
opus dei, quod duras i. e. (|uicquid nobis agis '^eift nid^t curare iiic, sed
alludit ad dispositionem [ordinatani], ijuod nialis bene est et bonis male. 25
Est empbasis brinnen. Sein gefd^cfft, orbenung, (juiccpiid tu disponis fut
annuncieni] hjic bu Cö mad)ft, aufrid)tcft.
Ps. 74.
SP., 'Sßcrfloft', berieft. Sein nafen fd)ncubt, pfuu. Is i)s|almus ift bcr
sj.oaUer f^ioerftcr einer. Unb bift fo grimmig ,^ornig d|icinnis nos, bie .w
bein fJ)|icinnis nos] eigen ift, ' possedisti ', gebend: nn bein ImldE, „bie Hon
1 TOoic 4, 1 altcr§ t)er" bein eigen ift, significat acquircre, 'possedi bominem' id) l)ab bcn
3 acutiem] nicht aculeuiii zu 3 renes : affectus, cor, consilia r 5 fult c niijs fiuU
zu 6 ljucia|iiu8 obscurus vir contra \nber (apud)] roligioiietn ut liudio contra Öoplnistas r
U (^ntt, nim m\ä) k ) SJciin 17 argem viellcichl argcnliiun l,S mein (tei6) 23 ftcub
c in fvicb 21; (Cacis coulra) briillieil L".l )iflut] an \n-Av fuirorc nicIW zn deiden
zu 31 — 89, 5 „%h jum ftrtteit" im der neue Text; früher „3ur ruleti bcljneä erteä" ; Uhcr-
setzuni) von: ^P^ll? I231i; = 'deinen ei;jentiimlichen Slamni oder: 'dein dir zu-;/cmexscncs Eiijen-
fum', je nachdem. Ü3\23 mit 'Hiamm' oder mit ' Meßatah, Zugemestene»' übersetzt wird
') Über die Diktion des Asaph hat Luther sciujn üben ija'ctkt.
^fnllct 1531. 89
man Iricflcn, a,ci]abt tjaft, erfriert Tjaft, cum majino ajroiic cpilaminc [ex
ceteris jrentib|iis] et difficiiltate, '^^ä) I)ab bid) tcilCV cvamt i. f. cvtailfft l'lll
bo§ teil betne§ cr6e§, mensuram, an betn crbtcil. 2 sententiae: 1. 'rccor-
tlare virpip licroditatis'', 2. rocordare ccclcsiao tiiao, ([nam iiosscdisti, (|iiaTii
5 'roilemisti in virgaiir. [Et] placct, llnb bir eilt Cl'bteil crloft tjaft, seil.
'3ln ben bcrg 3ion' etc. Omnia afflixit, vcxavit, ^ä) ^alt boa ev bom«-''
Antiochn [Philip.] fcl). Tudoi auf bctl Xal)iicli|0(1onosor [sed illi' iioii |iro-
phanavit templum]. Wan fol [iligcil: Laiidato d|eiim de c'()cl|is, fo fll)cni' 3
unfcr feinb unb bcstrn uns. Uiib ^eitlen, uiifcv fcinb, Da man bov gcfunt^cnsi
lu unb @[Ott gelobt l)at, status locus certus, tal)crna|ciilum tedcris f)at§ tian'j=
ferivt fecit luinen in certa-s statas I^vationes. Signa, 'brilllcn' [sonat insnl-
tationem] ad insultandum. Vult d| leere gentes ingressi gentes iiostros.
Ps|alnius subsannat: nt Romae iani, statis locis et diebus. ©ic tOClbcn bic
dies obfcrbtit !^abcn, trenn fic tjoben iboHcu fintjcn.
15 [9}[. 05»] Sieut hodie canuiit rnstici: llnb lUCU bic ttjclt bol pfaffeu lucv,
fo füllen fie un« nti^t bringen, fic UioIIcn reiff Serben. ^ 't'antate nobis' jc. ^i. 137, 3
[Sieut in Bab|yIonia], T)obt l)T)f nidjt jU fingen: Beatns vir. I.ndibrinin Joirb
bvauö. „?In beincn feicitagcn" [utrnni(|iie honum] vel in beinern tcmpcl.
Hie fiiit 3io'^ianni§ Inief. ^Jtarfjcnö im tcmpcl, Ibie fic tnonen: 3Bo bov()in
2u ein Iencf)tcr, i>a mus ein f)ainifd) [statua] ftef)en. C'alignla.^ (Ss laut fecr
lüol ad Rüni[ano.s vel Autiochiun. Aurig. ikhi proplianaveninl tenip|hini
sed spoliaverunt. Nabuch[odono.sor tantuni «poliavit. In perplexitatibus
[ligni] arbonim l^at lein sententiam nid^t. '5Ran fifjet bic ejt' v|ult rems.s
1 crtng(i)t 5 Et «6er (Sed non) bir üher (ju) zu 13 Mued r zit 15 Am
Bande i'Oti lil.60'' vben sieht: Qnerere SUSI et victum iiou piuliibet, alioqui iiec rem, periis aiil
agrum habere, tueri, cripere lupo. Sed Cur^intliii vindittae studio deiiide coiifiindeiidi fratris
coram gentilibus iudicibius. Sit ergo exemplum Corintliiorum glossa liuius loci, ut iioii
libido, vindicta, Cupiditas sed iiecessitas lusticia. — Fast die Hälfte von Blatt 65^ nimmt
eiiie Tischrede ein, die vor unsemi Texte schon (quer geschrieben) dastand: Cultus autem
dei apud t'hristiano(rum)s non est illa larva monaclioruni, qua fatigant sua Cür])ora ieiuniis,
vigilils, cantu, quod portant cilicia et virgis se[sel caedunt. De hoc cuitu deus nihil novit
neque unqnam (illnm) a nohis exegit. Sed quando [2.1 pure |.1.1 diligenterque (.3.] verl)nni
cius tractatur, tum excoluntur animae, ut sciant, quid et quo modo credant, docentur etiam
charitatem erga deum et proximum (Cultus dei pietas vel religio Christiana est, ut uno verho
dicam: credere Christo). Dies findet sich Binds. 111,50 mit Variante tum exeoluntnr] ibi
erudiuntur 10 fuit] 6at? 30^ oder 3(i^ Wicf] luitft ~u '20 Ijilbct gofecn r llbiquo
posuerunt statuas, fallen nid^t \ii\\.\. unb ^clm gehabt sed tantuni staluas am Bande </iier
zu 21 fiilbct, go^en r 23 sententiam] vielleicht roem = rationem
') Offenbar haben also die Bauern vom Ltitherliede „(Sin fcftc bürg ift Ulifct öoH"
zu V. 3 «llnb lucnn bic hjcü öoU iciifel >Dät', llnb hjotlt nnä gat öcrfdjlingcn" diese Vurixlir
gesungen. Damit Mehl fest, daß daa Lied schon einige Zeit bekannt nur. Die Bemerkung „fic
iDottcn reif Wctbcn" beurteilt diese Bauern, lieif werden, niimlich zum Untergang; vgl. auch
unten S. 'Jl, 8. -) Gemeint ist der Versuch des Kaisers Caligula, sein Standbild im Tempel
zu Jerusalem aufstellen zu lassen: loseph. h. lud. 2, 10. Antiqu. 18,8 (vgl. 2. Tliessal. 2, 4).
90 Silurs 9inii)l)fijfnmgcit «ii bei bciitfdjtn iBibct.
ob ociilos ponere, vitk'iiui.s vibratas et vihrautes sccurcs iinb IjaUiCU T)iu ein
is. 6ut ijnn ein gcBufdjc iiiib tualt, @ott flcB, fie treffeu attnv ober tafcl, ut in
sedLitione rustica demolientcs ceuobia Eisenachii inonumenta ^ jc. Simil^iter
»•'atle. '©nttncitjcn', bcvbcv'&cn [i. e.] : Sic ticrBrenncn beineu tcmpcl, propicia-
SB. sturium et ciiltum. Soy unä ganii [reinj an§plunbcvn [vciffcu cinj [iM. tis''] &
»•9'2IIt ftct', ba ©Ott fein tiiDÜ Icft prebigcn, qG§ finb fdjulen. 'Un[cv ^eii^icn'
i.e. propiciatoritim, tcinpluiu, pvüptieten habueniut sed officiiini ift nibber=
gelegt gclDcft, man lift nic()t ni()cv, Ut .sl bic Colilegi^ium tcniphim jcrtrod^en,
<liceretiir, c§ tft fein dootor nicl)r, iiuia man lieft nitfit jc. tifd), golbcii
leudjtcv [mensa 3C.], in qiiibns siguis colitur deus. Deindc fo prcbigt man '"
nidjt nx'^er. Pi-opheftae sunt (juo ad personam sed i\uo ad ot'tirium. JPtr
Ijoten lein prebigcr, doetores vcl lectores mf)er. Vasa toin])li finb l)t)r
pdjen, advers|arii l)a'6en anbcr jcte^cn f)in ein geieljt 11 nb lein lercv Icret
[lieict] mlKV, prcbigt nn§ mlicv, J^liter 3C. Templum unb pvcbigftucl ift
» '"geftuiljt bflä (Hinbliicrcl ligt bnrnibber. Notificans: bev bic leut levet, fo is
®- " ftfjcnblid) Hcvlcftein. 'Sinus': Temphim, collegit temphim [pop[ulus in] sicnt
nnilier in sinn, quae ubi liabet in sinn, lactat. Si deus in suo sinn vcrbo.
Est locus, ubi C'ongregatnr jiopulus, nt filius in siiiu niatris. ^n bin avmcn
lüolt id) gern tiabcn In simi, luie bic nuitei- ha§ Iinb nimpt, quando vult
Jactare, Sie deus aniplcctitur suum |)op|uluni, lerct ftC unh tl'oflct fie et -'n
amplectitur. lani sunnis ex brachiis geloorffcn, iani anqilitis nun solamur.
SBic lanftu ioä) t)mn mT)cv bcn loeum ticrlaffcn. Templum est sinus, quia
ibi colligit po]nilum. Germauus uon iiabet Bofcn sed indutus veste l)cift er
boS bofcn, qudd inter vestem et cutcm. SBir Ijeiffenö ein liruft. lam venit
et sei|)sum solatur. Ex isto versu ostenditur, quod Hicru|salein sit in niedio ^is
s. 12 terrae, sie constanter prac|dicatum: „bcr l)ilffe tl)Ut auff cvbcn". V|ult
d|ieei'e: illc est sohis salvator t|olius orlips ter[rae ei l)ilfft nllcin bcm
gion^cn crbboben ©i ift bei Ijelffcr. 6§ ift jumal ein fein fentenij. (yö gl)ct
Quff erben S[umma s[ummarum fo jlü, ba§ eitel ntorb i-ipSrapä- ift, fiift
einer beii anbern, (|uod non quotidpe sang|uis tluit unb lueib unb t|iub an 'u
untciIcK' unter gc()et et snunma s|umniarum quic(]uid [Ixmi] manel, lioe
ipsuni quod spiramus, non debetur terrae sed salvatori in terra, (|nae est
diabdli. [IM. w] i.e. bei' crljclt oHeS nuff erben, ber Tjilfft allem bing auff
erben. 3ft fecr absolute gevebt. Gr Ijilfft in aVicn fad^eu, [er] ift ber gene-
nil|is salvator. Ubicunque alicpiid salvatur, ba ift bcr l)cr, ben ©atan lieö ss
o — 4 in (leiisam arlioro in tuis iloiiiilius tol:i llierus^.-ilciii unb jcljcu otlcill^aticil iu
lociB omnibua sua idola: {o ^ct idjs flcvu 'moed' r zu l Sic sequitur Ulli sigiia Dei sunt
synagogae r 6 oII? c in aUc 'JllO Hfdj fehl) tcurfjtct 11 hinlcr seil feMlt nun
17 mulier] mr [matcr] ;« 22 .Sinns (iicniiuni r zu 34135 tiuneralis salvator r
■) Gleichseitige Berichte über die Gewalllalen in Eiscmtch (rom 21. April, 25. und
30. April, 1. Mai ir,2.'> s. hei Fi/rstcmann , Nettes Urkundf.nbuch 1S12 S. 261. 265. 276.
') Vgl. oben S. 87 Z. 6 u. Anm. 1.
*l.Mallcr 1S31. 91
fcrnft iiid)t-5 litcitn-ii i. c bfv aiiä ntlcr not liilfft aiiff erben [vd] bev nUe
l)iilffc tl)iit aiiff cvbcii, bcv olle l)ulffc tt)iit, \o oiiff eibcit tft, gefdjidjt.
S)a» ift icdjt. Nuiif probat per exeinpla: qiii Iiivurit Iiidaeos. In pracscnli
la-j id}y Weiten, «inod adlmc norit foccre, seil, niare jc. ^äj meine, er meine
■■' Pliaraonein [' ilracoiiem']. Gr meint botf) bcn ^()nivno. Kzecli. 'draco in ^icjct.vs, 3
niari magno \icor est flnvins et] Ijeift t)f)n 'feci nicnK'li[)snnr, finb nod) olS
bic fclfiigen flnalfifd)], nennet fic dominantes ii\ Ikh; mmulo. 6§ ift meta-*'-'
]>liiira, ein eitel nictapliora, Vfult diccro: (|iiando niat;ni priiicipcs vciff finb
lüov'ben, fd;icfct nnfer .s;i|evv ®|ott ein liotd nnter fie, bie fieffen fie anff, bn
10 öon fitf) nid^t tuiffen bic eö tl)Un follen. In desortis: ([ui sunt fcroces. Ipsi
mancnt in rogno sno, doncc liabent rciinuni et siil)iecti muffen leiben, hai
postea venit gens, Vt Gotti et Vandali [Iluiini] |{(>niailf)s. I'er i)opnlos
barbaricos alienos et inspcratos. Tu seindis: ^ä) l)nlt, bnä bnä aud) nod) » '■>
fei) metapi^liora, gljet ad regna et C'ivitates i.e. lidjteft ein ftab nn, ut sit
15 eulta et econtra ubi est, i. e. bauet lanb unb leut unb Deiftovet etiam.
'©tortf': potentes nt Cartiiaginem. VLuIt d[icere: distribuis politia^ in variis
locis et econtra 3evftvel)eft [dispergis]. ©inb al>3 exemi)ia iiiiiiis : i]isi' solus« ig
in terris iuvas. 'log unb': Tu coufirmas, boä gcluiu flel)et. I11 (jnltö
flcloiö, bu madjft, bai bie „fon nnbä licdjt" geiuify geljct, bu mad)ft, ba>3
2u bic fonnc nidjt feilet, nid)t t)irc flehet: baß lüir morgen gloiS bein togcn
l)altcn. Gerte dirigis fest transitivuni], tu eertificas, fiicis eos corto cnrsu
ire, ceito lueere et certo currcre. [Sl. 6ö''| Lumen: ^d) ^^''1^ l»onb tuadjcn.
Praeparas cibum illos, supra 62.- S)u Baueft ba§ lanb, ilii«' fecimus, sed txsn
mag bie anbern groffen luminaria aü^n mal mit meinen. Ideo reddam:
2J [aEl ftern. 'Tu' k. Sft and) fein. (?r mnd)t beut Snrden fein tanb fo»-'o
tueit, er teil non ut Tnrea, er fetjt igltd^ent Regi et pop[ulo, tüie toeit ein«.'?
lanb fein fol, 3m (^ptjob: In finibus Epiiod.? @§ !an niemanb mcitcr regirn,
benn ijtjm (Sott befoUjen f)at, lüic SPiauluS in Actis exponit. Est exposiliosivii".««
illius: tu salvator oniuis terrae 3c. Sju gibft allen l)errfd)afftcn, lüic lücit
3« fiel)' rcid)en follen. 5Piaulu§ Ijat fein oratio barau§ genomcn, nimpt baä
lanb cum legibus: unicui(jui' reip[ublicae dat suos terminos. Uii[manuni
imp[erium fam bic- gl)en ^erfien. '©onicr' quis iioc putasset? ^tan meint,
c§ fom nngefcr l)cr. Hactenus, quod est salvator '©0 bcndc": Nahal eina-is
lofc Öold, Naijal ein lofcr menfd), ])0])|uhis sine sapicntia. Plus est voea-
35 bulum affectus quam intellectus : bie nid)t§ ad)tcn, iueu fic fd)on tlng finb,
ut D[ux G[eorgius, Marcliio. 'Non des': ift fein t()icr. Opponit l;estiamai9
zu ö ps. 43 r 9 frctjcn fi^ c in fic /•/ li^tcft c aus tid^tcii 18 ^att6 c in
Vjcitö zu PJ Tuus est dies ic. r 20 motgcii oder iiiuacn 22/23 nionb durch Strich
zu sed « mog zu 23 Ps. 62 r 2.5 3ft oud^ fein rh zu 28 Act. 17 r 33 Kabul]
hzi Itebr. 34I3Ö lofc zu bic nid^tä gezoijen 30 Noii des] Ne tradas Vuly.
') = fie
92 Sul'^ct» -JJndjbeffctungeit an bct bciitfd^en Sibel.
S- 20 bestiae. ©ebcncJe bcs bunb»: Plena est terra. V[ult d^icere: lutueu Greci
[ut latiiii (licunl], Corinthus domus iniuriae: (jiiae sunt passae iuiuriam btc
3errif fenen "^eiffen, terra est plena deformatis locis et riiinis. Lumen Greciae
est extinctum, extant domus vastatae et passae vim. Sicut politae urbes
possunt lumina terrae, Sic vastatae obseuritates terrae ^ Sicut supra dixit s
jerbrec^en ben tcmpcl, lam ft^et man t)nn boS lonb »nie ijnn ein öerbrannb
borff, „C'5 ftf)ct" fc^Cllilic^. Ego semel cxposui [active] de mouasteriis: @§
finb rcubfc^Ioffcr :c., sed quemlatur vastatam terram: „ba» lanb ft^et"
[f)cflid^l bot serrtffener itnb bcrftortcr I)eu)ev. Est deformatio terrae et
vis facta domibus. S;ic Q)X)it} finb-3, »HO ttiQa fcinS im (aiib ift gchJcfen, ba§ lo
^äbcn gav öcrnic^t uitb ücitjcrct. ßeiium secnm aÖert omues calamitates.
3. 2i[!8I. 67=»! 3|"t ein fein fentcn| sequens: '£a§ btejen gcvingcn uic^t' mit
fc^anben ba öon ^ic^^en, ge^en. Sic feieren tl)un§ lueilid) nid^t. [Empha-
S5. 22(23 si.s] Sic i'^umcn beinen uamen. J^oven [P.M.]: Antioclio. „Sttjm":
gcf(f)rcl)e§, geplev», bc» inu|en§ [ba§ fol ein gcncral fein], be» trium^f)iren5. i^
pud^en [1)01)01 ba ijab totr l)^n, too i[t bctn gott? Sa§ bir bein 6f)i-iftiim
'^clffcn. Sas poltern, f(^avrcn finb subsanuationes, sunt voces inimicorum
et illi non t[)nniorn sed fcfjcltcn, blaspliemaiit. Inimicus insultat: Bis capti
OTattf).27,43p}ii-iges. 'Speravit in cum, salvet, si vult.' 2Öcr ligt, bcr ligt, hah eine
gcT)cien, l)oncn, lachen. Epinikia et vcxationes: tner ben fe^nben I)at, barff m
für- jc. Xcr iurcE fan» anä) aufbermaffen Inol fagcn: Vao victis. I.e.
toed^ft, hjtrb groffcr „gctitmcl": iibcvfaUcn, fc^arren, bodjen, toBcn. SBcnn
dominus uic^t bicin fil)ct, fo „nemen ftdt)^ toerlid^ ,yt", Tur[ea. ^\t fein
üoldE, baä fo flogt ut pius, Vidc C'Lanticum Canticorum.
35
PS. 75.
2)a§ er nid)t DerberBt lourbe, nid)t nmbfeme. Nomen tuum est prope
i. e. beneficum, non est nobis nomen ioiige. Nomen tuum ]M'ope est in
$j. uä,'i6eon|cilio sanctorum. 6§ fol l>eneficii fein. '9Jal)c': jirope est omnil)us invo-
eantib|us te: Esse auxiliatorem. Nomen de! propiu(]uum, quia nomen eins
facit mirab[ilia. 51al)C: sabitare, ubcr un» ift i. e. (piod nos habennis verbmn 30
»•snoticiam sonaret non auxiiii nomen. Sa fompt nu pcrfon dei. Tempus
S. sstatntum [loca supra] liic, supra domus. 'Cum accepero' stato tempore.
3ft in persona dei dictum ba§, mutatio ])ersouae rcfcrtrt ftd) ba§ bcnn (piod
5 possunt] pt also polest m!i;/lich 10 über vis sieht 2 16 püä)tn] zuerst bto^cn?
l'J (Krip) Speravit -21 (a9cn(§) i' piope «icr (sanctum) .In» Innenramh von Bl.fiT'-
quer: Is ps^almus (ür.nt) minatur Iiidijis piapscrtim «iptiniatibiis, f|iii tiimebaiit iusticia legis
et de regiio et sacerdutio a deo acceptu et quod esseiil pupiulus dei, ideo impossibile esset,
quod quicquam inali eis accidere posset
') V/rgäme: heißen. ') Ergänze: den Spott nidit sorgen. Belege für dies Spridi.
wort: Tliiele Nr. 245. ') = fie.
5PfQ[ter 1531. 93
abiecimus. Comminatio contra intonio? liostcs. 3u fciucr ^cit tiicvb ein
mal richten loa» rcc^t ift. äßeib icf) ridjtcn bac rcdjt fol gcvidjt I)ciiieu .3.
versus i.e. hüa lanb ift Öer3a9t, crfc^iodEcn. Duplex sententia: an loiiuatiir s.'. 4
de impii.s vel püs. 'Coliimnas ciiis^ ift de piis. Ipsi territi sed ego 'coii-
0 firmo eos' et postea incipit bo» Qiibcr teil. [S8I. 67'>] '^dj loerb rcd)t ridjtLen'«- s
qui sunt territi, confirmabo: ftcvcfcn, econtra impios [induratos] tcrrebo. S)ie
im lanb ücriagt [finb] nesoio an de impiis vel püs loc|iiatiir. Sq-S lanb« •<
bebet, ift Detjagt, t)eift nid^t allein erfc^iecfen sed illam contumeliam passiouis,
terroris: bo§ lanb jittcvt. 'Col[unnia.s' l)t)l" bein. Est [eolu|uiua] mctaph|ora
1" „Seule" i. e. .stabiliani, hjil matten, ia^ fcft ftcl)C, bn§ iiid^t iimbfallc. SaS
finb bie fromcn, qui terrentui- iudic'io dei, impii rident. (iloria tibi, doniine,
quod nos iuvas, bie impii fragen bod) nic^t bavnad^. 9{^umbt nit^t alfo, 35.5/6
tiiump^irt nid^t alfo. „Äopff aufffe|en" S iustruere se ad bellum, ad pug-
naudum: bu(|t [tro|t] nid)t ouff CUCt mad^t, Tunc pauper .si|bi coinii
15 sumit. lactant lingua, iactant manu, sapientia, vi vel potentia. iKl)limbt
nid^t unb bud^t nid}t olfo auff euer mac^t. 6in feer obscurus
p-sialmu.«: bud^t nid^t auff euer „f)orner", gctontt, „f)cbt eur" madjt,«.«
gclnalt „nid^t ju l)ody' [feer] inibbcr ©ott, üerlaft cudj nidjt gu fcei-' o»ft
eur getoclt. 'Quoniam nee ab': Ista sententia 'feeimns eura infei-uo pactum, |\'.^^ ^^
-■n unde veuiet nobi.s malum?' ut sit Miniesis. Yrrn esti.s nimium seeuri: qm's
faciet nobi.s? ^d^ f^flC CUC^: @ott lüirb» tl)Un. Ip.se 'est iudex', qui teiTets. s
istos supcrbos et induratos homincs 'JHebet nidjt l}alftarrig\ quomodo? hoc, s'.c?
ut dicatis: e§ f)at nid^t not, quis faciet nobis, sumus nos populus doi.
Fidunt, quod sunt populus dei et liabent promissiones regni Ipse est gan^
■.'.'. nafjenb vobis, ipsi srjoriantur, quod habent ein regnum, ein cornu. 33erlaft
cud^ nid)t auff euer 9Jeid). Sa§ cornu '^ette iä) gern brinnen gel)abt. 5Jod^
Don beut gcpurge l)nn bcr louften i.e. a meridie. £cnn 65ott |ld) fages.s
eud)]: (Sott ridjtet, brevefactos 'e.xaltat', duratos 'bumiliat\ Xev l)err Ijats.»
„ein feld)" in ber l)anb, ^at fid) öiel muffen leiben bcr öer»: Cantatus de
30 Apostolis proptcr lioe 'confirniavi col[uinnas eins'. |*.Bl. »JS"] Turbidum: ba§a5. ••
t)eift er 'ftavden tnein', ber ein rtol fan bvuncfcn mad)en, ut nesdat, \m fein
hJeif^eit bleibt et potentia. gr gibt eim trunden, i.e. fie muffen bie neige '-».9
auffauffen. „^[rinden, brau fangen." y[ult d[icere, i>aä fie i)mer „bronc. n
fangen", unb bie „l)efen" [I*. M.] baju. 'Omnia coqnua': alle gclualt.
3 duplex] 2 X 11 fromcr JJ/72 Gloria iis iama(^ unl 21 nobis c aus
ferroribius iudex zu Ipse est Z. 24 durch >Slrü:h zii 29 itäfn r :it 34 unter ^efcn
[über Valde 94, 2] steht P. M.
') 'Äopf auffegen" s. Tliiek Nr. 351. Früher hatte iMther an unserer Psalmstelle
das ihn geläufigere 'Hörner aufsetsen' s. Thiele Nr. 352. ') Die 'Wiqe' = der Hest
im Beclier, Glase, ist luxJi in vielen Mundarten gebrüiichlich. Luther hat sonst: liefen
und hehilt dies Wort an jinserer Psalmstelle bei.
94 Sut^^cr» 9tad)l>cjictungcn nn bei beutfcijen SSibel.
s. 4 Valde communia sunt qnae in ])S[almi.s Asapli. '£)tc ^fetl' bcr
» .'• fd)ul!cn. 'Senn bic vauticbcvge^ prac monfibus. Omno imporimn est latro-
ciniuni: Auginstiniis ', quia sunt longa iinperia qnasi latrocinia. Quao-
ffi fritnr, an sit ctiam seditiosus. Sie ftoll^cn „Tticdjtigcn", bie rauber muffen :.
»cii.Sfl. 3:!, 1 bcraiidt liicvbcn [seil est tcnnitcr gcvebt]. Nonne qui praodaris, Esa[ia, 3cr=
viffcn löCl'bcn sicnit leo rapit, i. e. ipsi occidentnr, rapicntnr de liac vita. Nos:
»oirb l)'^n ein xoä ouf^ictjen, fdjleljet unter ben tiauffcn et rapit cos de vita,
nt fecit Sennacheiril) et Piia[rao. @v fi()ct Quff bilö niCCV unb ''^>l)nivno, eanit
de niari rnbro. g'3 fol louttcn atrociter- ein inub, bn ciui unfev I)cr Ü)ott m
ben fopiff, ba§ Itjcbber, snpi-a: eiid) fol. Ii)si rauben ]iop[nliim dei econtra dei,
i[t tcnuiter gcrebt de reb(ns magnis. Ujufcr l<0[CXX ©[ott t)at fic cingcfuntien
ut puella piornm sod fein cinfnug lieb luar boS lirnffcr tunufen in mari i. c.
ä! iq[uanqiiani diu joruig finb Piiarao et alii, furdjt id) gleidj fo l)art für Ijtjn
qI§ für beut, ber fd;Iefft. Qö 3ft M^b gefpottct. Ipsi ineipinnt, fic muffenS i;>
aber laffcn 6I[eibcn, animo cffieiunt quod ceptant, t)aucn bo ^er, sed (piando
dominus, fo cutfclt l)t)n ba§ fdjlücrb ex manu, noii inveniunt i. c. non trifft,
er feilt [i. c] 6r mu» ba§ fd)liierb loffen fallen d[icimus nos, minantnr sed
SB. c non ofliciunt. Sie jurfen h(i5 fdjlucrb sed non effi[eiunt Ut: lam C'esar,
Ferd[inaudus, ®corg finb ftollj sed muffcn bic 1)0 nb laffcn finden 20
i!.9[SBl. OSi-J 'Sinb': ^ft al§ contra impios gcrcbt baä. ["'l'^'r« JC.'] 3ft al§
t)oin toettcr unb bonncr gcrebt. äÖcn bii hac' urteil fprid;ft i.e. dum
tonas. '©tir feessat l)ellare], fo laffcuö l)l)r fricgcn anfteljcn, Umllcn nl)mmcr
friegen, belia eessant, lücn er brcin liegint ,^u fdjmciffcn. Piiarao nnift auff=
l)0rcn, ipiaudo dominus. 2. pars iudieii Uom t)elffcn. (Si l)cngt OU ein aiibcr, 25
SS. iißö gcl)Ort jufaincn. 'Et reliquiae': bau ift, ubi 7 iiorac aut ut reeolligat,
si quid amiscrit. Ira: duplex sentcntia: hominis: confitetur tibi, Reliquiae
piornm ruftct fid^ JU IjOrcu, liominis passive: impii premuntur ira aceincta,
liacc est .1., 2. est, «piod ira Pharaonis [active] est oecasio confessionis i. e.
fccit, ut nos Cantaromus. Cautemus domiuo gloriose, ^ä) l)et§ lieber pas- ;io
sivc: Ira Pharaonis eoufessa est tibi i. e. fecit, te celebremns. Ostcndam
jiotcntiam meam in te. Ira hominis i.e. ira in horainem, nt sit ira dei in
liominem. Passive: Ira hominis i. e. qiuuido cum corripis, Ira in homineni,
qnandr) cum eo ,5urneft et bonnm, alias jieriret. Aliter irascitnr 8(anctiis
zu 3 — 7.3 Is pr.acdicit t.yraniuis et spuliatciroa populi iloi, niiscri' delciulos u. am Itmcn-
rande gurr 12 tomiitor r aus donuiter 13 pioruni] oder pueruni? 2.3 ])c1laro
21 (fäjla) (djmcijjcii 25 6§ mit Strich zu Stil Z. 2.3 ■ 2H 311 fjorcii] juiti ,iorii uiüi/licli
32 i. e. (((ui.i)
') Augustinus de cipit. Dei XIV, 4. 7.8. ^) AtiocittT cnh^mchl dem ' ti'iuiitor
gctcbf Z. 12.
$falter 1531. 95
aliis impiis, aliter aguoscunt pii. ha tiia |ift glcidj lüol mit activc] in
liominem ooufitctur te: tüCtt bu bcu mcilfdjCU [Icut] ftiaffft, „ba§ fol
man biv banden". 'Felix, quem faciunt', tueni? ba-i fclbig luere. '80 Icvet
man bid} pieifcn pJlbcv bn] rnfteft bid) t^tcidjmol, ba§ bn mljcr jnrncft mit
1 xxdjtcn 3orn, bn bift gernft nori) ml)cv „]n ,}nrncn" ]n fti äffen, llnb
ba§ i>n geruft fe^ft (ad: bo§ ift fein) auä) anbcr ju ft raffen, ftoffcn fid)
bie lent bian, quando tu increpas liomiiios, fo ftoffcn fid) lucl anbevc bvan,
baö ift bev seuteutia. Tali exeiuplo teircntur multi alii. fo nuiv man bidj
befcnncn. Xex öci'§ toivb l)eut jnm cvftcn mal gebet ijn beni fentenlj.'
10 'Vovete^ imperative tantuin : Ilhul est praeceptum nemOt ninfein f)|evi' g|Ott i' 12
fuv ein ©ott an. Est .1. praeceptum. Est veibum iiacti vcllo eum habere
pro deo. „S)em tnunbevbaiiic^en": S)a !ompt hjibbev pcstis, hazar vindc-
miarc, i.e. e§ ftofft fte jn boben, er leret fie mores. Si verum esset, (juod«. 13
liie. [S8l. G9"| Et nostris temporibus [domiuus] indicavit: l\«x fpapa]
15 franciao, [iumgariae] daniae K. Et iiic est scriptum, bo» e§ l)t)n befdjevt fei).
'Maudas salutes [lacob]': bn loilt gct)olffen t)aben. *'-''^'
Ps. LXXYIT.
3j(^ fdjvet), Epitasis i.e. ijnn meiner not fndje idj d|i(imns ik)s,<s.s3
bie Joer gern gctroft nnb 'tvH fid) bodj nidjt troften Iaffcn\ '^d; bend'e an« 1
'-'" Sott' baC' id) ert^ittere \ba fol man nid;t yttcrn scd], De soaudalo, (|iiih1
deus non iuvet, 2. scntentiae: .1. protlicron iiiste[ron: '^(^ bcnd an ©Ott' nnb
iliud sit efBcieus, raoveor, vcl histeron proitlicron: quando mens Spiritus
angitur, tunc loquor et cum conturbor, suui memor dei. ^li) i)ah^ nidjt
gern, quando an dcum gebende ut terreatm- scd eeontra. 2:ein i. e. verbi
25 dei, in quo cousolatio, ©cf^et \W]apij ut ego Pliilip.] mit gcbandcn umb, ba§
bie leut nid)t f romer tuerbcn: fiorent impii fba§ Incr ber crft, \mn id) an
©Ott gebende], hoc mc oonlristat, Sed eeontra. ©cift, t)Crl3, men mein
l)crlj in engften ift, „amcdjtig mirb", fo rebe id) mit l)t)m. 3ft nod) aUi
memoria dei et verbum. 6§ fol ia nid)t bof>3 fein, iuenn einer an nnfcvn
so t)|err giott gcbcndt. Iiomrdari dol molnrt mid). laä ift fecr gnt. "JJicins.s
äugen l)eltftn, ba» fie niadjen', ^d) bin crfdjlagen [delirium animi passus],
^ä) bin fo amed^tig, [lefig] ba§ id) nidjt fba§ id) manel] rebcn tan.n.c
\^ä) bende ber jcit] SBenn iä) mxä) trofte scilicet, i. e. 'ber Hörigen jeit'
i aliis impiis] aliter impius? ignoscant gemeint'? J/ pactj c au« pactum 12 bazar]
ISn"' hel>r. 14 iiidica* oder iiidica' zti Iß Mandas salutes Incol) r zu ISjld In
Lavacro est magna diligentia non nimia r zu 29130 3dj gebende an bie liorreuda iudicia
Scd r {vor Rccordarl) 30 moöirt] oder monitt zu 33 Aug[ustinus Cassi|^odorus Turiic
cre^mata Bruno paleatia Lyra Stapul|^eusis, Arnobius (Pau) r
') Luther mü den Vers beten nach dem Sinn, wie er ihn dann in dem Woi-tlant
gefaßt hat: 'Und icenn sie noch mehr irülcn, Inst du auch noch gerüstet'.
96 Suttjet? ^Jac^beijctiingen an bet beutic^en 58ibel.
«7:. e. hjie ®ot mit bcn öctern geljunbclt ijat fquaeremus, docemiis] ^i) tl)U§
». sau^. 5Jictn geift miiö bifputicvcn, scilicet: 'SäJiib jc.'? [So bev l^crr] Ex
isto loco probatiir damnatio acLterna et dia[boli salvatiouetu per Orig|inem.
Unb nicf)t raet)!- gnob erjcigen? „Sßolgefallen" ift 311 fc^trad^. Verhum,
promissio ' aniar^ proprie est promissiouis, v[iilt d[iccre qiiod desicrit, 5
SB 9desist[it, ue promissio? §att bcn 11 ©Ott ücrgcffen, gnebig ju jctn?
V|iilt d[iccre: cingctf)an, gar cingc^abl^ogen. (Nota v. S 'ncrfd^Iofjen')
ju^altcn, uou effiuidit, i)nnt)Qlten, einttjun, bie l)anb jutljun. P^go autem
* "3[t obsc[uriis versus, dLxi fvoncteit non „fcf;Umdjcit" i. e. factiis siiin
moiiachus, (Sott iiüv ein anbcvn rotf ange|ogen. [»[. 09'^] ©olcf;e eog[ita- lo
tioiies {)Qb xä) bei) inix, ober niliil cgo etlicio quam quod me excrucio. Si
ego excuterem, Xi\v\tX ^[Crr giott anbcr« \o. lam convcrtitur, toivb ein
onber, man nut§ anber§ Oon fad^cn reben et non folgen cogiitaliouibus.
?lbcr Iticnn i(^ in nadjging, fome id) nirgenb ba öon. Sed in mediis cog[i-
tatiiMiibus ccpi rcfleetore lueipsum et deus dedit ab'as cog[itationes, I)at einer 1;.
ba§ ^ertilcib baOon. V[ult d[icere: 2i(^ gt)e mit gcb[nndEen umb et dei oblitus
et video, qui quomodo in mundo jugcl^e et me eareero sed quando deimi
inspicio ot reeordor eins, tum melius liabeo, ut supra dixi. Tam redit et
mutat cogLitationes Mea infir[mitate, „ba lucrb xä) frond öon". Est corri-
gentis: (?l) tt)a§ ift? benn, hjcn xä) fd;on lang brnnit befunimcrt , bac- finb -'o
beine gebanden, dei seilieet. @ott gibt mir ein nnbcrä ein, Wx gab mir Sott
ein anberS ein. l'rius, quod per crueem affligit et cousolatur uon est sen-
tcntia. Non dicit elare, quam tenta[tionem habeat. "^ä) fprad): fold^e
gcbianden frendcn mid). Inter eogitandum taiia, eorrigentis est, fprad; 3n
mir felbS: lt)a§ biftn für ein nar. ?lbcr bennoc^ bac^t [fprad^] id): ^6) -.-&
!rende|ft bid) ba mit] mid; fclber. S)ie rechte fjanb be§ f)o()eften mn§
[tan ba§ alte»] enbern. Domini est salus, Cogita|tionem mntationes eins
sunt dei: luen id) mici^ ,3itiii tob martert, niliil effieio, ©0 loerft ein fein
berfidjien: tna§ ge()eieft bic^ fclber, nnfer l)ierr O^iott bcr mne t()un unb
«. nmadjen, Srumb ift nn ein anber man li'orben. 65ott bein toeg ift t)eilig 30
nodj ift» bennod) nidjt redjt. Non est in prophano i. e. q|ui('(juid tu facis,
sie facis, ut modo vidcatur: affligis uos et tamen tua gratia adest. Secuu-
S5. lidnm earncm ift mors ba , seeundnm s])iritum vi(a. Mirifieas sanetos fuos,
i.e. bu gcljeft unter unö umb [iJ*!. 70^J [persane|te] (jeiliglid), t)cimlid), bu
agis nobiscuni, ut uon vidcanuis, hjeng ungLlucE am grofften, tum iortLuia. 3i
Sie agis nobiscuni, ut nemo videat nisi s[anetus et iustus, oeuli carnalium
5. IC 17 obsc[urautur. Hoc in Aeg[ ypto osteudisti iu mari rubro sie egisti ut Israel
1 t^u(n)l ü aviur über .luiios 7 v. 8] müylich \y\i\l diiccro U'i gfjc felilt IU
19 Aiitipepliora r 22 p X //» = Jicr crucom 24 (Söenn) Intcr -JO ixtnde über der
Zeile eryiinzl zu trendeft 27, J8 Salus zu el'tici« i/ezuijen zu 30 via r 32 adest (et
tarnen) 34 [psanc] oder Jjunc JIs 36 uculi oder oculuin 37 obscurantur unsicher
unten lag, Aoiriyptü oben. Evaginabo prladium nioiiin sed ubi iniitati<i
(Ifxtrae ex, gint^ä anbeiS. "Qiiit; ileiis?' äBo ift fo ein groffcv fl)cilid)cr] «• "
©Ott alä hu bift. '/^V f)cift fvnfit, scd hie deus. Siqnidcni ilii Mint
niiilti scd iioii possmit iiivarc iit ipsc. ]):ii-l)jara , Pf)viftopl], c^I ina};ims
5 dcns. (yrjcigt, belocifct. 1a fomcu bie eiemvcl: 'Jn bradiio', gclunUig=sj: jß
lid;. 'Viderunt'. ^jt m'^'f- riibnnii, bo bonncrt-S, bitljt, lonr ioaffcv, d|ici-». n
miis: äBoklcnbriift [Auroir.] fielen cvnb äBetterftraleii, Jvax nm iiinben" »■ is
in caold'. vox ii>iiit[rui tui, e5 l)at gcvcgct, alu guije man mit molben, llnb»-»»
gieng glcidjlüol ba§ feuev fo vott brnnter unb lefdjte feinS ba» onber. Sie
lu tactiiin im rotten mcl)v. y)m l)imct in aioo, 'vecft fid^', crfdjntteit. Xa
fompft, loa§ seniitae fjeift: 'bein lueg ift' nu loeg. (iv gl]et, U[nfcr l)[Cvgot si' s"
unb [man] 'fpurt t)l)n nic^t', er get)et fba5 ifty] feer leifc. Tna via in sancto,
supra. 3!^} i^icne uinferm l)[evv g|Ott [et ipsc reiuaneret occnlte] t)cimlid),
dpcit illc. Sriebft fie.
.4
'8.
Est clciiia pro pnuri.«. 3)a§ ift bei' tcrt, <|ncMn yjlatt^l än§ l)nt, ift fonft !Bt,uiii.i:i,3£,
aud) mol oHcgivt. ä>on alten Ijenbeln, gcfd)id)tc, bie ctlim-j bebeuteii, voca-io.-..
ruiit Aeuigmata. Est poeticns ps[alnius, ^ebt fein poetifd) an, propnnit jc.
Patres f)aben nn-S gcfagt ut et ipsis dicanms 'Unb Herfiünbigcn ': fil)et auffsB. s
20 bie antiipios. 'SBunbei': feine madjt, ^u leren: Unffen folteu. ^eriietcn:«. i/e
Öcbt a .1. praecep|to fein an, S|umma gcliogcn ex tota lege, histnria doeet
lidcni >|nMnr.a s|umnianiui. [581.70''] 'Sorcr more\ iinfcr fon ift 'abt|runnigs. s
unb nngel)orfam'. Qnae non parabat cor snuni, „unb beä geift nidjt red)t=
fdjoffcn" [feft fi|leibt, trelülid) ^ielt] „tuar an ®ott". Sunt iiistoriae,
•-'■. tractaiit de tide et 1. praecep[to ba§ ift eitel [figurae, Alleg|oriae] metai)|Iiorae.
'Die belli", dies tentationis, Neu opposuistis vos nuirum i. e. Cap[tivitas loev
regniim: bie ba folten bienen ad credendum finb .1. defectores, feit ah,
liistoria patmra, fo t^ut ba-j Gpl)ra|im. SBenS not ift, ba« man glauben fola». 9
fallen» ab, se^quitnr expositio: 'l)iclten ben bunb uid)t'. 'föcf)arnafd)t\ iftsio
30 Allog|oria mera belli i. e. in tentatione.^ Suchten [ein] anber. öotter, Sie
PevgaffenS balb unb d^ixernnt: hi sunt dii tui. ^JJHt einer ioolden, f »v j'\j,'„,^. ,., ^
l)t)ren baud^ [fccl]. Sunt recitata verba a ludaeis, (||uancjuani liabeanins^- }*
aquani, (piomodo dabit paiiem et carnes? quia 'cntbraub' se(juitur. SB. ai
.-> lirachio (mit) 7 nai] crt und a darüber S getCflEnt Unb '• nus brciii
]l tompft scheint c in tont))! 16 ^at] oder suniit Mattli. lli. r 21 lege(iii) 22 Sorrr
■more] TVi'Z'i "i^'ic 36 Cap oder Cep oder lex oder Ep[liraini tuet oder hjor zu 2S
filii Ephraim r 31 9)lit c aus mit 33 enttjtnnb se' mit Strich zu rccitala Z. :12
zu 33 panis caro r
') '9tm fltimbcn' der seitherigen Übersetiting wurde entsjyrcchend in caelo; im
Himmel. -) Baß belli alkyorisch = tentationo nt nehmen sei, hiilt Luther im Sclwlion
fest: Stvfit fjfißt ^ic ^liiferfjtung, fn()r inib not.
öutfjcrä SBeilc. Sifictüdcrfctjung :i 7
98 Sull)cr? ^Jac^bfffcningcii nii het bcutfd^on Sibcl.
a?. 2^ '©ngelbrob', Aliir nonien tlei, Panis Aliirhn: bQ§ bie cngcl gegcku
»•24^aBen, i)Qt§ er ob laffen xxgen per iiiiuisteriam Angelonim. '%ü Don ajjeii',
SB. 3oba bie fpcife nod) l)t)nu l)l)vcm maul luare. „S)tc beften": a\\ bcn am meiften
Sä. 31 gelegen ift. „Scmntigct": opiiressit, fd^Iug crnibbcv. „9)f)v tag alle",
s*. 33 6ic ^aben t)l)i- ^t\i fc^cnblidj jubradjt, CH' lieg fie \){)x 3fit l'o jdjcnblid)
jnbiingen. Alia senteutia: 6r {)at§ aljo paulatim laffen f)in fterbcn,
fiiiivit edniiii aniios in vaiiitate, baä fie finb I)in unb luibbcv umB 3ogen,
iinb nic^t-5 oiifgeiid;t, (Jv biadjt fie umb, buy fie nidjto aufvidjtctcn, (i-v
lie§ fie loa, ha l)in fterbcn, loie fie Inaren, erant vani sine fide et eogni-
tione dei. Vani.s|siina gens, fo fturbeil fie nnc^. Alia seiiteiitia fst superior,
si inteliigas de vexationibiis morae iu duseito. [331.71*] *J)nn ^l)rem lofeu,
eitelem Joefeu, Vanitas: nou sunt assecuti proniis[sioues faetas ipsis. Pro-
baliii: sidjitinu, belienb. Duplex sententia: Phil|ippus: C^r l)at fie erimugt
[gerict)t], qnod niliil adsecuti de promis.sionihns: finb umB fouft ex Acgiypto
gebogen unb über ha^ t)l)r leben lang toul geplagt. luratus: fecit exitns
et nou ini{)leta proniis[sio in terram sauctani. Placet ista: fnistra fuerunt
egre.s.si ex Acgiypto, privat! .sunt fructu egressiouis. No.s ger|niaiiie(> d[iei-
nuis: umb fonft aufgewogen. Unb plagt» l)l)r leben lang tnol. „3ar":
ba3U plog gnug auff legt et tarnen nihil mit mereri. Qui dondno non v[ult
niereri et v(iilt unfcrm lierrn entlanffcn, be§ SenffelS M|ini.s(ri leiben ml)er
ben unferu l)ierr ©ott et tamon niiiil asscijiiuntur. (Jo »nirb cim l)cvttcr, bie
a<-34^eU ju üerbiencn bcnn ben l)imel. äl^enn er fie [Aurog|allus] plagt, Uiolten
fie front »ocrbcn. Ch' >oer Inol barmljcrliig geiucft sed ift redjt, Uien er fd;on
«■3«! mal Hergab, fanien fie toibbcr unb uiadjten [richteten] ein neloy. ' Krat
niisericors' i. e. l)iclt fi(| al§ ein barm()erl^igcr et remissor, Uergebcr, ut nen-
traliter i.e. er reib fie nid;t auff, bertiiget: 'Unb lic§ offt bon feinem ,iovn'.
s. 39Siniilitii(]o: ba§ li'ir ein 'luinb' l)eiffeu, fal)renbc l)abe. Exaspcrarc iftä, mt)er
iB.4ubenn „ungetjorfani": erjurneten, entrnfteten, befumerteu, „madjtcn i)l)n
unluftig" [uniniEig], fc^ellig d|ieinuis uos: qui Immeritis paiiem dat. Tactus
OTüjc 3, if. dolore intrinseeus. multiplicati -sunt dolores eoruni. 'Tu dolore parie,'*'.
a. 4ilteruin atque iterum tentabant cum ad sigua acdenda [Iud|aei sie expouunt],
provocaveruiit eum. Cirourascribere Nata supra 62 .3. versu, fteKet l)l)r
S8.4jcinem nad), si etiam, fo l)eift'3 'reiben', ^einb: Plmraone, a tribulaforc,
»•4:. nent gencraliter. 1 931. 71''] Tum oniiiia postea recenset ^tuifalter. Orii/ili ^
1 — 11 Von ßngelbrob l/is desorto sind die Schriftzüye anders; das Stück sielit mis wie
f.in Kachtray Hörers zu 1 paiiis aiigelorum r; n'^t'^ax DO^ liclir. 4 — 10 'Unb \ji]X iai'
i^t fjobcn fie ba, itjt bort ein yc^tcdten cni()fanflcn ?■ 7 üimos] .inimas mHytlrli 11 si
oihr sie IH IJiijjlfx] 2 X /■' foeit udrr liiit '20 M] cur Not tit si( 20J22 3ft
niic^ liistcioii |)ir)ilicrc)M boc§ loollcn Wir-j bleiben Injfen r •j:i bnrmljeitig 2.') bovml^ertigev
•Jii ofjt Bon iilirr (nni{)) r.n 31 2 vcrija .nltciuiu advcibiascit r 34 ncnt iniiylirli unch
nciit^rulitcr
') Oraph ist verschrieben für Aroph m nhy.
unjifev, sie ohsorvavi ', etiani niixtio nuiscariim fdjlangen, f roten keiioinia.
Disputatio, dum inveiiLs tliool|Ogornin coinnimiis imisca. Rst gonerale
nonien: frotcii iiiib „frofd^en". ?)nn h)elif(f)Innb lucvs ein fein getneft, er
!)et fo üicl nic^t regen lojicn: fie I)etten l)[)r m()cr gcfreffen.- Jyi'ofc^ Der--««
5 bcrben nidfjt» uberal. Sycomoro.s est propria Aegiypto i. o. ^^r [„erbcit"]
frud^te, jaot, „IvaB fie lobortrt l^atten", finb erfroren. Svca: ein tioiis
Aogiyptia, Bora fiiliriir: 'iiriieis sagittis' siipra ps. 77. ^urnet unb brauet, *•"■ »s
ba er unter fie fanb 'bofe enget', fo ift^ historon prutlierou : ijun [feinem]« «
grimmigen ^orn. Sr meint bie teuffei, qui primogenita ^aben gefdjlogen.
lu 3)er ift mc£)r gelneft (|imin nnns. ^Medici dixcnint pe.<tem, tractuiii vitiu.siü. so
aeri.s, sed hie vides: per immissioiies uialoruni aiig[eloniiii unb t)n(t, cpiod
ctiam puris[simuni aerem anheiitu suo possit inficere, et iiiiiil t'aeiiint fjiiam
lii>e. Et [de] Saga dicitur, qiiod non pot[iierit quiesceie, iiisi tf)et fdjoben.
5){aum tie» [irae .>^uae] i. e. pergebat unb ^iett an, buri^bringen, fort gef)cn
li [Quid si sunieremiis effen?]' Pro.sopLopeia : boö bie peftitenlj fei) ein groffc
frato, bie bie finbcr nnff friffet. 5ln ber peftilent^, an ben brufcn fterbcn,
brus unb peil* ift ;)eftil|cn^, auiiua iuimaua et alia. „2)ie erftling l)f)rer
!rafft", laeol) ad lliiben: primus nieiLs, fortitudo mea [tu virtus inea] et J; '■^',''''' ■"*■ -
priiuitiae for|titudinis ift eadeui %'ox. Et detite[ronon]io 21. Ben oni ^eift'..snoif ii,i7
20 dolor et virtus, iiic virtus. Hie debetur mU'3: Odiosae et amatae, neoes|saria
lex: qnando cpiis uxoreni habet et vir est bos erft t|inb ift fein erft gut,
hie filius §ierr est, prima fortitudo mea i. e. mea .1. res, ha^ '\6) erjeugt
l^ob, ba tnil ein '^ecr auf loerben, id^ l)ab \S)on angefangen, .1. est virtutis
sivc ber anber secundus. |a?l. 72^] In Gen|eratione ifts fein gcmad^t: nierb
2ü ic^ ein pfaff, fo biftu ber ^4-^abft, si ein Rex, bu Äe^fer. [In deute[ronomi(>]
3ft ber erft fon l)nn meim f)au§. Erit caput generationis meae, fol ic^ ein
Qcfctjlec^t friegcn, fo muis mein 1. fon fein caput facultatis meae, trofft,
oapita generationuin unb ^at haä fortcil: sive sacerdos sive Hex. (^rbe,
„frafft" bleibt auffcn.'' Cham habet pulchcrrimiun reg(nuui. Maledietioi.OToj« s.s:
30 Cham impletur a tempore Mahometh. Nos: 'In laphet'. 58ebccEt, erfenfft ». i3M
2 dum] oh = tum niusca und darunter koenomia fxoivo/iviaj 5 propria <• aits
proprJe 6 faat (bie fte) 23 f)ttx] kaum ^crc 2. Gen. 49 r -J'J reg (vcl rcgiii)
') I/iither bezeicJinet hier seihst seine Methode, hinter die Bedeutung helträischer IPw/e
zu kommen: ob.servavi, d. h. ir verglich alle Stellen, uo ein Wort vorkam, miteinnnder
■uiul kam so auf die ungefähre lieulung. Auch bei z~y fand er sieh mit 'Ungeziefer'
nicht idtel al>. ') Halte (!ott in M'ehcldund statt in Ägypten Friischc regnen lasiscn,
wiire es keine Plage getcesen. Daß in Italien Froschschenkel versjieisl wurden, luittc
LuUier wohl auf der Itomreise beoba<:JUet. ') Luther denkt daran, den Worten
V. öO 'er maclde Weg für seinen Zorn' den Sinn su gden: 'Er ließ seinen Zorn sie
fressen'. Der Gedanke ist alter dann fallen gelassen. *) flfl'enhar muß peil eine
Krankheit bedeuten. ') 'lUe Erstlinge ihrer Kraft' 1524, nunmehr olme 'Kraft': 'die
ersten Erben'.
100 ßutficv? 'DiQc^bcijcriingfii nii bcr bciitjdjeii Sibel.
poesi.>;. Ip.siiin: corporis spatii, ipsum: totiim ooipus. Xos dicinuis 'gvctll','
))5j 74, 2 tantiiui liiiiitcm sed niausit, supia: 'ijuam pos.sedisti al> initio'; 74. Hub
fe^tc "bie ftem ^^lad l)nn it)encr {juttcu'. '.'pielten fein [jeiigniy]' ciiilbcii
s. 56/r.i; f leinot , 'nic^f. iV/«/ ein SogeljalSS bcv qE biiig ticradjt. Omiu's amioi
a. i7('iiis .speraverunt Tliee[. . . . Aha rc-geiii Bab[yloniae vocat Bo(jctl. supra: :■
'4i[- ii. 2 Nationcm fil[iorum tuorura est secura despectio 25 ps. 'coufuiidatur'. 5)}(in
prebigt man t)f)n IncI, gibt l)()n manua, educuntiir ex Aegiypti), (äffen l)I)n-
gut» tljUU et taiiK'ii contciiiptores .sunt. @§ (jalff [troffen, 3Ci(^cn miscii-
cordiae promissio. Unb Ijiclten luie ein loy avmbvoft, nee alliciuutur iini-
mi.ssis beneficiis iiec inisericonlii.>^. Si(' liodic uostri Episcopi direete licxjcdim. ")
Cuiusniodi siinilitiido? (finb mngefeict): llahcch: boy nntevft jn ntcift t)cv=
fort. Vel: declinare, siipra: tempore belli. @§ ift ein feit bogen, iu S[)e('ieiu
ift iit si (juis v[iih f(^icffen unb ber bogen ift Inm. Ipsi habeut nomen,
.speciein, !j;]oriam, (piod dei j)op]ulu.s, edueuutur ex Aeg[ypto, sed qiiando
3nm treffen gl)et, finbö ftvof)aim, done'c benefacit, sunt onnies diseip|nli, ü
qiiaudo tentatio, ftoft nn§ ein ftroI)a(ni uinb. Soffen \\\\ä.) feiten Inic einen
nntudjitigen bogen. [y?t. 72''| ?)nn ber Ijonb lonreny nnbcr: äiHMin icfjv in bie
l)iinb namc, luareiiy anbcrä. (?r l)ctt luie ein toy .'C. i. e. man tan tein
getuiffen fdjuu mit tf)un. (i-ä fanb fid) anber§ k. 3)a§ verbum l)eift: cou-
trariuni f'acere. V|ult dicere: iiiveiiitur uon arciis. ^dj ergreiff ein bogen, s"
».Min .spcciem est, sed in usu t)at er fid) Oertert, I.e. madjteii l)l)n eioern,
«. cineibig. „6terde" i.e. bie labe, l)^ren fdjnll. Ardia fortitndinis tuae: snpra.
»•03 Ut videreni bein modjt i.e. (SottS S)icnft. /A(c7/«/' iuventus, /)rteÄ/V eleetns,
":)J(anfd)afft' per Antithesin. Laudatae [nupserunt] aliqni^bus: 5Jian f)at fein
^o^t)eit get)abt, lag aE freub barnibber, fd)lng nid;t anff ber tonten, ba§ 20
nuptiale genns honiinuni: iunge gefeüen nnb meljen. 6r babet sponsas ex
Ulis specio.sas. V|nU d|ieere: man erUuirget bie ^ii'iöfivancn, ha?^ fic nidjt
l)od)3eit-' .'c., eö ift bcibe man nnb ;3nngfiranen Ootd ans bem lanb gefnrt.
' S)a loarcn bie botjeit an^ nnb bie virg[ines giengen nic^t ^nr f)od|)eit, nun
' duccbantnr a luvenibus ad inip|tias et co[her]eebantni'. .S|nnnna s|nnnnarnni :iu
»•'■li. e. deleeerunt nnptianini gaudia. ' Non ficverunt' i.e. nun erant viduac,
»io^(|ua(t jilorarent. I'anper cormia suniit, fdjledjt umb ftd^, Iwcnn einer ein
1 poesis] möi/lich |)Oi'Siis für pror.sus gvniltj miitjlirh zu 2 7-1 ps. r 1 Jlor/eil]
!n32^1 hebr, zu 4 liogod cciiitoniiLere r 11 lldbcrli] ISBllJ hehr, llahcch utatt //oixch
vim -^Dn JS namc(n) Io§ oder to§ 21', (Jr| gj
') Söogcljal^ ist oß'enhar mi/cn (ks Aiiklanya an das liebräischc lioged (icset:i =
Waf/cliuls. Der Wechsel von h und w ist in Willcnher</ hüiipf/ zu heobacMen. ^) l)l)ti
= eum oder sibi. ■'') Fridierer Text: 'tuiitbeii iiidjt grflngt'; die [/emihnlichc Lesart
iilsbn run bbii hedcntet 'fic tuuvbcn inri)f gcpricftn' seil, durch Hoch:citslie.der (aram. Nb'^n
JHnch-eitslicd) : daher wohl in der iwueii Uhersctznvfi 1031 frei iiherlraijen : jic iiillftcii
iiiififfrcit tilcibcn (ohen: ÜJinii l)ot foiii ()otj()cit getjal'U.
^Pinlter 1531. \{)\
guten XQuffd) fjot tjnlb unb fjalb, fdjlcdjt cv biein. @v h)il bie uates tjnbcii : '
ßob in bic fiftclii unb feilten \]n bi'u nvä, licnbns ponnssit. I.e. ha n cjcrn-'-cs
ift: '(iiii'in (lilc.xir, 'Imuct fein ()ciUl)um' \vk ein I)üd; |d;Uiy, Sicnf tcnjim«'»
fiindatam, „boy ein ctnigcn grunb i)at", bau eloiglid) fcft ftct)cn fol.
i 9.!on vcl oUy tucibcn: ad commonL'fiu-icndos inafr|istios, iit sciaiit st' |)astor('si'- '"
popiilonim non niaftatores. 'Et pavit' i.e. er iuetbet ftc mit aller trcll)*'-
uub fobbci'tc fie mit fleiS. Nou solum leges recte coudebat sed cliain
fiiloliter cxeqiiebatur i. e. summa fidc et summa dilJLii'ntia propric, non i|ii;ir-
rit (juae sua, uon cupidus avari(Mae et commodi nub ()c(t aud) an. Intcl-
"> lectus mauuuiu iste et apprensioiie.s maiuuuu.
LXXTX.
[St. 73=»] '5)nn bcin cvk" finb \-)m lanb gefallen, praevcnia) n<is miscri--'. i
cordia, si priusquam pcicaniiis, fümpftu nid)t Imlb, \o ifty mit unci aiic-.-^'
'S)enn lnir finb': 6f)C »uiv ju fd}eittcin getjen. 'Äinbev bcö tob'i': bic beö*-"
•s tobey finb. 'S^ctjalt' [»itins i|iiam cv()a(t, l't sitinificcl ivliipiias scrvaiM, bic
man tobten mit, l)nn l)l)ren tofcn, l^ä) luil Ijniy luibbei l)nn bofcn fdjicbcn. »■ «^
Ps. lAXX.
Idem titulus est psialmus 60.
Svuftvofen, gnibeniofen, (Sa5 bid) fet)cn ein mal, S^vid) Tievfnr) Cur|. 2
»I iiominat istas .:!. trihus?- In uuineii .2., (pmd in owidentali parte leben,
sie ego intelligo. Xon sunt nomina personarum sed gentis. Contra oi'a-
tioneni, vel: 'u6ev'. Sd)nan6cft vo] frcnias. Xa§ ift ein fel|am tnob i. c. »• .v«
'[mit] t^venen'. SchaUs: XrciUng .■>. ftnbidjcn. Fecisti nos vcxati<inem8. 7
vicinis uostris: fanftu bQ§ ünb nid)t nngc^cit laffcn. SBic l^oncft bu mit
-■- f]oncn. ^Aberman \mi fencr fiel) nn§ f)oIen\ uns geljcicn et si vident, baö
tuiva tion einem leiben, fol >iiii-§ tion jeljen leiben, ba§ uu§ unfcr uadjtlnnn
3anfen, jlnactcn berucEen, renffen. S)n left [gefd}c^en, ba§] un» unfcr nad)-
Baru reuffen, t\i facis, quod no.s diripinnt.
Qu! volet tecum contcndere 3C., contra fidem earualem Apostolonnn
30 et Iud[eorum, qui reguum Christi temporale sperabant. Non (iu(£uit) tale
10 iste] oder ifti apprensiones scheint c uns applausiones 13 pereamiis c ««»
praeveniamus 19 (lucola) laä (Iiieba) taä zu 10 — J:i Kbiraica sunt llaimibal, Uido,
Hasdrubal Alexander, liamilkar regius, luba lub, Hanna (jui unnius gentes cuniungis [oder
grates contiugis?] am Innenrande. Das tnird die urspriini/licltslc Form der 'J'iscliredc nein,
die dann auch in Veit Dietrichs C'oUofßi. Bl. llfi'^ und bei Hchlatjinhaufcn AV. 263 steht
20 Ititn] oder tabor oder liabit[ant] 24 lingc5ci(c§)t, miylich aber auch unflCjcrt c aus
ungcjeTd^t 27 fiEtudcn oder bruden
') Luther uilt eine Plage verstehen, ivie 1. Saut. 5, 12. ') Ephraim, Benjamin,
Manasse. ') gcuct l)oleu s. lliiele Ar. ITU.
102 Siit^eV'S yfndjbeiii'viiiuii'it an ber beutfdjcn 3?ibE(.
regiium: erit verhnin et iiuviiiii, seil cuiitni omnia lüversa: Non geretis
glailiurn, iioii criti^ |)niK'i|)es, hillatoivs. nun iiuliffs, nun «iiiicijiiam aliiul.
3- '1 |33l. 73''] 'Cedrus dumini' lücmaub luait bcr fclbigcu (luani dcii.s allein. Ksl
Allegoria: rigat plautat sed de caclo. Nemo nisi pü, ba nemo siisccpisset
gentium. Non (luicquam aliud de muiidi niagistratu, qualia ludei sonniiant 5
S. 1 nil)i deberi (Vides, (juae sit fpanvofcn i.e. regnuni)' tamciuani instis et
«olis. Contra: xä) tril ciid) lernen from fein unb fcli(\ Uicvben iinb nicl)t
ein ncft) ^jolitcl) anfallen. Quare sie vocat vos Vetus magistratus, servile,
si bellanduni est, l>ellatc sul) ipsis di.stinguet igitur: ([uatenus Cliristianns
es et non politicus, patiaris onniia. In hac divisione situm est totum. lu
Christianus autem es, quatenus nulla relatione tangeris jiolitiae, Ut vicinns
crga vicinum, Civis erga cives, aecpialis erga aequalem. Exempluni:
8i vicinus me laedit, feram, <|uantum ad me pcrtinet sed (piia inialiis
2)inttö.i»,3isum, magistratui debeo iudicare laesani obedientiam et legem, nun vindictae
studi(3 sed pacis amore. Sicut scrvi reiuniciant doniino siio nialinn aiterins n
1. moic37,uKervi ipsi nihil laedentes rursus sed tristati rebus succurruut sie loseph
patri suo detulit omnia.
Sic 'nolite thesaurizare'. Non jirohibet hoc [magistratui] potentib|us
sed ne putent hoc esse reguum Christi habere thcsaurum. Aliocpii
<Abi-aham
David Monet cum [filium] promissionis: roborasti tibi i. e. tu futu- w
loseph
lum constituisti, proposuisti decre\'isti tibi. Monefacit cum onuiium i)ro-
niiss[ionum, (|uod ilhun popiuluni velit firmiter habere pro suo popiilo.
s. i7 2)ev bvanb unb fdjaben fagen mx |ü?[. 74*| fd)ilt bu brein, baö bvanb unb
fdjabcn oujff)ore, el) ba^i beö fd}abcn§ [rciffcn§l unb tircuucnö ein
cnbc lueve [auff()Ore] ut signifit'ct o|)us, dedeeus non solum ])ersonani. 'Ab is
iucrep[atione': ©il)e brciu unb ftrnff, fdjilt fic.
; verlium et novuni] mHyUch vestrum et nieuni 314 Est Alleguria c ans AW'},". =
Allegorice [ice ist nicht f/estrirkm]; Kst r 8 sie] udcr si 10 nirsu« iihcr (.•iniplius)
zu •:>(> am Bande quer: Sfficit bu fcft ,Hi9efaflt liaft, bttä er bcin (eilt fol. 3)ic bu biv fcft otluctct
^aft. Est promissiu. AUmlit ;ul paetiiiii, iurainentiini K. zu 2(>j'JI l>cr Text ist hier nur
auf einem Drittel der Seite frerkts) fortyesetzt ; zu'ci Drittel nimmt (Unis) eine schon früher
hierher notierte Tischrede ein:
Omne opus dei vexatur, I. mulier ilillieilis
sie coniugiuin 2. discordia mutua
i. vicimiruiii iimlitia
Mis aucessit Papae vexatio , ■ , ■ ^- aloiitli
' 1. labor ipse < ,.
duplex quod iKileliat, 2. leßil)us. ^ regeiidi.
23 (Iiice) bcr bronb -u -iH 581. 74" steht iiucr, aber vom I'rutulcoUtext überschrieben:
enact ein ^citoub ba baftu bcu r)civu meinet iilcube irfj
') Gelegentliche Bemerkicng su V. I.
«PfoUet 1531. 103
LXXXI.
^ä) f)aU bcnnodj' cö fei) ein fcittcnfpiel flctoeft e( ikh) liahnit a Gatha.i
[Aliroj?.], 'ftcvct' fidiiciam luistram, laiitnilftc liuli-i diciiiil Iiiclioandiim |;^
nnntin) al) ('<|iiiM(ictio aiitiimiiali luoro Asiaiioruin. Imlei lialiciit I initia
* anni '^erbft nennet föott fin|ein anjiii, Maiciiim jn-incipium, btn Uiintcr vcd)cn
liiilci nidjt, postea itenim a sol.stitio aestivo. 'vStatiittim' ein lunndj, Uu'ife,^-*
„fitten", i.V. ili' «lentc harhara, dicas linnc fiirore i.e. ein frcmbbe fpindi'^'-s
i^cl)Olt f)at. ;!^ft l\od} nlä prolojju.s. 6v Iril diiccre: ipse f)Qt servitiilcm
l)inbcn laffcn unb fie er au^ evloft. 'dorsnm" cos serviontcs, pars pro toto. 'i'-'
1» Tuifftcn lli(f)t nte()r !iic^cn: a Servitute doni«>stica , et scrvi fein. 2ß(l'3 fic
flccibcitct l)nben in feit nnb ,yi l)an§ in sorviliilc, baS fic foris nid)t niefici
bniffcn arbeiten nt in atrro, donu lUensilia: ntdjt bic fdjnffel lüafl'cfjen, fiiib
banc'fnedjt t^etueft, topffcn, bic [ie Hinfid)en mnften, Iinfirn nid)t allein laiircs
qctnadjt sed etiam ollas k. Xa c\l]ct ber pfalm an, baj »uil er finden.
'■• 1. j>raeceptuni \ml n ^xti>ic[cn. Kst (niacdani obtcstatio i.e. t)Ut bitf) fniäi »o
cim fvembben P5ott. 'Xcii to'd ev I)aben, de me tantum ds tumn loi|iieiiir.
Ep> suin p]e|nitudo oris tili: man gebcndt nn fvcffcn nnb fanffen. 'Kgo» u
dominus' proniissio ])er sc. 2. Co(|nere de nie, anff ein faiinc lueiltä, lar-
gitcr invoca et praediea me, ic^ löil ba fein, Aml)igua ba§ promissio et
20 mandatum est. Sit ple|iiitiido oris fiii, mandatum. (lemina seiifeiitia:
'bnnrter meifter ttn9l[inä oppiimieven, bcinpffcn, siipra ps. C..''). 6ö \mxhl
». 13
Pfeilen'] i.e. quod contra te furnctnen, loiib t)I)n feilen. Topuli dies l)^rc»'6
,1cit ahcx, ift ju-oposilio Iiypothetica.
[581.74''] ps. 110
25 Popiilus tinis est populns saerificioruni spontaiiconim otl'eret til)i*-3
volimtarie v[ult significare aliquein eultmii. Poi)Hiliis tuiis colet [ofl'erct]
sine lege hilariter 'in die exercitus tili'. 'Ex matrice anrorae' [i. e.] Nascetur
tibi generatio tiia sient mane ros nascitnr. Non lo(|iiitiir de partiali na[ti-
vitate Christi sed tiliornm eins, (pii naseimtiir ei. Mieli^a: Sicnt ros a ""itf)" s. «
30 domino, genorantur tili filii, divina nativitas tanqiiam res sine manu cadit.
Sic hie: bein öoIdE nascetur. Simpliciter de reguo K. Si de |)artiali, quod
3 fiducia louBtuftc(n) Iiiclioamiant '■ in luclioaiKMiciuni üi 8 ubi audieiis
respoiideat jc. r zu 10 V[ult loqui, ut non iiitelligaUir r zu, IT et largiter te cxau-
diam: promissio r 18 auff mit Strick zu flebcndt if. 17 zu 21 steht 65. r 24 PS. 1(0)10
28 partiali] p'' 30 maiiuü
') Frühere Überaetzumj lautete nämlich: „Übet bct Rtün Ijod) ju fingen", ifohl
durch LXX urul Vulg. veranlaßt; die neue Ubersetiuntß faßt imch dem masorethischcn
'Text Tf^Fii als Haitcnspiel.
JQ4 *^iitf)cr-j '•JJiirtiticjjt'iuTifleii uii bev bt'iitjdjen 3?iüt'I.
ipse esset anroia sine viiili seinino iiatiis ux viit^iiie M:i|ria, i. e. patictiir.
«■7S|iiiiima S[nminanim: siinpliciter Ei>i])li[oiit'tiia i[tä (Xi; lüilb ein ticndliu
T)tC tf)lUi. Postea 'exaltabit oapiit'.
.8^. i)S[almiis.
3i.M 'Dens stetit in syuagoga': 'lnic Ianc\ luolt \]\]X imrcdjt' lutcif fprctfjcit s
».aii. e. fc(;affc fe(^t bcn linbium. lusti muffen für nevurteilt loerben, posica
«. :. ailnioiiet, iit eos iuveut. Iilco ift§ nidjt : l^nltö bei vcdjt. '5ie meinen': ipsi
iiou curaiit nee gebenden, „fie nenieng nicfjt loar" 'nee ad;tcn§', laffcn l)l)n
nid;t fagcn, nolmit doeeri. @ite( fuv^ ftnd et magna. Sie fami fort
[gel)Cn l)mcrl)in] in teneb|ris. Siguifieat pergentes. D|ieimus 6ä i"
fbarumB] miffen aucO alle l'nndamenta orbis fallen, barnibbcr ligen
i. e. omnes priucipes et potestates [potentatus], cS gljct nber bie uiag|istratus,
bie gentes bleiben, nt apud Bab|ylonios. ^ä) Ijab: id) l]ah eud) l)in gefeljt.
«•n'3u grunb, boben, trummern gl)en. ^m man lang rcgivt, fo mu§ er boä)
»•*'ber leljft i.e. bu bift bod; ber red;t regcnt, e§ regirt fonft niemnnb ben er i^
fclba, ideo niad)tu |bid}] fclb» ans rcgimcut. Coustituam fanti(piiius] ut
jirius. Ipse est dissipator et constitutor regnoruni, uisi ipse dederit bono.s
regentes jc. Xu bift ein .^|crr über ntl Tieiben. Sie intelligatur.
fs8i 75^] Lxxxni.
i<-2 (gott fd^lteigc nid)t l)n beiner fac^e. Tibi [sed nihil] in re tua, non 20
sit tibi [silere tibi] silentiuui. .Sunt 3 verba taeendi et i|uieseendi, il)i nus
tantuiii unum iiabeinus. @ott, „tjolt nic^t l)nnen", t|uia apiparet deus taeere.
3i)f. 5,31'Et (juievit terra 40 annis\ In losua, ()Ctft proprie frieb, intra iu ps^ahno:
Cessavit, (piievit terra jjracliis, ablaffcn, sed siguifieat euui esse iu opere.
Con(|iieritnr, bo» unftr I)|Crr @|Ott gar jn ftil ift, ideo eonqueritur, quare sie 25
s!. staceat: fne laceas] benden nnber§, e§ fei) ficin G)ott nid)t bie. Cessator, ein
fauler Sfel. '.feeben ba§ ()cubt empor', finb ftot^, geloaltig, bofe pradtüen.
Videtnr ex hoc ioeo, qni sint al)SConditi. .Adversarii sunt etiani ai)se()iiditi.
>m\\ hvpoeritae. Pii sunt impii, Inqiii sunt \m. utrinique sunt absconditi.
Ilic pii, deus eeontra: fni-js ])eecatoi'es, stulti, mortui, intus eei)ntra. Contra ao
äJ. ifiub fie bort. Extirimbimus eum, aufrotten, er fi()et auff cogitationes eorum:
Exina[ni]te, rein ab. öie Ujoncten ein loeil lutcrifd}c. S)o§ man nidjt mt)cr
ä». otüiffe ,}u fügen tion 3irael. „Xenn fie baben eintredjtiglidj berabfdjiadjt l)m
f)er^en", blut, taub , Icut unb gut brau feljen i. e. gerottet loibber bid;, ein
12 Potentaten möijlich zu 16 üsa. r IS §icn; oder ^^citanb 30 sed nihil]
vcl iiobis mii'jlich 21 iius c aus mos zu 21 piopter piiplirases [peiipliiasesl Tialtv maut
5alt ftil r 23 in ps. rli 32 Kxiii;i|uilte 33 3iiic' (Sinb mit)
5|?falta- 1531. _ 105
bunbidjiic 9cfcllct\ 'cicfc^lacicu' i.e. tjelffcn an ein anbcv facti bracliimn iinbi'. »
()aticii geftcvrtt bic f[lcinc t'ott auxiliaics copias. lljad)» mit l)()u ut Mi<lii-'-ß- lu-u
aiiitis. „Sreif " : fie luurben erben, lanb, tvecE, redacti .sunt in pulvere terrae
[Aurog.], finb toorben af§, bo» [ic geftuncfen I^afien „anff bem Innb".«-'-
■■ Salinuna 'ifdbm Bib[a: lupis et eorvis, bcibe nid^t C^ntc nomiua, die corvinos
et lupiuotf. 'Qui diciint': er tneintS oljnmal. Kotam: 'lüie [ein] mirbcraJ-i»
siciit stipiüatu, ba» tft turbe, maä)3 \)l)x, ut nee rat nod; t)ulff tüiffe, nt
eoiitiirit etiam Aeg^-ptiis 'ftoppeC, (|uae est excitata, bie ber tninb lüirfft. 4>n
Uinfer ^[Crt @[Ott fol ba^ feuer fein. 'Montes', seil, sylvestres, sunt mmites« r.
10 .sylvest[res, nic^t fo culta ut in regionibiis nostris-, mit ^agel unb blt^, ut s ig-is
ipsi pudctiaut, alioqui uon (juaeruiit dnininum, ut se((uitur aüoipii uou ijuae-
runt deum, uisi faciat, baS fie fid^ i)f)n l)t)r tjerij fc^cmcn. [St. 75') 'imer
mcf)x unb m!^er', ie lenger ie mf)cr. 'Nouiiue tuo': quod tu, ipieui nos». i»
cülimus et metuimus. sis deus.
Ps. 84.
Filii Corah finb feine [laeti] poeten getoeft. Hiero|nyinus etiam ohser-aj. i
vavit, nihil vidi in filiis Chora quam eantare et letari. I. e. ubieunqiien. 2
docetur verbuni. Tabernacnla' in plurali, ]^of üom f)cbi reifd^en hobd 14. (»eii[e-*;,j,^.^jj.,, ,j
sip.2 Anima mea defecit, dcsiderantis est. ^\t ein feine Allegoria. Sa», a
2« tnu» man ]^ou§ aud^ ein neft laffen ^eiffcn. Zippor: flein bogel. S)a fie« <
iunge "^edEcn, 5eugen, l)nn ber fird^. ^Jtan fifjet, bn-3 fie offt öerftort (uorben
in niinisterio, quando acquisierunt loeum paci«, ba rf)umcn fie K. 'i'obcn's.s. c
i. e. prebigcn bid^ rei^t. S)er biä) für fein ftcrdE !^ellt. 6§ fol fides fein,
ber auff bid^ leret tro|en, bem b;n ein fterdE bift Inorben. Est fidei verbum,
25 et cuius seraitae .sunt in te: tücld^c üon f)cr|en h)anbel[n nac^ bir.
Conversatio [eorum] ex animo couversatur in te. Sanctus quod facit, potost,
patitur, facit snbministrante virtute dei ut Pet|rus, ba§ aü» got-3 duuuni
fcl) (||uicquid facit non viribus suis. Xon tantum v[ult dicere de affectu
tidei sed opere et admiiiistratione etiam: ([uorum virtus et via cordis euruni
30 etiam in te, Ut significetur deus non posse liaberi nisi per verbum i. e. (jui s. 7
in tuo verbo bleiben. 2)a fompt boy T)eilig creul;: intus gaudium, fbris
tristicia. 'Sßrunnen' valle fletus. In Iud|icuin et Samuel, |)()stca voeatur|"'|'„'[jJ/;^-^^^
vallis phrasim, 2. Sa[muelis 5. .\quae viorc, ba ßl)riftu§ über gefd^ifft [)at,
1 gefettet oder geftcUct .5 die] bie möglich 6 toie scheint c aus (Ott 10 culta]
calia 13 Noie tuo rh zu 15 C'orali r 16 unter ))oeten steht Propheten 19 defecit
(ift) zu 24 ftctdt trofe Jtoft r 25 te] t? bir] bid^ 29 etiam (foris) 33 phrtisim]
C^S"iE"3533 hehr. more] m"^ zu 33 Aquae vioreh r
') ein bunb f(^ue gefettet /^äejtettetiy, gefc^tagcii. Gineii Suiibft^ul) flellen icüre das
NiichMUegende. -) Fs ist nicht ersichtlich, wie Luther auf Hoba (1. Mose 14, 15) und
zur Etymologie: Ilof von Hoba kommt.
106 l^utl^ets Ülad^bejlctungen an bet beutfrf)en Sibel.
mare Geuezareth. Unb maäjt ein fdjoucu tnituiictt brau». 'Sie ge^cn': qni
crediiiil in deiim et vivunt sefuiiiltnii (Iciini, |intiiiiilur imillnm sod Ijnltnt
bic tliuft, (iiKxl i)0.s,><unt Iristiciain vortoiu in naudiiini. tillUlCU ein bllllllU'll
braus, tum esset propagatio verbi. Ubi non sunt aijuae, bn juad)cii jic
Inuillicn, tum non esset niea sententia de eruee. (?l luil'b anipliilxilia r.
lilribcit. Est dictum: ubi nomen est dietum, ubi est toI, ba Co icuiCliid)
fi£)Ct, il)i spargunt verbum et propag.ant verljum. |2<t. 70''] 6inö ift sim](li'N,
2. Aliegorieum. „^Jltit rcgcit crf[UlIct": ift abcx ampliibolon, doetor l'oolt id)
gcvtt IjaltCll', fo tOCl'u expdsitio praeecdentis. Propagatur verbnni in loeis
aridis et dens dat iucrenientum doctorum. Ecclesiae implentur ))luviis trcvS lo
fotlft. Et l>eneficüs indnet doetor. ©CQCll i. e. galu'll. Ego doetor propter
vallein flefus, [Sed] '^a'l"'^^'^^' '^'^'' anditorib[us non pracdicanli, (|ui non
audiveiant. 2al, bc cS iaWKX Ullb liot ift i. e. ubi verbum non est, ii)i
aff'eruut. Non solum Ijeati vere sed spargent latius et multos k. N'eibuni
»•«et friK'lus verbi: ©ic tl)im ein tf)nt uticr ein anbei', .S^ieut ein vicloinam, i.i
eras, ift vietoria verbi i-cvertentib]us jidelis, tarnen dat dciis h'. Sie ei^
tjaltcn einen ficj^ über [nad)] bcni anbern. Chaii opus e.\|ei'ci|tus, sicut
hi<' loi|nitur de ei'fleaeia verbi. TjoS man ©ott (^veiffen nuiö, ba-j er fei) ,yi
»."'Silin, ba§ man fc()cn mn», ba^ redjt ©ott ju Sinn fclj. 'töott, nnfei
fdjilb, Si()e an': res])iee r(\gnum, crf)alt ba» regninii. Petit pevseverantiam, 2u
respice tincni i. e. dispdsitiimem istius regni. Sif)e bod) brein, ll'olt id) gern
()abcn, baö fo moc^t Bleiben, f^at l)mcr forg, er fat luibbcr umb. Ne aveetas
J'-'-lueem i.e. tollas regunni: Ip.suiii reruni seiiema. 'Sou' i.e. docet i]ise vi
etiam defendit. 3ft ctu feiu nietaj)bora. (?•§ leit nidjt bran, dI' m\i bie
iuelt feinb ift, fd)Cnbt nnb teftert, contra nuuiibuu al|ium et vim et contiueii- ;:,
ii,-is iiaiieniiis: bie gnab <lei, bei ift nn» IjiUb unb el)rt nnS, ip.sc mundus feinb
nnb Icftert nn-3, i. e. bcn fvomcn [mangeln, gcl6red)en| i. e. fein frcnb,
fein tvoft, gut ift ]\\ \ä)\mä)- i. e. bie ba from finb, locr nnr froni ift.
i'4iipii[ouema.
PS. LXXXV.
:io
8.2 3)u t)aft bein lanh Unbber lieb gelnonticn [sie lib|en(cr liaberemj post
iram, tift lüibbcv ,^1 fribcn mit beinern lanb. Postea jn-oponit promis|siouem
et ex tali insubinte.xit oralit)nem. Tn ',] primis captat beno|volcntiam: tu es
zu 7 Am Aiißcnrandc von Bl.T'i^ ijuci- steht: Ante vcrlmin sunt coniscieiitiue iiicerlao
nt vag.io avii-iilae siipra 13 II fouft (mit (cgcn) 17 Chail] birra 2/ (i. c.) respico
23 ipsiini '■ aus ipsani 'Jö Icftcit c (ins Icftcril oder nur Icftcr 26 c^vtl cvfreut ntHijüili
zu 30 l.XXXV r
') Alis der alten Ü hersetzring: 'Teklie werden mit lleijeH erfüllet' miichic huther
inHchen: ' IHc Lehrer ivcrden mit viel Segen geschmückt'. W<trtlich bedeutet V. T^:
' uiul mit Segen bedeckt es der Vrühregen' ; niiis (Frühregcn) i.it im Text ah 'Lehrer'
gefußt irohl nach IiXX: miioOfTtöv ; der früheiv Text „fcirfjc" ist durch Verwechselung
entstanden. ») 'Guts'' blieb aber im Psalter von 1531.
^lallet 1531. 107
ille, qui sie soles facere, ftnb citcl praecoiiia. Qni ])roruisisti bii luilft iitiu
»oibber licim fiircii. fSl. 70''] jDcr bii ()n[t beim Iniib .^iigffnflt Ijnft, sinebic^
\\l feilt, iit argiiitur a prioribiis o.\L'ni])lis, si adikrrtiir sau])c [seil lurtis
aildilio] i. e. tu fuisti propiliiur. lam eiiim est in im (Tu (kmiiiu' solcs k.).
s Iji)(|iiitiir hie de rc i.e. rap|tivi(a|(t' tioii porsonis, .suj)ra II- p>-|almci: ^j ■*,, ,
bic cjefaiigcn ciioft. Sluffiaffcn i.e. Ijoft bcii jorn offt gar aiiffgcvniiij,
iit fein 'iu innoiceiitibiis', id est: peiiitus fiiisti iiuioceiis. Knas interdiim
bctvubt fein: Contristatus David ^. cum audiisset filios R|egi.s occiso.s. 2.S(im.i3..-i
Jinpatientein osso siL'^nificat i.e. ,^-)0V ailff mit UUö yt 3l"-'ncil- Ullb cm=«-W6
«u 'galten mit 'bctucm jorn fiiv itnb fur\ SBiÜ bu iiii-ü bcn iiidjt Uiibbcr»-?
["eiquiäcnl, „jum leben ()elffen", ba^i ficf) bein öolct nber bir freuen
möge, Causaliter. „@utc", gnnbe: unb f.'i.] l)ilff [bn] nuö. (5r,^cig»8
UUä [.!.] gnab, d|icinius nos. Empliasis in 'bein' salutare. Oplaiilis: !U 9
Utinam audirem, ba§ id) ein mal ein gute gcfdjrcl) !unb ^oreu i. e. cou-
15 solationcm. Sfu ift bennod) ein pmiuissio {)ic: 'iii), bau id) T)oren fult
fnon eaiisaliter] , Irenn [cum] er rebct vcl [btta er] ut lo(|Ucretui-. 'Paccm',
ba^ toibber gut rtnrbe unb ba§ ungilnd auff tjorct, ba» ®ott tuibbcrumB
rebct, bn§ man [toir] fein hjort »nibbcr T)orct i.e. ba§ ®|Dtt bcr f)ierr
fein loort [s|mma s|umiuarum] Joibber gebe unb üerr)ieu ffaget '^u] l)I)n
2« iteruni frib suo pop[ulo et Sanctis. I.e. uc f'racti iuipatientia blaspiiemcnt'-:
Ne propter iniquitateui jc. in proxiino ps|almo, ruffen nid^t ein anbern ©ott
an. Il)i !om^t promissio. 'Verumtanieu': ut morctur gloria in terra nostra,2'io
ITt filorificetur terra et deus iu terra, utrinKjne, boa nid)t fo icmerlid) unb
confufe ftl)e ut antea, ne sinui.s opprobriuui vicinis nostris ut antea, .sed nt
25 cultu.s stet et Misericordia. terra est plena iustieia. ü,loria est si fit in terra
misericordia et [veritas] iu.sticia et pax unb ba§ bie ful, fo ftf)Cta tnol, '-'•"
ecoutra sanguis sanguinem totum. Quando d[eus loquitur, fP. M.] fo iftä
al§ ool iusticia, too man {)tn ft()et: ba§ l)nn unferm lanb "^errlid) ,5ugef)e, '•"■ '"
gloria 'hjonc' [ftel)e, si nos d|icinins], ut Üoreat reliir|io et politia. 25a §
30 gute unb treh), causaliter, v|u]t d|icere: tuen id) ein barm|()crt)ideit cr=
geiget, ecoutra ipse gratus, quando quis guta tf)ut unb finb !ein trelü, iftö
nid^t fein, '.^uffen' i. e. mutuo henefaeiant T'aa trclii [auff erben] Uind)fe:*-'- '^
V|ult diieere, baä bie erben Pol trctu fei) 'unb bie gered)|tidcit' fo tocit bcr
celuru ift i.e. allentfjalbcu, ttjo er l)in fi()ct, baS er fe()c loar^eit vel trelu
4 tu (semper) zu 4 ein vel Bor unter sppe [X. Sj :.u diesem viit Slrich, und ^ic
Bor r zu 5/7 luter medios cleros. 8tudere in imvo lestiaiiienti) et vct|ere, Aiig^nstiims r
7 Kaas] Raaa Ha zu 9 Unb beincn jorn galten, lockren, [gc^cnllaffcn coMtiiicre
iram, reddit r 30 impatia zu 21123 P^hilippus M[eIaiiclithon bo§ fic nidjt oiiff ein
tot'^eit geraten <• cu 23 Veritas de terra: de beata Virg[iiie r 25 Misericordia = Mra'
zu 32 (extern) roaä)]t 33 Bot o aus fol
') Aber hier ist er; nicht verwendet. •) Dieser Gedanke wurde zu einer Glosse
geformt, aber auch in die Sinnmarien aufyenommen.
108 yiittjcv-- *Jindjtiii|i'vuiiflci! mt bct bt'utidjcii i^lbcl.
gclündifcn, fte'^cn. Contra luuic scntcntiain velim osso claraiii scnlcnliani.
1*^1. 77-''| De coelo i.e. iibique. SßcunS fo 3i'9Cf)Ct, fo iftö fein. [Ilactciins
i-L'lifriü.] 6r toirb [politia] auä) ha^u jcitlid} gut gititg gcBcii, tocii \vh fioiit
i'- '-Mein, florcat relig[io et ]iolitia. „Dominus tJabit. giiiib, ha§ luedjft" bnä luiv
cffcit iinb tjoten unb bcnnod} fvom bleiben. [Snimnia s[iiinnianim] Ihib biv5 '■>
aud) baä lanb fein getreibc bring buvd^ bie gnob [giinft] ©ots, fo Diel i[tu
-'!' getagt. Sic est histeron protheron, vcl: ba§ un§ auä) bcr I)eir [gnebig jel)]
Uiol tl)UC. Corani co deo ift Eb|raismii,s, ba§ gcrcd)| tief cit fnv t)t)ni
bleibe, ne incrassati rccaleitrent, luie bein bouev, ut gutv gnug Ijiiben,
bleiben ha neben fvom, bnä ift diffizile, (inando dominus dat Iwnedictioncm, 10
fo folgt: Inceassatns: ne satnrati cvoniant, ne cum saturatns i'ucris, ol>livis-
earis jc. [@a muffcu] ftaicEc bein fein JC.' Coram eu: Tabcruaculo tempore
praeseutc.
Ps. LXXXVI.
'Sa lompt ein leicht bfcltnid;en, gcbetlein, supra 12. (?l), biv5 bid) Wott !■•
■^^"'''«.' 4 rt)V, 'Ijenedic et nioivre'. Coram doo sum sanctus, coram nnindo contrarius.
5-'i-25. i'(?vfraie', tvofte. Supra 25. nnd) bir ncrlnngct mid), fef)nct. Tcrram ad
ti. 7 quam Icvavcruiit animani suam jc. (?§ l)eift Mivcs in omnes, qui iiivocant
i'"te'. ^yft ein fcev fein pfelmid^en i.e. pnn ber not invoco tc. „®ebc"
[lonnbel], lebe non in meis ojiinionibns sed in tuo vcrbo, fünft lUllVibe -"
fein gang ber töarl)eit brau§, trad|itio hn|mana tf)ut§ ia nid;t. Vivas: cor
3c. s3, i; j„g„„j i p_ behalt niid) auff einer ban, ne divaricer. Unusqnisque ambiu-
lavit in sua via ijnter netu toege. 6rf)alt mein fiertj einig vel bei einem
^'"'- '"■ ^'•^ fverbum, certit|udo vcrl)i] jc. Cln-istus: 'Maria unum elegit^ i.e. ut timcain
nomen tuum Ut meum cor in uno illo vcrl«) anib|ulct. Qnando ex vcrl)o -•''
lonipt, fo fiub variac et innnnicrac. Unb fonft niemanb überall i.e. bu
^'- '•■' er.^eigft mir lud nub grov gnt. I.e. „an§ [unter] ber Ijelle", djicimus nos.
^■'<„Uub bie rott ber tljranneu", unb bie tl)rannen mit l)anffen. [i'cben]
i.e. 'fcele', ha§ ift .^iiertjog ©leorg reim. 3^) oäjt fein nidjt. .^labeu bid)
«•''■-nidjt für angcn. ©tcrcEc beinen !ned;t. lictiuum stabiiis vd res servi m
s. ntni. l'uto cum locpii de regiio. 'ÜH'lueife ein gut .^-^eidjen ' fba» ba gnt fcli]
an mir. Ad bonitatem vel ba-3 bn mir guebig fcift, ba§ id) bir angenel)m
fei), non in malum sed in bomun: mir jU gut. |5öl. 77''| Fac signuni [mir
ju gut, []u gnabj ha5 id) tool bran fei), ba§ id)§ gut l)abc], bai mir§
iüOl gct)e. Unb las mir» lool gcr)Cn. Viult d|iccrc: Inimiei videbunt, ba« ^'5
zu 1 Contra steht Cliristus natus do virgino et iusticia i. o. deus rh 7 est (pro)
liigterou zu 9 ne saturati recnlcilrcut r VJ tempore] tpe oder ipe = ijise [statt ipso]
£u 14 steht 86 r 32 i^] l)^r Ifs -'13 Hinter malum steht noch hs ut Coiu /'tj
') (iemcinl int rlna Sjn-ichwort „(f-3 imiijcn flatfc iBi'iii fein, bif nute ini.ic tinflcii
jollcil". Jivleye aus Luilmr s. bei Thiele unter iV'r. 3:iJ.
ipfoltcr V<M. 109
mir-j bei) bir luol fll)ct imb graciusmu (Icuui liabon, )o lUOLlcil tül liilb
tortdjt fein, (iä fol auff bic impio.s gctjcu, bic Juerbcit feljcii, bov fic üev=
brciift, iieiii|)f iiiiüd tu milii ])ro])icius, ut scipsuni i'.\|)()iiat. ß» tf)Ut lll|iv
in bcu ai:f}en \vi\c. Sic moltcn, bn-3 )üir fiiv 1000 teufet Uicixii.
LXXXVII
^d) tüit bic giiinb fcft M)Qlten. ^J)[)v gvunbicft fitib l)ciliftc krgc. «. i
Sie ift fcft gcfininbct auff ftarrfe Ijcrg, Ijciligcit berge. Anmustimis
iiK'ijtit siiiiin liln-mii de civitalo dei. 'Do tc' [ Proiiiissioiics sunt ] | IMiil. M.]: S!. 3
3i(^ tüil f)a6en: in te. ludfi lüoKcn §iei;ii[fQlem compaiirn «•um oinnibus
lö gontil[ibiis. In nicmoiiaiii rcvocabo. 'Ecce': Aetli|ioi)Cs ipsi nati sunt ibi. J' -i
@» ift fo ein feinev pfialm ut in ps|alnns. .'pieru[faleiu fol fo gioa fein ut
onines istae regiones, foUett bliu fein et tarnen in patrii.s .«ui.s. De in\iil-
gutiono Elnange'iii. ^i) luil laffen prcbigen 311 ?let()[iopicu iinb 33ab[l)(oii,
'ba§ fte tnid) foÜcii tcnneii' Icvueii i. e. id; tüit „benrfeii" [picbigcnl laffen
IS i. e. volo praedicare. Est totus ps[a]uuis öoill prcbigcn. I^ü ))iciah i. e.
*^leg|l)ptcn nnb ffiabel. 'Nati' i.e. eriint cives nati non facticii. S)q§ ift». &
universalis. A Tvr«: singularibu.s procedit ad universalem s[ummam K|um-
marum: „bicfcv unb i^cucr" i.e. ibemian, sie d[icimus uos. et tanien jumnt
sed omniuin gentium homines. Natum esse ift aufbcrmaffcn fein: bie sub-
2u stautia nuiS gcenbcvt U'crben, ba§ anbei" ift üt§ faeticius iK>p[uIus. 6§ ioivb
ein felljam ftab fein, allerlei; teut in ea uascentur et tarnen manebunt
in suis locis. Kenan: ftardE unb bic£ de frumentu: oninia, quae ad Civi-
tatem gcljort ut sit instiucta et excuita civitas, sit instructis[sima et cultisi-
sima: borii, itiüucr, türm. Lipsia ift ein fein ftab, ift nidjt allein ber bau
i!. sed frei)n§, civitas munita, xeiä) unb feft, baä fie \ba\ ftl)et luie ein todlein.
Ut ipse solus aedificet dcus, nemo alius, [fie| ift unfcrö l)[Crr g|ott» bau.
'Dominus narrabit': „bei" f)crr lüirb prcbigcu laffen in bcu fprad;eu aller u:.g
Dolder". In scriijendo ])opulos, vel per seripturas ])0])uloruni. 'Sa fclbö':
ju 3icrufülem. |m78^] S)q§ ber etlidjc [f eibigen ctlidjcl and) ha [bort]
30 felbä geporn finb [loerben], seil, in 3'"^. 'Unb bie Senger luie am rcigen'>e.7
i. e. alternis canent, a respondendo. lloldlm [trepidantes] (jui duuunt eboreas
[canentes til)iis] omnes respondentes sibi in te, mon fagt ba§ verbuni. Prat-
dieator ift ber Scngcr: jiraedieator praedieat et acei|)itin- verbuni ali aiuli-
toribus. Ego praecino ipsi, post. 'llmb baö anbcr': Gu lüirb ein groS ftab
3i fein, ba^ ^ort ^^r tool. ^d) toil nid)t 'de tc' sed 'in te'.'
1 graciosuin unsicher it cum über (ju) 12 patriis] priis 16 Est c aus bj ift
zu 2TI-JS t)nn oUettcl) jptoc^cn r zu 31 ©inßctanlj l'uit apud HomcLrum, reiße tantj r
34 (einet anb) Umb
') Luther bleibt am ScMusse noch einmal bä seiner Auffassimg von V. 3 'in dir',
nicht 'von dir' (if. o. Z. Sj'J).
wo Sut!)er§ 9Jad)bcfferiingcn nii bet bcut(d)cn Sibet.
PS. LXXXVllI.
„(if)Ol": reigeii, nos pro loco. 6t)or [chorea, Graeonni] rcic\cn. ^ä)
l)alt, ba§ fic in orbom [P.M.] getankt i)ahm nt am ftiiflc tanli. Et bic
alten tan^ ift ein tincic sed e§ reimt firf} ni(f)t. ®cv reifte ift gar alicnu
^;^Don bem pfatm. ä^on bcr fd)luac[)eit [francfl)eit] beS elenben. .Sperr (So t ■■
l-i'nicin ^elffcr, l^eilanb. „Glag": gel'djrcl). .Spaöen ennsolationpin Oor an:
*;g(]cus saliitis iiostrae. 5^01 ianierä, (*in ^itfftoier man, (fin lievlaffen man.
Miim. f., is'Inter niort[uos': Est figura Ro. G. liber.'C. (luod [(jnis] sit lilwr et tanion sorviis.
Est rateeliiesis liberi. iusticia bie medjtC' ba mit 3n ttinn fialicn. Doscituni
[derelictum] se conqueritiir potius (juaiu imiiulsum. 2c\t mid} nntcr ben tob. '"
V[ult d[icere: ^d^ bin unter bie toben fomen. Invenior intcr mortiuis et
sie inventus, deseris nie. Inter cadavera, (jiiae cibiis sunt volucrihus et
l)e.stiis 3c. Est appositio seinper. Sein grim [trudtl „tjclt an über"
»•»tiiid) et affligis f'brengeft'], opprimis ine. SBie ein tlagen ift boi^ ha?-.
«. io„Ociilus mens": mein ge[talt, angefidjt. Oljsenra est ista intemigatio. ir.
«iiNon est in morte, ps. 6. Sßittii t)elifcn, fo l)ilft ben lebenbigen, bie tobten
»••^tT)un§ nic^t. 5)m lonb, bn al§ öergeffen ift: Periplirasjs regni mortis, vel:
*-'<ba al§ öergeffen hJirb. Maue praevenire Ebraismus Ab|rahani delicicns
«<• "'nKirtuus est, porto terrores tnos et trepido unb Uni l)mer licr,5agcn, boS id)
fd)ier üerjage. (fr muS nid)t bcnnodj Hcrjagcn. Zsi) HJ'' ^wcx fallen. t^-J -'"
*''l)eift exeussionem et luventuteni volia. Elongasti a nie aniiciim projiter
istas teneb|ras. Infortuniimi i.e. fie flicl)cn flneidjen] Oor mir iimb meiner
betrubni» Uiillen 3)n madjft, has me|ine frcunbe Hon mir locidjen
\]\6) ferne oon mir t()un] nmb meinet betrnbniö [loettery, finfterniö|
inillen. [5*1. 7.^''| &x left-J alfo bleiben, fct)e id) »noI. Ille sapiens popinlus :;■.
t)at Diel gnt» getjabt, «inae deieric.ra sunt, ba feit man p. Et cv muv Diel
troftlic^S bing getrabt t)aben. li)si ioeuti de Cliristo, ba^ redete gebunden
■sunt geluefen.
rs. LXXXYIIII.
iß. 1 2;er ift gciuefcn ein indigena, c§ mu§ ein cantor fein gcUiefien. (5§ -m
iß 2,nl)eift ond) iinliileni. ^sft ein feiner pfalm. Unb fnge alfo [Uiil alfo fagen|.
(Jl<uii est iKinien tantnni teniporis iion rei. 7V;/«/ iiiundns. I'iaulus nennet
Qud) gratiaiii et veritateni, ad Ro|inano.s. Impos.siiiile, ut per rationeni
s5-2i.sta voeabula intelliganiur (vioig befteljcn bleiben, ^sä) Uni Hon einer
gnab fingen, bie einig fol bleiben |noii ut aliae, ijuae desivennii|, fie fol 35
fein et perpetuo in iisu fein, boS ift Argumentum totins ps|aiini. Aginuis
■:ii 2— r Riipr.a Exurg.it dens Princlpcs in incdio iuvpncul.inim c.aiitoics ?:. K? fol
ein ftciiben jpit jein in bcr fittfjcn. S.ulin, sie siipra ps. (!7. iiititi tili bcv /■ IJ (nlii) 411.10
zu 13 iirgot r 23 (fid)> nie fvfiinbc -''/ Wetter? rer/ils ohi-n finfteriii-j tinlen
qjfnllet 1531. 111
de quaclam g[ratiu in aetcrmim cfticace, frcfftig. Sic uiihi. l'araliis 3^id)Cn:
statuam regiuim Celeste et iioii terreuiiiii unb haä fol Ijeiffcn g(ratia i. e.
r^emissio p|eecatorum sive fiele, et verila^;, largitio iKinoriiiu spiritiialiim).
Aeteriia misericordia aetlilieabitur, fo Uiolt ic^§ gcvil ()at)Cii; aiiügcvidjt Uiflbcu * »
■■■ [an ge^en, auff fomen], geftifft tüerben, ba§ ift§, beim c« ift ha^ testa-
ineiitiim [an] gebonct lUClben: exereebitm- et eolitiir, illa gratia erit o])erosa
llüCnä ba ltd)et ut doimis], nou taututu qiiac sit .spectaculo, tjuac iiidies
totam C'liristiauitatem crl)alt et efficiat quotidie graciaiii, r|eniissioneni
p[eccatonuii. Unb bu iütift [bcfcftigcu] bcinc luair)cit [ijm] 'f)imc(, qnod
10 reguimi hoc est Celeste, feft jcl^en Igclüiö] müd)cn, juiidjtcn i.e. facics pm-
niissa in reg[uo spiritiiali, quod sit diffeieutia regni spi|ritiiaii.s a tcrrestri.
Christus vocat regnuni cocloruni. In eis: in coelis i. e. veritateui illani,
quam implet, facit esse efficacem sicut graciam, boS l)m fdjlnang gef)C et «nii.f i m.h
erideiieliia aud) bü fcl). in jtraediealiis r^emissioueui p[eccatonnn et illani veri-
15 tatem praescribis, ha mit iftS nod) nic^t geben, (iiatia promittit, veritas
implet. Non soluni est gratia sed usus giatiae, nun sdlnni inipletio veritatis
sed et efficacia veritatis bei n tuartjcit (afjen gctroft gf)cn operosam, plenani,
certani. Sie leut t)Q6eu in bie pnMiiis[siones nu^ gemocht unb öicl bn Uoni' s
gerebt nnb aufgeftridjen. Xa !ümpt baä 'bauen' loibbcv. (Srljalten non satis, «>. ?, u
20 fertigen, fobbcrn, suj)ra: diriges iustieiaiu, ps. 7 [^1. Tu '| 'S3auen': nieliorare
semper beffevn. Non solnm er^^alten, ba^ ntd)t unter g^e sed ut angescat,
gf)C fort unb fort sicut frumeutum in agro. S^ron: bein f onigreid). ®- '
'toonien': 'tinber'. Lnn exponit so, quid supra voearit coelos, ut sit difle-
rentia regni. 'Aequabitur' i. e. Jrer ift [t)nn] bcn lüolden, qui sit i. e. Christus
25 est primogenitus. Vult bie perfon malen. Regnum nubimu, coeloruni, Christi.
Iste vir praesnpponit, quod totus nmndus noverit, quid significet pernubes:
filios honiinuni i. e. in ceelesia novi regni. Inter Stellas minores k., fo foI
Christus au^ fein inter filios divinos. Fortcs adiective non Substantive i. e.
inter dcos, filios deorum. Mortui sunt dii omnes JC. 9)m I)auffen [„rat",!«. 8
nn .senatu] ber t)eiligen. l'otens, gcloaltig, non „erfdjrcrflid;", su[)ra Arik
exposuimus ' tyranunm. 'Umb bid) ^er' i. e. eS g()et, mic bu gcfagt ^aft unb
bu bift aui) ha bei). 2So Gliriftuö ift, ha fiub omnes pnnnis[siones dei ina ffor. 1,20
CO nae. öS ift fjebreifd) gerebt. Xa !ompt er ^in au§ in egiptcn lanb unb
h)il ein mal befcrifaiern ic. Über ba§ ungeftum mecr, proeellas suas in«. lu
35 elevando coniprimis [luenu fic einen überfallen Inollen]. I'crenssisd. baS ift
Aegj-ptus, Pharao. Sßie ein tobten, fdjemcu i. e. hai er fttrbt. Tliahor \. e.
zu 4 Aeternit.ns misericonliac saeculum gr.iciac et codi veritatis r zu lü fii-.icla
verit.is r zu 19 unter ßr^attcn sieht loot 24 (be) iBoIdfcil (Kst) i. e. 27 in(te)
eccliä also vielleicht in </anz (/cstrichai und ccclcsiam gemeint zu 2r Lumina r 31 bic^]
bie 321-33 in oo n.ic] vgl. 2. Kor. 1, 20: iv avzü) rö val 34 mtex c aus tne^re zu 35
am Bande Ityi
') Oben in Ps. 37,35 (S.33,12).
112 i.'iitl)cr? ".'(ndjlH'ifermuicii nii bfv bciitjrfifn S^ibd.
s. isflorens. Q3 ftl)ct im flontjcn kiib, bic Iwxa, fingen imb pfetfifcn in Ehiraea
a. islingua, e§ [t()ct \\Vo\], ba§ nlä ladjct. In^ticia et indiciiiin ift beiu gctliif)CV
ftncl vel 9ei-edf|[titfcit uub gerief)! ift bcin§ ftuelS feftiing. äÖenn
mr.n rcd[)t fjelt im lanb, fo ttcitift lanb, ccontra. ©nimd mu<- benbfd) lonb
nntergctjcn. Num de regno Christi vol Davidis Ifjrone'^ :^sd) Ijalt [P. M.], ■'•
e-3 9et)e qI§ auff§ Kegmim Christi, gg ift de Christo [D. M.] ba§ 'Benins
üi. 16 |)(i|)|uliis' i.e. hai^ ba-S frolicf) Inort ©otty l)at, scrone favente Chi'isto vivenl.
\}ciö ift in 6f)riftu§ alljnmnl SBie lucnn bnö obcn^ ^lEcgioria Uievc? Per-
cns.sit ibi mortem et potestatem diaboli. Et tarnen lih[entcr liaberem, büy
anibigue ftcf)et. Ecelesiae reguum ftcl)et feft. Qnare? (|uia Umrfjcit [i-l i"
gj,„„ij J^J/lgiusticiaJ bi'innen. Ideo 'portae inferi\ |S3[. 79''] 'Exaltabuntiir' bac- ift ein
ai.isfciner tejt [^OC^, gvo-o, tjerxiid^ fein], magni erunt et omati tua iustieia.
'*^I)ltr' mac^t, 'ftercE', vetd^§ i. e. in te sunt ])0tentes. Gloriantur sc in sua
iiifirniitate, sua virtute valere, 'qui gloriatur, in dc>inino\ omncs potentes in
Christo. '§orn': uufer reidf), getoalt tjcniid} mndfjen, citjeben, 'ci1)ol)en\ '<|"ia i^'
K. 19 dominus', ba§ ift fein gerebt et clare: Christus deus. äBie f)nben bie Icnt
s. -.'ojn rcbcn gelouft (Rex uoster fCruC|iger]^ est dominus). lam fompt er nnff
bcn [foedus] David et est de David seeundnm suum semen. Siipra di'
Christo: In paLtibu|io. 'Posui adiutorium': ^d) ^clt, Co fei) [revoeatio] de
Christo. lam allegat proniis[sione8 Davidi faetas de Ciu'isto. ^ä) I)ab :•'
ein |l)nlffe] r)elt auffgeric^t, ber ba l)clffen fol. Statui potenti, bcr ba
l^elffen fol, ift al§ de Christo, quia sequitur: Ipse erit milii in filinm. Ibi
»,21 "David" est proprium nomen Christi. S)a§ fjiiben fic 1)1)11 nnli gemadjt.
'Oleo': non est historia, quia in prac^terito non in futuro. 'lUeinc l)anb fül
«. 22t)t)n „fobbern", 6rl)alten, quod crescat et incrementum liaixal, l'. n( deien- ■■
datiu': er fol bleiben et contra adversa[rios stabil k. Supra 55. 'Non
». 2:iopprimat', destrnere Schm Don Ndsrhci iiberloelbigen, nberpoltern, uber=
podjcii, iiberfaEen. Sie loerben fie'' lüol bran mnd)en inimiei. Sed loil ein
*;;^J_pflodEen ba für ftccfen l'ftfjlatjen'] @r fol gcUiinncn. lieguabit fein gclimlt
s.i7'f)anb'. (5r toirb mid) nennen, 3ii m'i-' fpi^crfjf"' ^""■'' d|i(inuis: {?t luivb ,(
mid) bater l)eiffcn [Unb] @ott ber mir t)ilfft, fol l)t)m geloiv fein, bleiben,
^'■|^@ä fol [l)m] treulid) [ge]()alten mcrben. !^ä) h)il l)l)m elüigl[ic[; famen
geben, i. e. fo lang ber l)imcl Uu'ljret. -I'uetifd) sicut (Hcs cocW. Dcx
as. 32man l)at fein perspicue gerebt. (Vrcmcmias „faljnngc", orbnung. Est
vcrbnm eeremoniarnm. ^3Jlcin ceremonias, bie lä) georbnet ifobe. "^JJHt ber y.
|-i!p)hitl)en' ift poetifd^ bay, "feiten laffen', nnffl)cben, loenn fie glcid) bofloid)t
3 geiid^t iiher gcgcccfjt 10 ntiler Kcclesiae slclu ad su|ieriiirem vcrsuin r.n l<i
I.IIientls|Kiinc alluduiit ad Aog[yiitiiiii ;• 'Jl tjcU] hanm Ijatt .Statui | Satiij '27 firli(:<i\
j<i-i-_i-S<i hehr. 31 Unb liOcr (OJicin)
') Niimlicli in V. II (IciKigtc. '') Die Anwesenheil ('ruciffcrx i.tt »(imit niclirr.
$fa(tet 1531. 113
finb lüil i(f) fltcicfjlüol fvom fein, ift ein fcinev psialmus. |iBl. 80»! 2Bie ber
3eu(5 in iHihilms ccrtiis est, Iris scilicet. Sa lomcn aEc tenffel t)in eins-as
unb bev 2!nict'. Tu hoc dixisti sed nunc aliiim to ostciulis. ^n liobens^o
diadema, simm insiiuTritiidincm, I)on, 'fpot'. S)n§ ift lucrlic^ lunv, (jiiod«.«
5 seqiiitur, ift nod) cvi]cv nnb evgcvUd) frafft ben nad)bvucfe unb left l)t)n»-<i
nidjt fiegen Ijiu ftreit. Sa» t)cift SfllliTmeS §"§ et alii, qui opprcssi et
in-ostrati. Vcritas in ]ilatcis, Ijatcu fic uidjt funncu crt)alten, f)a6cn muffen
ju boben 9l)cn. '3n bobcn': bciy finb flveulicfje Uunt, bie (■cclcsia mnft gavs-«»
JU frue ^in \VtC[. !^sd) fovge, quod sio futm-nm cnni nostia eocl|esia. Hac-
i'i tenns qiierola. lani vonit nostrnm tenipns [secnliiin]. '.S'lCVV': <'niusni<>di
oog|itatioiies liahuit, cuiu ista locutus? Est ina.\|iina cofiiitatio. ^d) tiCV^'i'-"
lüunbei mid^ offt, quod tanta saliis et misericordia fol fü öiel leuten feiten,
fol (dfiiin iiapatum et Turciam l^in fd}lenbein. Supplicatio: 'fd^Oa' Ijevljen. « ■>!
Ps. 90.
15 '3nftud;t', bn bie itxc\ nnfieuiyn ,yi fein. Empliasis est in 'pnitnnro''s. 2
et nasd, bcii? nnfcv l)|evv 051 ott ift fein jinievnian ift, bev ex praclaccnti
maiteria ctUiQ§ nindje. Duplex sontclitia ex iisdoni pin'sonis ol di\crsis, bn« a
vidjft bie lio|niiuos nnb nindjft bavnndj anberc. Amosck: bie alten barnad)
tonten. Alirig|alius: dixi: custodiani [|)s|aliuus] jc., quod nemo cogitt't de
20 inorte. 2)u loivffft alte Icnte tta l)in unb luadjft anbete. Creatos lionnnes
rursnm Icft ftcvficu, baö rursum "ta ftunbc et dieis: fompt tuibbev
tnenfc^cn tinber. Croasti eos et rursum dissipas eos. Sic in lol): ^nhito j,i„J''^'j .,u
et ruisuui eonversus, ftelt fic, ol'j fol ber uienfd) elüifl IcBen, sed el)e tnan
fid). Germauus d|iecret: ber bu bie menfdjcn left fterficn nnb brint^ty
25 tuibber anbcve bnrd; bein luort. |*^l. 80''| l'erluctnas eos: „bu reift fie ba
f)in" luie ein flut et sicut sonums, la§ fie ha [)in reiffd;eu, l)in faren [niits. 5
t)anffcn] inie ein l)anffcn loaffer im ftrom l)in ftcnft, l)ie ftct§ neutraliter.
lmat;(i poimii pcrcuntis, bas f)eift bem ledcn ['luie ein fdjlaff] nerlid) i^erebt:
fdjtaff. öin nicnfd) tompt ju feint enbe, tuie er jnni morgen fonipt. t^lje
30 er fidjä Uerfil)et et ncsclt, ift§ tag [iDorbenl. Tempora lahuutur et tameu
liomo fol» nid)t mevrfen. Nos vol[umus deum et aefer|nas res seutire et
ipsas res, in ipiilius sumus, non scntimus. S)a'3 ift siinilitudo. SBic fid)
ein gra§ „bcrluanbelt", sicut ein gro§ IJnlb Dcrluetd. Ebjraeis graö nnb
„l)cn" ein bing. Antitli|esis: frue ift§ grnn, dbent» bur|r, ideo servaudumsB. e
35 Mane. ^JJJorgenö Wuetv nnb balb barnad; Ucrtueldts, quando fonn branff
ftic^t [quando ros branff feit] et pustea a6l)anet. 'ü'erborret' ift gradatio:
zu 1 Uo. ;!. Niini iniinim r 3 aliü r aus alitcr zu 20 longa cdiicatio, sero
sapinnt r 24 brillflt'j (jif r. aus \iä)) 21! sicut c aus sunt rciffd^cn scheint c aus
taufjc^cu zu 2'J ])netae r 30 nescit oder vestit zu 32 ®inb siniilitudiiies r
i;utf)cr§ Sfflcrte. iBibelüfierfctung 3 8
114 £iil^ct§ 9?n(]^6cfferuiigcn nn bct bcutfdjcn SBibel.
lt)ic man JU I)Ctö fompt. Sirnt femim arcsciliile ift propria pa?5io. Iiivcntus
ift |o: qiiando virilis aetas fompt haZ^ Ifclcfcn an. Plnl[ippiis, loiias^ ift
gra». Jonas et Phil[ippii.- im PcrtreldEcn, Eoo bin im atif)auen. Soninus,
a?. 7 iliivins, lieii>a ift bie similitiulo. „(Flfdj[VCc!cn" V[iilt d[icere: nemo seit, ha^
CV fo in ©ottä 30X'n t)in gl)e. Patinmr in morte, cum primus est terror, f.
inde, quia dominus peccatum sie punit: qnod fic bcrgel^en ift bcill 30vn,
grim. Causam peecati pliilosoplii d|icunt esse natura, [de] .Seneetute
Cicjero.- Multa scripta de contemptu mortis, mors, v[ult d|icere, est poena
peecati. Unb muffen evf($rcÄen. Soli pii [f)ct id^§ gern] intellignnt iianc
sententiam, pii putant se sine ira dei esse, geI)Cn bo ^in et in puncto sunt lo
in inferno, non intellignnt, qnod sit ira dei isla niorientes fomen i>a Don,
impii non sentiunt sese mori vel iram dei, pii sentiunt illam iram inflictani
«snobis, ideo timeut. @§ fompt hoc nod^ et esponit sc: 'quia peccatum
nostrum'. [931.81»] 'Unfcrfunb', ha?^ ttiiffcn bie impii auä) nic()t. SBir
mcvcfcn, hai- bein 3orn ift, bn-5 inir fo ftcvticn muffen, unb bo-S bvein gvim i-'
ift, ba^ U)ir ^nn f(|recten fo fcfjnel :c. Tua ira est causa, quare consumimnr,
S5 7et peccatum nostrum est causa, cur irasccris, ia^ mnc^t [ift] bcilt ^orn,
bo» lüir fo t)eigcf)en muffen, unb bein grim, ba-S Inir fo ploljling ba
t)in muffen.
»•■< 1 [Unfcve miffctat] faft bu [„felitt", ftclleftj für bicf): bn§ mnd;t, 2..
bu fit)cft ujnfer funbe an, e» ift unfcr funb fc^ulb, bie bu fil)cft. „.S>im=
lid^", EmphasLs, quia totus mundus ignorat, boS iüir uidjt für fnnbc lialtcn.
Poenam sentimus et peccatum non sentimus i. e. unfer funbe, bie niemanb
tnei» vel unfer untefante unb tierborgeue funbe. Uncrfante, ba luir uidjt
öon luiffen. 3i^ir tuiffcu nicfjt, Joaruuib Uiir ftevt'en unb fragen nid}t bar ->;•
nad), ba% h)ir fterben, sicut ille' d|icebat: e§ ift uuib ein bofc-? ftunblin 3n
SP. 9t!)un. 'Sarumt'^ [ideo aiMidi. ut] siguificcfur jicccatum esse causam mortis:
i8.7ba5 madjt bein jorn.
^ 6in gebid)t, faM [quae agitur], merlin. Comparatnr vita nostra
s. locim merlin: cljc man aufrcbt. Unfer leben Uicret 70 iar 'unb luen-5 l)od) .10
fompt, finb» 8u'. äßenu gleidj [D. M. non] fonig medjtig unb gelualtig
finb, tamen ift eitel molestia [miseria]. IMiiliipiMis voluit, nt referatur ad
extenuandum totum cursnm vitae ad peccatum vitae temjius ultra SO.
2(1 4 Consuniimur Jeficimn.'! in ira tii.a r ch S C'ic : de sciiect: r 71 mor'ps
7.5 (bcn) ntcräcn IT irasceris iilicr (imninmi) 21 bu fif)cft «!/r einmal, aher mit filrirk
zu bie SU 29 utehl am liande ipicr: SBic ein fabel. Kt veliit cniissuni seniel irienici.nliilc
verbnm'* 32 {'int) Pliil .9.3 da-t SO. s'ulil trie lioinio ans
') Auch diese Anführung madit es wahrsdmnlich , daß Jonas den Sitzungen bei-
wohnte. ') Cicero in Cato maior jle senect. ') Sicut ille dicebat konnte allgnneine
Anführungsformel sein. *) Nach Horat. epist. 1,18,71: "Et semel emissum volat irre-
vocabile verbum'.
IMnlter 1531. 115
llnb tücn? foftlicf) t^cincfcn ift, fo ift? miifu' iiiib crl'cit f\c1ricfcn.
Tondctiir: ev ift fliiff bciit l)Cii: „c-ö [fevctl" ift luilb „ba l)iu" „iiiib Unr
fliegen" [Emphaticos] „baüon". Non iimis sod volamus: alS fl6ge|n lüitü. u
bn öon. Ibi !otllptu Unbbcvuiuli : qnaiido nmlta sunt facioiula et qni paiici
'■> 1)1)11:5 laffen fagcn ? Adust peocalum, mors, terror. 2Bo ftubö Icibci", ipii
ci-ediint, 'iia^ bu fo feer itnb ernftlid; ginnet, et te timent, ha^ bu fo
grimmig fcift, diicimus fjpi-manico q|iiasi d|icat: nulliis, mnil Icbt fo scoiiro
ha l)in ut K. |»l. Sl""] vel qiiis credit, bnS folc^Cu bcin gvoffev 30V11 fei)?
Secure vivimt. Tmpü sunt seciiri. Cognitio peccati ift nud) ein domim.
10 Supra dix|erat: ciistodiain vias meas, in eo est versus, qui liinc desumptns i^j. :'.9, r.
est. S)CV fol Bringen afiecfus. Ne sinas nns esse in isto numero, qtii con-
lemnunt iram tuam, boy nnfcr (ckn ge.jctt ift, docc sie nos, ut eredaiiius,«. li
quod unfer tag jelt ift, gejalen finb. Jnipii vivimt, (piasi liaberent inllnitos
dies, non oog[itaiit esse in numeradi. ^'aS ift mcditatio mortis sapienfinm.
li 'Juitium saiiiientiae tlmor domini'. äiu'nn man ninfcrn f)ierr G3|0tt begint~^'i "'•'"
3n fnrd)tcn nnb crfd)rccfen fnr im, fo gl)ct bie s:q>|ifn(ia an. Docc n o s, w -c •■
ut sciamus [credamus], ba-? nnfi'r (eben ein cnbc mn3 TiaOcu nnb bac? luir
"ta t)on muffen, [bebenden, Unc unfer] leben fein 30! l)at, gefeit ift, ein cnbc
l)akn mu§, ha^j Inir fterben muffen d|icimus nos. So-S Jnir lernen tüeif=
-'0 lid^ leben, [auff] 'ba^j Inir incife |£lugl luerbcn. Ilacc est jiropric IMatonis
sentciitia.
Inifinm [s|umma s|nnmiarmn] sapientiae timor domini. lam lüirbS ^j 'j'|j_ ,y
gut i. e. jurnc bod^ nidjt fo, apparet, quod nos trad|iti morti, csto consola-
bilis super servos tiuos. Non soluni vult habere meditationem mortis ut
25 Plato sed etiam spem vitae, (piam l'lato non iiab|uit. Il)i pctit vitain
contra iram illam. Ibi res|urrcctio niortuorum ftard: fct) nn§ gnebig, nuid)
ung fetig. 6ic Vtien-j gOunft. Petit vitam. Mors, ira, peccafiun. l'ecca-
tuni provocabat iram, ira mortem. Jan) petit remis|sioneni peccati, tum
cessat ira et mors, ba§ ift» gar. 'Grfreuc^ Icüfiea nos secuudum dies luuni- s u
:io litatis nostrae. ."paftu nn gnng geplagt, Unr finb lang gnng geplagt, erfreue
un§ nu. Histeron protiieron. Uccidisti, etiam vivilica. ^^.Uagcft [in prac-
senti] de prae.senti peccato et morte. 'Opu.s' vocat oa, quae non sunt, ut «. i?
sint. Ex uiliilo nilii! faccre "txxS, ift opus i. c. crjcig tnis, lt)a§ bu tl)un touft.
Deeorem „fd)mnd". ®tl)et unferm öierr @|ott tool an, quo.l vivificat. i^i)
35 ^ah ben Her» anfbermaffen |'i<l. 82^] gern inmc versmn. 'Nolo mortem' ba§
ift im jein c:^r nnb ftfiet int mol an. .3ft ml)er beim gnebig, freuubIid).M.t. 33, n
suavis. Olimpo o olimpo: Anadiplosis, Adductio, repetitur vcrlnnn scd
2 — 5 inulti qui qiiietani vitam liabcnt et tarnen ex levil>iis roljiis faiiiiiit silii iii.ig|^n;is
tenlaitiones r 8 vel quis credit vor der Zeile zu VJ ba3 unjcr leben fo furl^ ift r
IS 30I nicht jiet zu 20 llug ailnioiiitum sigiiificat r 37 Adductio) nicht adduplicatiu
oder additio
8*
WQ 8iit()ft-3 *)Jo(^liciieritngfii an bcr bcutfdjen Sibcl.
minori cmphasi, nt affectus sit maior iinb ha-i ift vice Amen, f^obbev ia
bos Uiei'cf. Caiiis Cesar interfectus est, interfectus est C Caesar. Kom-
mata vide siipra. Misericordias domiui: Eeguum et saeerdotium, bn§ toir
für TiaBen. St>oIteti gern ein reo|mim et saeerdotium {jn6en, ba l)ilif. Söcnii
lüiv bie ^aäjtn hjoücii Qujridjten, gtjetö ben fvcb-5 cjang.
ps. 91.
* » „Sßonet", bleibet. (?v finb biel mutationes personae et parentheses
»•^ibrinncn. Harofh uoxium, parabo vobis liavoth, unde non excutietis eollnm
a?-4Esa[ia. 'SeSf^'- »oglev [iiasta et parma]. 3Barl)eit „trc)u" finb promis-
sioues. Sßa-j finb bie 4 bing? ' Sunt eitel teuffei sed incarnati. Saez w
vanam gloriam , Ber|iiardus: sunt 4 partes: 1. adversitatis, simpliciter: e§
* -'fan ni(^t übel gl)cn, si etiam. 'Volans': quando adversarii Opponent vel
fdjabcn tliun [insidiae et aperti hostes] fnv fbcv gvaiifanicn nncfjt] bent
gcfpcuft in bev nac^t. 3. Sopli[lstae-, bie poltevgciftcv. 4. potentiu mnndi,
finb advei-sitates [et t«nta[tione.s] privatae et pnblicae unb publice vabfc^la'^en n
omnes impii contra pios. ß§ finb nl-j qnae ad doetrinani and) gc()0ic, ut
s. 7sint adversarii spirituales et eorporales. JJBcn iiüv ung^lud nÜ U'Clt ticibcvbt,
tarnen tu folt bleiben. (5^>3 cvfdjrerfct ein, (juando videt iinglnd, ut eum
» cL<jth Sod[omis. Sed tamen e§ fot biv nidjt fdjaben, bic peftiilcnl; Unvb
s-Tonbev umbbiingen sed toirb bid) nidjt treffen, ruren, f„nn bid) nidjt] %<
»•'■langen", 3U biv [nidjtl fomcn. Unb fdjaluen, Jnic bic Üiottlofen behalt
»•siuerben, »nie c» ben ©ottlofen vergolten Unvb. Est multitudo ibi: [tu
es 3nberfi(^t] ]iersona et t)at ein parentltesis ba JU. Tosuisti" nuni ad
deuni, Num ad liumiuem? Ego puto: Tu posuisti deum altis|siiuum tuum,
bah Elion nomeu dei fet).^ 6§ fol ninnen dei fein et e.st. |3<I. 82''J Tu 25
abex: fonipt Uiibbcv anff ben iustum. S)ev Ijevv ift fein ,yaicrfid)t vel ift
|;j','bein 3uner)id)t. \'iihnn|us I)ie cnbevn: 'inirb jn beiner l)nten fonicn'.^
I; Ji*' Angel is': bQ§ ift ein feiner t)ev§. 'Slvettcn', ftampffen. ibi itfium muiatio
personae. 'Quoniam me eonoup|ivit': Sunt verl)a promissioni.s respondentis
au 1 Alii: ut iiciducaimis cnr s.npienti.ie r c:n 3 Ut iioljis sit prophcta, qni li;ili|o.it
sapientiam, libera e.\ C'aptiivit.ito r 10 S.icz ß] 11 Ber: (Timor iioct:) r.u 13 Coii-
silia occulti ituli, meridiamim : (leiiioiiiiin r 19 biv r ans bitf) 25 J'^lion] 'jrts' hebr.
ZH 26 am liande oben: O finx bll iift (mein 3lll)Ct[id)t)
') Die Deutung ihr vier Plaiirn hat Liithn- in der Vorrede zu den Sinmnarien
dann im wesentlichen nach den folgenden Aiisfidirungen wiederholt (l'yil. Ausg. 37, 2(!l).
') Soph[istae ergänzen wir nach den Summarien (a.a.O.), wo auch :usammenge.itellt
werden: der Sophisten Predigt, der liuttengeister Schrift. ') Darum ist die alle Über-
setzung „du hast deine Zuflucht aufs hühesle gesetzt" geändert in: 'der HOheste ist deine
Zuflucht'. ') Die Änderung kam aber nicht in den Text 1631.
iMnltct IhM. 117
illi tidiK'iaf. Siibiiitellii:itur liic oratio spiritiialis. "ßi fvfcillict tuimcn',
baiiimb lüil tdj l)()ii jci)iif!cn, liistorou prollieroii : 'fcltigcir, Eb[rai.smii.s,s. lo
Imo siinpliciter advertere. In die.
92.
s 6§ ift ein fein Ifoftlid}] biniv c§ ift [Antithesis nota] ein lipHt^cr« a
t)anbcl ftücn mnn beni l)cirn boncfcn] beut f)cnii fint^cn baö mndjt ein
fiolidj ()cv|. 3l"t fi'i ficnbcntcU'ci. Si tit|iihis xcd;t ift", fol man 1. prae-
uepitum blinncu fingen. lila res est bona, aliae non. Facit quasi [P. M.]
exclusivam: ba» ift'3 6cft sacrifieiimi, iucn man Uiil cttUOy flnty t()nil et
10 domino serviro 3C. Süy ift bci" red;t ciiltus, opus, sacrificiuni. „tölaubcn" ». s
lüai'()cit, Hf^'g[cn nnb abcnb: v|nlt d|icere luibeo etdtuni iiiatiitinuni etaj.s
vespertiinini. S)cnn T)crv mid) hiftct bcincv lucid, bu Icft mid; frolid;
fingen bcinc Incrd nnb id) t()iic bie opera bcincr "^enbc, laetns cano de
opere tuo. Vel: trofti'ft mid). Sed prior melior. ?ld^tct bcg nid;t: „ein«-?
1.'. toiidjtev man" fcvct fid; nidjt bvon. Ipse: preti« non cmo. Exponit se,
quae vocet ojicra. llnb cin toiid;tcr gl c übt boy nic^t. 'Xa tomcn bic
opera. E.-^t deus ipse liumiliuni, bOy finb fcinc opera. (^ui nbcl tl)nn, bcn «• s
g()et» am aller beften. \'|ult d|icere, quod perpetuo non virescant. 'i\i
autcni doinine altus ineternuni dtuninus seil, nianes. Ibi est repetitio. ^ft i' '■'
•.>u ein feer liplidj pfclmid}en. 'Unieor|nis': 3ft omnium gentium mos geiüeft* "
praeter barbararum: Et miscear, ungor, ein guten mut [)aben, fiolid) fein,
Mattli. 6. Unge caput. ^ä) falbe mid^ 'mit friffrijem oV, er meint balfami""'"!«- 1'
Sinb ftardc promissiones lüeiiidj. üBennö loav ift, fol tvk auä) nod; gvoö« '^
njeibcn. 'Qui plant^ati': bie felbigcn finbö, sunt vel erunt in ecclesia, ((ni^n
■-••■i dediti sunt sac[ris literis, tandem faeiunt fruetum, bie gevn in bie fiidjen
get)Cn nnb gern [plantati] G5ot§ tUOrt ()0icn. Intus docetur, foris docet, in
domo doeet ut postea eum gloria possit doeere foris. [SBt. 83") Non tantum
florebunt in domo domini sed etiam convertent exteros niultos i. e. non
seneseent. reri)etuo i.e. „im altcf". „(Vet": fafftig, lcibf)afftig vd ftard*'''
30 leiben. Est metapliora sumpta ai) nrboribus. '^d: buy find}tbar ift nnb
liegt [ubcrtatem et corpulcntiani]. lustus ut pal|ma. lam exponit, (|ui
sint: sunt 58aum, quae sunt scmper „frifd) nnb fet", sunt fruetuosae et
corpulentae. Sßie alt fic locrben palmae, tamen non senescunt. SSluen,
seil, arbores. non „fet", quia non est benmifd). SSluen ftud^tbox unb
35 frif(^ fein. Sa» bei l)exv „anffiid)tig" ift, aequus, cpiikes, freunblid^, gutig. »is
zu 4 Neben 92. stelü (Supra tiius iurger) 27 doccl wold für docct - = ducetur
29 i. e. im attct perpetuo 33134 werben rh zu SSliicn
') Also IraiU Luther der Editheit der Fsalmüberschrift nicht.
118 ii'uttjcr-j ^iadjbcijeriiiiflfit an bei: bcutjt^cn Sibcl.
Intelliguntur [P. M.] jiroiiiissionos. Non est [D. M.] acceptnr ]icr.sonaniiii.
Non ix',s[)icit nisi afflictos, baö lüil CV fagcil, est acqiui8. 'Uiucdjt': imn
accipit personas sed respicit personas gratiae, criicis. Gl l)iltft bcil clctlbcil,
imb bell ftiutfcii nirfjt.
35.1 S)cr l)crr vcgirt, ift lonig, inaginificentiam imluit [iiiib T)nt ein foiiig-
\iä)tn fcfjmuct] luib tjcivlicf) ornatus, ba-S ift ein fein pfeliiiidjen. Et
[P. M.] arte est Davidis et iiidico ex plirasi: llilb f)at bily vec\imcilt Oll-
fleiiomeii. (Sx meint bie djroii: l)nt fid) mit bem reid) ivd;vonet loffen, f)nt
bey vcidjy mantel „oiuv')OC\eu", ift (vfdjmndt aVi ein toiiii). >Sed l)at bie lu
mnd)t [leidj] nn „gcguiten". 2?a§ <is' l)cift proprie regnum, \)at bü§ xcicf)
cingciiümcn. 3 em])hases auff ctn nnbcr. @r tjat bie )üelt.ga@r I)at ein
reidj cingenomcn, generale: totns raundus [orl)|is terrarnm] iillb (jcift serip|tiira.
Illutn ps|almuui semper intellexi de Enangelio. Et paravit orbem, seil, ut
esset regnum immobile, ^u fold)eiii leid) l)nt ei" bie luelt gefnbbcvt ,5U lidjten. i;.
Tv|egnum suscipit, prndentcr „bie Inelt fo jugciii^t, bo» fie bl|cilien fnl". (vä
fol r[egnuin fein immobile per t|otinn urb|em tcrr|arum sed fein I)cimlid),
in Pap[atu et Tiircia ift§ ntc^t JU fetjeil. 'Mundus' ha^ semper ftunb non
in nnnido. 3lngefangcn, „.yigevirfjt" in:irtenium mniidinn liefeftiget fortn-
navit unb bo-j fclOige gebeutet, fo lueit bie Hielt ift, staltilivit orbem terrae -m
in regnum suum, fo lüCl'§ l'CC^t. 6§ fol r[egnuni fein latissimnm et aeternnm,
infinitnm longitudine et latitudine, |3<I. 83''J biiy t)at ev brevissime gefngt.
Est ornatus corona pallio et pomo-, dikoii^ tnil id) Ijalieit parare regunm,
Stabilire [anvidjten], fortnnare regnum niib U'O (-i nngeiidjt ift, folö fo
Wciben. Da 3U vel: ju foleljcm I)nt ev bie Unit geluiiiet unb bnS einig -'■',
»a bleib. Postea e.\ponit sc: Jyeft sedes: bu bleit'ft elüig, est aeternnm regnum
et rex Aeternus, et t)at bie llH'lt bei ,^1 anff§ ueluc gelmiiet non ab inicio.
(5'3 Inivb uns fdjicr fo fnnev, bnö iniv baS tvanffciieveii, aU l)l)my loovben
ift, fonig ,yi Uicvbeii. iiUnt bem nn; feft, gcluiä. Coufii'matum e.st ngimnu
». :i David, SnloniO ift beill ftnet eoilfirmilt, numes |r. M.] in regimine et exe- ;iu
s. 4(|ueris oflicinm V|nlt d[icere bein 'bvaufeir, gi i'oSe loaffcf finb bie Inai gen.*
Jmpetns a(|uaruiii iiiull.-num irruunt in iiiare, bnö lliodjt ein funilfeil, foicn
cum impetu iiiy mel)v l)iu ein. Dn evljebt fid) beim k. G-j ift iiidjt elnr,
describit inagnum impetnm. [S)ie U'offev] Gin U'oge, Uu'Ileii fett mit eim
gvoffen sonitu ijnS mcljv ()iii ein. Sinb g|VOy bie groö l)ie nibeii, ift ev oben .k,
7 ornatus c aus penintus /-' etil (ein) niibcv in über iiiiu-teni' sieht (jo lufit)
zu 27 Mit .i^'Iteriius ber/innt andere Tinte, am Hantle: 4 Mar. sab. ■II V il als Wn zu
lesen tnöijlich 35 %\\\ ein (3ft bj) fiiib fl bie vor der Zeile
') Os = IS. "} pomum = lieichsapfd. ^) lUkon stall tikon = psn,
') luagcil — wogen. • '
^iMalttt 1531. ll'J
II od) flinflcr. lliacfjcn flueiben] fie flios boii bcii flivoficii luaficiii, bic l)iii
ein fallen, luniifcil. Alleguria: coiiseiisii.s |)rint'i|)iim [Kipiilurtiin. '(iuari:
rre|imi(?riiiit' j)s. 2. IMiiiuIiis ift |>o|)[iihi.s, innre i)riiicij)es, jinb lüOfiC ,t;iirgites*i 2, 2
ftoficil ,]lt faillCIl, faillm ctlictis contra denn) bvobcil, ipso ridet. [33vailicn]
5 tl)iiii gvculid) fluic gvculid) tl)ut bcv »uiiib, (l|iciinns] bie luoflcii Ijljm mecr,
tl|ieiinus nos, aber bcr ]^crt ift biobcii nod) fliculid^cr. G§ ift ein fur(^
pfialm et tnnieii lialiet omnia iiilb fcill, HiCIllIu [mit] fcillCIl lUOVtcil (^cbcil
\vn. .'öcitirfeit ift bic ^ici beiiito Ijaiifcu cUiiijlidj, [vd] bie jicv beiii»^-''
l)au» ift Cloig. Est cliö'ereutia istiiis domns ab «niuibns aliis regiis doniibiis.
lu Verbuin est vernm et eerfnni, fit «inod piciniisisti. Ej^o vclini lilijenter, ba§
eonsolatio hjevc: finna, ied)tfd)[Qften, ticlü, „fleli'iä" f)ab idj iiidjt gevti, luav^
fjaffitig, quod sonaret contra hypocrisiu, [et tameu fot eoiupaiirii I)Qiiberet
vcd;t)d}i offen] liypocritaruni doct[rina est infidelis, I)cU bell ftid) iiirf;t, mm
giunblid; gut sed (luod tn tloce.s in ec|clesia ift icd)t uiib ftljet. Et
15 sicut doet|riiia piira sie vita. 2)ein I)auä ift iciu et doct|rina icin, Verbuni
et A'ita K. [a?[. 84--'| i^i fiub eitel Antithieses briniien. Sein lere, lüoit ift
loai^iafftig Ulib bein l)auä I)eilig. Nocniit: i)assive ftf)cta. Yerbum tninn
veraeiter agit, est in veru iisn, lundjt ledjtLfc^afieilC leiit, et verax. Sieut
vita est pura et saucta, sie verbuin in suo cursu ift nid)t dolusum, contra
2" hypocrisiu est [ba§ gibt» in latino] .soiida veritas luuin verbniu uou est
aruiido iion simulatio verbi. Vel : vorbnin tuuni [sed iiolo] creditur valde
(brtiter, ut de cursu verbi Ineic. Snpra: et [spiritus eornni] non creditus *i. 7s, 37
unb 1)1)1" I)cv^ I)ielt nidjt tvciiUd) an beinern bunb. Sed illio loquitur de
pei-suiiis. Supra: 'testinionium doniini lideic' ps. 19. Non est species in>j>i. lu.s
15 lioc verbo bic res. In aliis doet|rinis species sine re, bic res sine specie.
Sein »oort ift nid)t fatfd) i.e. tu doces haS ift bah rechte liunt, d[iciimis
uos. lveg[nuiu Ciiristi est aliud quam inundi : in regnu Clnisti solide
docetur et saiicte vivitur. Hoc est regnuni Christi, est verbi non operuni
regnum. Testiinonia tna cicdita sunt Ebraiee I)ot er ben fideiii fein breiil
30 gcmcnget. Sein loort ift bic rcdjt lere, ilii indicatnr ipsa Antitlie.^i.-.
'■ÖeiÜldcit', nou arnia est ornatus donins tiiae. Kegninn Cin-isti est regnum
verbi et fidei nou o[)erura et armorum, in ipio solide tiocetiir et saucte
vivitur.
Ps. 1)4.
35 „Sri^ erfur", laä bid) fef)en. (?rl)ctic bid), bu ric^ter bcr loclt.|'?,
33crgilt, bcjal bcn l)of fertigen, luic fluaöj fic öcrbicnct fjabcn.M.a
„grcucn" [pratcn]. Ubi est illa civitas [EsaLia] bie bou frcubcn f djtocbet ""'-j^/'^j'- "
y (ab) istiiis (rogisl) regiis 12 ^anbetet = ffanbiUl ? l't tcin über (ttcW)
17 Xoemu] ^3^X3 hebr. (Sunt) Vm 22 zu Supra ste/U ft^ctä Qud^ fidelia omnia niandata
eins r
120 Viittjcvc' '"}!nd)l)ciiciiiiigeii nii bcv bcutjctjcn SBibet.
s uinb im fauu Ictict. sprangen, bodjen, ftoUjicvcii, liino Elizabeth: sal)-
batmii dei inei vcl domiis Icticiae, c.\uUatii)nis.> Est !j;e.stiis leticiae,
ba§ einer für irciibcu ftol^irt. Hub „plaubcvii Ijcr aii§" [fal)icii, pod)cii]
55. .-.
S. 7
EInilliic, eructare. „Scmutigcil" i.e. pingcil liciH'ditatt'iii i.e. popiiliiin.
3|t gl)et» eben alfo. ©ott fvogt [adjtö nidjt] nidjt bainndj. Gv meint ■'
qui domiuantur in ])o]nilo, bie ])roceres, .^iievliog G3ieovg. „Sei" ein 3nd)=
». lotigcr ber .^^eibcn ift", bcr nllc Hielt ftraffet. '(iui dowt' i. e. oinuis wientia
».IIa doo. ?)l)r gebnncfcn finbu nidjt, äL^ie 5}"'b|inanb l|m fljnn \^t l)(\t,
ut .sit consolatioiiis verhuin [(|iu)niain vaiiae sunt]. Iliinc textum hene
K-i-'nota. U[nfcr tjievv g|Ott docet sed ])er verhuin, contni. iScli| wcrnieros, noi) lo
«isvidt verbiiiu couteinptiiiu habere. |iBl. 84''] Sßenn§ t)m ntel get)et i.e. da.s
ei paceni et tarnen est expectantia [donec]. l'atientia est tides et spes.
s. läScr inipius fol bod) ba§ IjeÜifc^ fcuev fliegen. Iiid|iciuni: bn-s ledjt tnivb
muffen bleiben. Veritas laborare potest, ojipriini iion putest. Iiul|ieiiim
i. e. causa iiista mnS bodj red)t bleiben, baS siibsit,qiificat cundeninatain i.
causam iustam et tanioii „luibbev ^n vcd)t tomen", [l)l)i'l Uiivb Joibbev ,yt
red)t geljolffeu. Iiulicinm i. e. eausa rovcititiir ad iiisticiani, Uien5 fd}on long
o[)pressac finb. Senn rcc^t mu« bod^ eublid) ved;t bleiben. 9ied;t finb
fii^, d|icimus nos. [P. M.] dicit de re, postea de personis [Sicut causa est
iustificata ita] ut Hus. D. M. P^go [valde] dul)ito Caleiih implevit post su
eum i. e. secutus est euin. Noiidum reprobo scd nondimi probo. 'Post
eam': Ista sententia ift bereit bo: redjt muu Xtä)t. Siipra: fic rcbicn.
Videbunt iusti et tiinebunt et sperabunt Aiidiant niansueti et coiiteuti Ut
ex faciebiis multanim ])ersonarnm ad Cor fo Umlt \ä) gern Ijaben i. e. ba§
Jnerben loben, fid) freuen nlle fromc (jerlicu. V[iilt diicerc: apphuident, 'js
(?1) got fei) gelobt, bnö bcni moii geljolffen ift. Surget laus generalis, vel
[D. M.] (niai)d(i |)ii vidcnt, biv? unfer T)|err g|ott bem redjt T)ilfft, tum d|icciit:
uu Uni iri) nud; fo feben unb glenbcn i. e. postea nmlti fP. M.] eredent,
qiiia bene praedicabitnr et sie red|dite, i. c. fo luil idj [und) tl)nn] and)
SP. IG leben. Videbunt iusti et timebimt. 'Qiiis sta|l)it' i.e. „loer k'il ntir ■''"
beiftf)en" contra cos, (|ui niilii adversantiir. ]\es]ion(let: nulhis. itGer ftljet
tllir bei), t||uasi d|icat: iinllus. Siipra alilei' contra [operantes], lüirb gene-
iB. 17/18 raiins fein gelueft iinam contra hyiiocritas. So liege meine feel in ber lieH
[„6tercteten"] bie gnabe, „gute" tooltbnt [lioc est] roborahat nie. 'IMnltae
»• '!• cogi itationcs ' |'befnmernia'] e§ finb nid)t fd)led)te cog|itationes sed bofe, 3-^
»•20 [P.M.] mir loar feer bnng, lueljc in eordc meo. ®a fonipt luibbcr ber
1 Sit ^Prongcn sic/il: ift lioncstimi vucabulum ut |iiiiiciiies (im llnndc i/iicr z\i. 1
Elixaliet r 4 (3c)bcmuti9Cll 7 (( docet vor der Zeile zu JISjlT proptcr sigiiilicatidiifiii
oppressionis r ;m l'JßO Sönä fllinipff, (itimliff? ift bie jnrf) flut, brv fllimpff roivb firf) luol
finbcn, D. Stäup. >• 3i ftcrdtct, über (f)orn)
') Es wird die l'Jtynwloi/ic des Namens Ulisabetli gegeben.
%V\aUex 1531. 1 1! I
haioth. Sedes liamtli. @u ftf)ct l)ic (|ii;R'sitive. Nos (]|ixiiiiiis iiiiiniticf, iil
Simplex esset |)romis|sio: bei' fdjabcii ftucl, ba man fdjcbliri) billig iiiib
tievbcvbcn bcn jceteil leiet [nt] signilicctur rfginion. |*l. SJ)-^] 'l'n rci)n)l):is
illaiu scdem, bii ()aft iiirfjt 311 tt)un, bii iinb bcicn fd)cblid) ftucl lucibcti
•'' nimmer m^ev cin^J, bii l)eltö nid;t. Lotatus sum ( 'uius pciiculo tomcnö all
jufnmcn, ftimpt nid^t ,^u l)aiiff, bit bift nid;t ciiiö cinn noxianun scdc, bic
ba inu-(liid aiivid)tini \„\}m (\(\(i}", mit: iwr] loibbcv bn^ ved)t, Sicul Papa ci
plia[risa('i, (|ui ruigiml, liabciit scrip|turam iiiib llUldjCll mit, llHlö fic UuiUcil
in peruitiem alioniin bcucnS ba l)in, boy [ic iiuö cvlinivc^cu, fdjuuirfcu fid)
"> mit bcm f(C)ct.!: bcv |uutcv bcm fdjnn bc-j] „l|l)m (\i'\\:{}" iiiuiliid [„miil)c iinb
Clii|Cit"] „Clbidjtct". Amal siguilicat ipsaiii malani (locl|iiiiaiii mm cllcctuiii
iiialae dut'triiiac. Qui in lege btdjtct, ber madjt tcljcvcl), bcr ba§ gcfctß bcpio=
niit, Uicr-3, (pii caupunat, bei§ gcfctj fcljdjlid) beutet, i^x mad)t bem
gefelj eiu nafcn\ luie er Inil, ber bem gefeti ein uajcii madjt. Fumiat kgem,
i.'. non a lege fünnaliir, diciimi.'^: fdjrifit l)at eiu uafeu. Ipsc tomiat scriptiiram
pro suu arbitrio. 2)cr @ott§ tuuit ubcl \Amal] beutet, mad)t l)l)m ein«
uafen. Arcem, principiuni fortiitudiiiis iiieae, Siipra in longo ps[a]in().
rs. 95.
,<?Dm^it l)er ju [l)cr ju], naria: iiihilare, jdjvicii, tantjen, vcl: loftf .J
20 unl bem Ijerr [sed sie ger^nianiee non kujuiniui] frolidj jeiu, fvolorfeu.
Res non serviiint verbis sed verba^ Male Iiercle veibis eveniat. Kes donii-» «
nantur verbis. Tnvostigationes terrae [scnitalio]; „Uia§ uubcu" unb ol'Cn
ift. ^äj lüil nidjt sui) terram in ein fd)ad)-', bar eiu hied) iri) iiid;t .'c,
i. e. h)o» l)ie uibeu ift im tat et (|[uic(piid est etiam in niontibus, ift alä
■-';> fein, quae patent infra in superficie terrae SßaS unter ber erben ift, gl)et
UUu ui^t nn, debemus g|ratias a[gere pro Ins, (piae a dco liabenius, (piae
dat iil vallibus et niontibus, id qnod [scrutata] ex terra quaeritnr et ernitnr,
golb, fil6er, lüeiu, luob, lnel)e et v|ita nostra. Et ex alfis montibus l)olct
man Iiolij unb bauet l)eufer unb ift broDeu auä) t)iet)e. |58t. 85''| StJaä bic
30 erbe tregt, bringt, gibt. '5iibberf allen: unb fnict\ 'Hodie'r Ibi voliunuisse;?
fortiter pugnare cum gra|mmaticis et novum versum incijjere.* Sicut j.s^tcbv. 3, 7
3 significetnr c aus sigiiificatur 6 Bift gestrichen scdo (ber nillljc jum) " gc(c^
{unb butd^) y bcncn§ c in bcutenä r.u l'i Lpges practio li.sit atem le fi.\it r 16 Ainnl]
h-as 19 naria] ril"'"i2 zu 20 Asinius l'oUio r 28 bic'^e c aiis fie^e [nicht 'jtofitj
') Eine Nase machen s. Thiele nnler Nr. 394. ^) Nach dem in der Kand-
bemerhing rermerklen Asinius l'ollio; vgl. Tacit. dial. 21. ') Sinti: Ich will „Tiefen
der Erde" nicht tds das Erdinnere nehmen, sondern = j/as unten auf Ei'den ist (lö24),
im Gegensatz :u den Bcrrßen. •) Luther icill „Heute — Iwret" sum folgenden Vers (S)
ziehen. ') Auch noch 1531 weist also Luther den Uebrüerbrief nicht Paulus zu.
122 :L'iitt)cr? 9ia(i)bc)feiungcit au bcr bcutjdjcii ÜSibel.
ssad EbiT[()s: fcib Ilidjt fClftocft. Niim sunt uomiiia luopria an iiou? 6ö
ss/iofoKen nomina propiia fciii. Juictcn unb jaljcii meine tocidE, „ba iä)
unhtftig", iintotüig tvax: 8ignificat [P. M.] perpetuam illam molestiam et
eonteDtiont'm cum eis: bn idj 40 tnv mit'^e r}Qtte mit bicfem liolä
[„ge)(^lcd)t", Icnten]. (fg finb leutc crrantes coriie, „ber Ijcr^en iiidjt icdjt
[tl)et". a>on iirigcii t)cit5cii: ben \fyx I)er^ t)mer anberö ftljet knä ftl)cn fol.
Söcnn U[nfer Ijicrv gtott ba l)in oiiy »oil, UioHeii fie bmt l)iu auö: quaixlo
legem poiiit.^ Est emj)b[asis in 'eordu^ sei|iiuiiitMi- (jiiidem domiiuim sed
occaLsione data foIgcn§ anbeiftuo l)in unb gcfjen mit bcnt f)crljcn anbcrfnio
t)in. Sic htnneny l)mer beffcr bcnn uinfcr f)|Cir ©[iitt fclt'cv. Nou loijuitnr
de crassis peejeatis sed (jui vulimt ticfilicl; gclcit fein unb uinfern ()|Crv
@[Ott mctitcrn. Cum liis l)at er mnficn nm&gf)en. Pupulus erraus et jirae-
cipue corde, bcr I)er^ Ijmerbnr ben Ijrrloeg luit. Et meas vias: laui
■i'- "seitur, (|uid eon(|ueratur: Sßa§ gilt, ob» ',^11 meiner rngc tonten'? lam gljeu
laude« Sanctae virg[iuis an secuudum ra])[istas.
Ps. LXXXWI.
«1/2 Slllc tuelt, „lanb" 1. e. imiev bar, tegtidj. 2o6: 6§ g^ct fiir l)l)m
f)errli(5 jU, ba gf)en§ er ein (unati donls variis: spIritus »[am-tus oruat
!B. 6 ecciesiam inultis duiiis. (iü gl)et predjtlicf) uub l)Crrlid) jU d[icimus nos.
3"-. 3 (Sein opus ift, tum intelligitiu- mihi de duiiis sed de ipso operante. ©ein
s.egcfinb gt)et f)cr l)nu einer toftlid)en oibinnnt; loie 2nliomo-j gefinbc. Gs
ftl)et t)crlic^ unb predjtig [foftlic^] für l)t)m vel an feine^m l)oie. Dceor
et virtus [mac^tl: Unb g()et ba ju |»l. 80"] getooltigtid) ju unb f)at ein
nadjtrnct ba unb triumpf). Alil)i: facies fratri tuo vcstes k., bie ()erlic^
unb {c^on finb. Item: I'ones super losiie K. Suut ornati variis douis [in
S- Jecclesia] et deinde effieaeia. Qi g[)ct mit ctjru unb geloalt l)in burd^
[mac^t unb loblic^ gf)Ctö], dona accipiunt varia et pulelierrima, deinde feli-
eiter et gloriose omnia faeiunt. @y f)at eilt nadjtllld, baö mit eljcrcil t>cft()et.
9ä»2;ie 2 finb»: eum virtufc et gioiia ridjtcn fie e» an». '.Atlducitf': prci» unb
rcid), 'KlinmOt fein el)r unb madjt, legt eer unb madjt nibber et dieite,
(|iii)d nihil sitis [sed] nur aviuc tciiffel, si est mad)t, el)r, laft» fallen unb
gcbtö bcni, euius est. N'cllct lib|eMtin-, ut omiies imnn'nes Uicvcu fo beUUltig
qI§ \ä) unb Sauib, Gl)riftug. 3ft Gbrcifc^ gcrcbt, nnmdus mm intelligit
i.stas voces. iJaftä regnum unb bie eljr fein fein et dieite, (|uod iial)eatis ai)
in
lä
zu 1 Acto. l-'J. r zu 113 am Jitnule '/itcr: 1iu1;um difiitit istns 2 ps^alnio.s [siiie fitiil«"]
a Mose factos, verum is satis indicat cum n<m iuis.se curum auetorein, qui:i iirojmnit e.\cin-
plum iiifidciitiae patruni in desertu 13 (flC^CIt et pustea) loil I'J prcd^tlid) oder jjtcc^tlid^ Us
30 ttl] CUCt [vielleicht cuct C^t?/
') Krganze: 'wollen sie eine Verheissung', und unujckehrt.
«Plattet 1531. 123
ipso. Sinb qi'offe oonfessionos et (Inmnntioncs nostroniin opcmm, c\dKn
aüi U[uicvm 1)|CIT giott linb lafl'cil llllü lli^t>:>, (lainnatur lil)cruin arhitrimn
uostrum i.e. Ut solus regnet et glorietiir, ci fol» feilt, (fitcl einpliases et"^- ^
Epitases in prononiiiiibiis: Inft bic nilbcvit liailic ntt favcil. Ei;" siini '">»'• '2
5 Pauli JC, Papae, feinen nanicn nÜcin: tum esset elare redditiim. Inimieus:
exponit statini: timete et colite. Non adorabis ca [in 1. praeeep[lo], fnd)
nid^t linlff 6ct) t)l)n nee bonrfc l)l)a sod apud nie ulniimpie. |3<l. SO''] Adoirate
i.e. fudjt feilt anbeiu Öott nid)t i.e. in ornatu sanelo, eadem vox ps. 110. 1'i"»'^
i.e. c§ furd^te, \ä)c\vt t)t)u olle lüclt, Pafcl, alia k. Sßer nur ba-3 ntotil
10 regen tan, non tantum praedieare. Ideni versus supra. Ullb t)ai feinj).'^, 2
reid) jngerirfjt fbetcit], fo tücit bie tuclt ift, ba§ filciben fol. Unb
lidjtet bie Oolder, ba^ fie fvom lueibcn. Ps[a!mi s[umma s|unimanini:
Iud[icat pop[ulos in aequitate, ut fiant iusti. Christus ncinineiii pcrdit,
1. Cor. 1.5., aicx er ()at l)t)n nid)t ferne Hon tlflin qui faeit: domiims a dex[tris i.9oM5,.-.7
15 tuis contVegit jc. Zs<^ l)(ib ben fater nid)t gern, lucnn er ioniig ift, sed
(piando loquitur cum Christo. 'Arb[ores': 6r tuirfft bila (fnangctiuiu l)nn«. i-'
alle Hielt [Col. 1.] unb tnincfel. Wan fol (?itaiigc(iiiin prcbiiicn .^u tuaffer, R"i i.c
3U lanb, t)in toalb k. '^u rid;tcn' i.e. regieren. „Ci)lanbc", trnnijeit: lidess. la
et veritas una res apud eos [Eb[reos]. lustifieabit et defendet fbic - ftllb»],
i-o sicut promisit.
Ps. LXXXXVII.
S)ie Snfel, ber tiiel ift, vel, fo bicl l)f)r ift, ba ft[)et ba-3 regnum,-« 1
splendor et iiiagnifieentia, 'äßoltten' 88. p's. idcm scrmo., bcin fttiel ft[)et [P. M.] ^j -8;,_ ,.,
nnff ber gercd)|tigfcit. „Gntfe^t fid^": crfdjricft. 'Nuniciaut' i.e. fo tt3eit|J,
2.'. bie liiinel gfien, seil, jierpende. Supra: 'Caeli enarrant' 'lllltb beiner rcd^teuiii la, 2
lüiÜen', über beineu red)ten, non de personis. G» finb causae, iura, leges in
ein anber gehiorffen. Loquitur de opere exccutionis, bQ§ er fo fein l)iii unb
toibber, fo red^t unb ric^tiglid) t)aubelt, nnb gtiet [3^1.87"] fein l^in bnrd).
'Über bein regitncnt': fe gefeit mir and) Inol, ba^ er rcgirt, unb beffcra. s
30 quam (|Uod Cesar iniperat. 'Super omnes deos' ift Jror gcloeft, lt)irb ein». 9
mal tnibbcr inar Itjerben, baS ift bic gro§ magulfieentia. Sßir fterteu im tob
unb notcit, ijjse salvat, errebt, ba-j l)eift magnificentia. 'Lux': est senteiitia«. 11
Gnomae: ber gered)t ber mnö ghtcE [uitb (jcil] f)abeu unb folö gleich Jc., er
fol nid^t l)l)m finfterniä bleiben, er mu» er ou§, i. e. er muö confolirt »ocrbcn
35 unb trium^l)iru et tarnen nihilominus significat cum esse in teneb[ris. 'Semi-
uatuin est seinen iusto': Est Eb|raismus i. e. habebit semper luceni, propa-
gabitur ei lumen, quia seminatio significat propagationeui. 'Sicut abundant
afflictiones', 2. Cor. 1. SBic man be« pal3 fpielt. ?luffgc'^cn locrc fein, si2.soi. 1.5
zu 6 .1. praecepitum r zu 16 Vide iufra ps. 98 r 27 n über (c§) 2'J bcili] b{t)
124 SiitljcvÄ *)uirt)bcijciungcii nn bcr bciitjrtjcit iBUH'l.
intelligcrctiir ilii'tmii de sciniiie, l)incv Inibbcv nuffnf)Clt [timd)jfflll llub
SS. i2banttct l)l)m umb fein l)cilic(e'j tücfcit, vcciiniciit. C1)v iiiib pvcio ad lamlan-
s.'iit. :l>, 19 daiu .sanctitatem eins, ba§ l)^v loBt fein {jciligcy tocjcn JC. 'Hoc facite in
inei' jc.
Ps. LXXXXVlll.
n. I (Sein ic(i)t l)anb, unb jciu nrni i)at [mein tviumpt)] baä felb bcljaltcn,
fant virlutcii), <]nalom? Qiiod tiiunH.'l)iit, cv ficgct mit fcincr, liiit oben.
v.jQi Icft iiinutescere, iiiclarocere, „tnnb iDCvbcn" i.e. Icft ffin [l)cill gunb
2i aprcbigen [ücr!unb|en], d|ieiinus mw anff bcubfd;., "iUi fein": bn ftctv fei",
^■*j)it-rhn bau maul tücit nnff, finget fiiffdj, gctvoft mit |i8l. 87''| ^)falm nbcv lo
<ci. oVn'f''ut' ""^ "lit gelungenen pfalm. 'Sie Uiaffei' vide snpra ps. 97. „floppen
mit l)enben", aliter redditnni i)oia, l)Dia, appaniit in Isi-aei. Uepetiliir
'l!f. ?6fi3'ver.su,s, qui supra JC. 'In rceti[tudinibns*: unb tiDilb bie leut fiom ma(f)cn,
1>(. 92, lu Hupra 92. 'Rectiis est dominus' in fine. Strorfy, „anffvid^tig" bti[)in.
Ps. LXXXXIX.
IS
'S' .<licift unfinnig Uievben, iüuften, indignari, irasci. Est dnhia sententia,
an in bonnni an in nialinn. Qu !qu in hnno ftfjeit: In domo ilei amb|nlare
*i-<.'>cum cousensu ftljet in iMinnni. 'Irasciinini et nolite pcccarc' Cum timore
[D. M.] et reverentia concmrnnt, luenily tnnb olfo Ijeiffeu. Phil, ilicehat in
I-Jmaluin dcl)ere accipi. '3)ei' l)evr ift Ijodj .ju Sion unb gvoi? ubev alle -j«
öolrfcr'. "'Man bände bcincm l)cn-lid)cn [gvoffen| tininbcvlidjem is<ir] nnmcu\
i'otentia rci,ns: in beS fonigö lonb tjat man gern ledjt, tl)nt mau gern tiuici
SS-4mi)t ift, l)aubelt man gcin rcd)t. Iloe re^num est reiiiHnn inslum |l)un
bcm rcid^ btcfc§ fonigö 1)01 man baä] S)icfer tonig in feinem veid)
t)atö rcrf)t lieb propter vcrha seqiientia. [l'aravisti] touipt ev U'ibci: a<l j:,
personam. IS'on est res p|eeeati et lejjis sed amoris: '3)U frfjaffft', gibt,
ftifft fromtcit. ßv fol tein fiomtcit finbcu, er foI§ mad^eu, fouft lautö,
«piod inveriiat nos fiom et eonservat. 1)U mad)ft bie leut fvom, bu vidjteft
bie fromteit au, 'bn fdjaffft', ba^ xtdjt ]u gl)et, bie bofen geftrafft unb bie
B Gfinmen gefobbert lucrben. (inaestio S. IIiei(>|nynii: Moses liabef in onnii 30
civitate 3C. Est mosaicus pop|ulns, Aaronens. l'ioplietas et oinnes sacer-
dotcs voeat Mosen et .Sanniel, ut si onmes |)oetas voearet Honieros. Est
SS. 8 transnoininalio, (5:5 ftljet exem|)li cuussa. Jn eolu[mna: 'lljun", luei'd.
:u 1 Vos iiisti ftciicl mä) bei tjmn r -m :, I,XXXXV11I(X) :.u IS ps ((')LXXXXIX
21 bondc r Sar] ü-^iZ!^^ 2ö wibci] luitb 2'J jctjafftf (man) xtä)l
f\aü(x 1531. 125
Ps. C.
Est brevis sed liiftifl, mit fvolocfen, v()iimcii. ■Gvfennet': lernet, e§5i'-2
ift Pliilippi iMK'iiia, (vi) luie Ijat er yi bnucfeil. [(iuoniaiii clirestus] (fl) tüic|;'
fiirj Ijat er baö gefaft.
5 [St. 88»] CT.
33on gnabe vel „gute" iinb redjt [non scveritato]. Pin hixk pfalm-'»
.sed traU'3. ' PriRleutifico ' [priidentcr ago]: 3ft ob.sf'iinis , hKjiiitur l):i\i(l 'J^. -'
oeco|nomiis, pater fa[niilias, ponit se exempliim et ideam l)oui ]iatris l:i|mi-
lia.s, Joa>3 er für gefinb fjat, dicit et qui regat. Est Iwni iiatris fa|niilias et
10 magistratiis exemplum, Jün-j cr fiir leiit iiiiter ficf) l)a6e. „vid) Umiibd mit
etnfett|igem fjerljen in meinem l)any" vniit d|icere: (i-r t)anbel „toeijliif}" in
domo, iioii stnltns: qui non cnret rem suaru neu obruunt t3Tan[i)ice, sed
rennen non mit !opff, et tarnen Icft niditv ungeftrafft. 2)q§ felbig ift bic
fünft anff erben. 3^* rcgirn bie U'eifen, non sei|nitin- ipse passiones, 'JJteifter
'^ $Peter luirfft bie becfen jum fenfter' et (piando tenbet nid;t redjt ftl)et.
Sd)(edjt nnb fenbertid) regirn: posse simniare et disisinuilarc- et üimeii
iiiliil tnali (eibeu. 'Et paveljit ori innoeentia eordis\ supra, i.e. treuUd^
unb fteifftg, pnidens et fidelis. 'Ecce iiiteiiigit serviis uieus', Esa. 53. ViaSd- r
ininiaeulata, integre inelyter [gnaviter], ba-i eim fein Hon ftatten gt)et,
2" fdjlennig, non lantnni „toeiflid/' sed fdjtcunig fein, id) f)anbet fein onff bem
redjtfdji offnen ioege i. e. tuaö 6et) mir, umO mid) ift, Inaä idj für I)Qbe
[P.M.]. 9Jcin [D. M.] i.e. l)nn mcim t)au'5, ba ()eimcn bei) mir, Inaö bei)
[mir ba f)eim ift] \n t)an-3 ift. Xa^ ift». Est argumentum ps|alnii, tüie er
l)au-j i]dt. ^d) f)alt fluglidj [)QUa. Veliem lib|enter iilam tamiliam signi-
25 ficari. @ute: donum dei est et [ad iiiitium] in» gratia, de lioc canam. ^(^
^anbel öernnnfftig nnb trcnlid) mit ben meinen, bei bcu meinen, bie
mid) nnget)Ovn. So loev» red)t geben et voeatio simni eompniienderelin'.
„Unb Inanbel mit" [trelüem] rcd^tfd^l offen, „einfcltigem I)er^en" i.e. trcn(id). ®-^'
3?o-5 ftnrf, tnrt. llnb mui- nid)t bei) mir bleiben ber bofc buben [I*. M.] an
3» fic^ l)cngt, bie er Inil ncrtvetten. |ün. 8si'| ;^^dj mag bo» nidjt, ber ein
ftoltjc [frec^] geberb nnb [)oI)i'n mnt l)at, inilben fl)nn, bie ba budjen fursj.s
7 prudenter] nur tcr iiher prudentifico 10 (() ffobe 11 (3c^) Gx sti 16
Exempl.n illustiant rem r zu 18 Mattli. 24 r V.^n. .5:1 r 19 gn.ivilor ülier inelyter
24 (Non id^) Veliem zu 24 mit bem meinen I'. M. volini liliciitiiis ba§ ad res gesl;is fl'tl'S
et m.'nidatmii vel voeatio comprelienderetiir /■
') Wie „die Becken" zeigen, ist Meister Veter Beskendorf, Meisler Peter Baibier
(Barliier) gemeint, lär war hitzigen Sinnes und erstach seinen Schwiegersohn. S. Köstlin-
Kateerau II, S. 29"/?'. ^) Ober diesen Spruch Kaiser Friedrichs III.: 'Qui iiescit
dissimulare, iiescit imperare' s. Thiele hinter Nr. 331.
126 Siitfift? 9in(^brfieviingcii an bfr beiiticf)cii Sibcl.
bcm r)crrn iinb tTiiin bcii Icittfii \w\)c k. Hub bcv ba fvom ift, Hub \)a'b
«.cgerit fvomc bicncv. ISimilos Imbcnt, amaiit isimiles; S|iimnia: (jiii dciini
tiracnl, ©inb§ ouc^ nÜ from getrieft, est mimm, cv f)nt iv )uei1ic^ lucnig
a<-7gef)Qt)t i.e. tc^ {)et'-' gern. Exempla ponimus, non f|ii(i(l ita siut. Meiidax
uoiidjafft iiidjtu btt) mir. „äüer Icußt" f)aben tcin guter locttcr t)nn meinem
ijau-i. V|iilt d[icere: ber ^at fein g[utc lufft, loirb nid)t veid; bei) mir
loerben, nihil acqulrct, non crescet apud nie, ncmen nic^t JU, fomen ni(|t
fort, nic^t gcbel)Cn. Sa? ift idea honac familiae. Qu! per Antitliesin posset
exponere, iucr§ öiel tiefjcr. Ul)i eitel Ingner, ba faljdje retl)e finb, bie liegen
iiiib triegcn iinb kfd)|cifjen baS üold im lanb. 'I^ctus' de oeconomia snb
metaj)liora. Alleguriam fX|ionit iam ipso. {s\j ift Hom l)ofe gefungen.
CII.
25. 4 2Benn er ferjavgt ift. C^r meint ni(|t allein fonnn sed totani stniem
« r, ütionnni i. o. Rognm meint er. Panis: ha^ iä) nidjt luftig frolid^ fein, tiid^t
luft \]c\h ]n effeii uwh tirind'en. Nos d|icimns: f§ ift \;^sd) liin] eitel l)aub
unb bein, nisi (piod El>|iaica fiiiiiira servanda: für bem Ijeuleu uub feuffljen,
«'bie ftl}m mn§ ha bei) fein. „Sßuftcn" fteten. ()l)servare, attentnm esse.
». s Virgam vigilanteni ''Maä): ^sä) fun nid)t fdjlnffen. ainMin iä) bir boy tl)ue,
"'"'aj'a®eb ©Ott, ia-i mirS gel)e Uiie ,!^^vubay.' ]>al>(> vos in proveil)|iuni, in iras et
iuranientnni, hl lutl)crifd)er bofUnd)t Imdie. %i}u \ä} ba§, fo [für mid) ber,
d|icinui.^ nos'] geb gott , ba-J [id) nidjt ein lutev' bubc fei)] mirö gcl)e
55 iitüic ,"\uba. föoä) auffgeljobcn unb .^u fd)mcttcrt, ]\i boben geloorffen
[geftofjcn]. 3ft fin trefflidjer feine ^ifialm. '"^ieut in clnere sedens edo
panem, ^JJicin fpei-J ift affdjcn, ift orm elenb fpeiy. Ter l)alv loirb eim eng,
s. ioe§ lüil [iBl. 89^J nidjt l)iu ein, liaben i)l)r fignr. Tiacli|riniis die ae noete.
14 KogQ Itmm ücgnum 10 unb fcuffljcn "if)' (mcinS) 19 iias oder vexatjioiieni
22 toie ßlilt Hs 23 Iftofjcnl mit filrif/i zn ge in fleloovffen /.. 22 25 AufBl. S9» xtnmi,
ehe das Blatt zum J'rutololl verwandt wurde, schon:
Damn.'is ecclesiani.
1. Si iieccasitas iirgeat, potiiis erraro ecclesiani ilicani quam < 'liilsliini imiiliri.
qiiia Kcclcsi.'i per remis(sioiicni iicccatoniin salvari |iiitcst, Christn aiiiisso
iiiliil romaiiet spei aiit saliitis.
2. Nee ecclesia facit Scd Anticlirislus in ccclesia
Kcclesia patitiii- invita
Tdtins oibis ccclesia aliter ,. ..
taeit
In altera tantiim quanliim in anilialms.
Hoc non agitnr, Kt cat frustraiiea ilispiitatio. Qnaro non et sacordotcs nna contcnli,
nisi biH communicent, iibi laicn.s seniel? Ubi (ibi, Ubi liaec C'bristns docuit? Hoc qn.acritnr:
') Anspiehuiij auf die .Jn/lnalieder, Spolllieder auf Judas, den Verräter. ') 7?r-
gänze: fuhr mich der Teufel hinivey. S. l'hiele unter Nr. 484 und 2G2. ') I>as lute
oder liilet der Hs ist keinesfalls = l\M)t\X\\ä); sonst stünde sicher hltlje da. Es könnte
maUn 1531. 127
Unb iä) öetbuv luie gra?. "Do fiiiif^ft mt tnibbcv f^ut. 'G)cbcci^itniy'. »-la
Sein iiainc, lob, er meint ben gant^en cnltiiin. "Jj[)ve ftein' bo-s i|t jecv fein, ». la
quid lioc? Servi tui plaecnt in eins la|)i(libiis et favont cementuiii oi fie» i''
Ijoten Inft 311 6ancn, luoltcn t^ein f)in nii, '^^("ssis nuilta, opcrarii pauci'.Dintui »..i?
5 SBulten flern tnlcE felien Unb l)ettcn liuH ln[t falc! ]n fcljcn. fe ift mcssis
ba, tuen bu nur gnab unb opcraiios luolft gnng geben, ©ic ift juriffen.
Tempore Cliristi ift fo geftanbcn unb nuff ein l)nuffen gelegen. Est ps|aliniis
atl omnia tempora eccleh;iae ab iiiitio inmuii. J)()miniis Sinn: populus liuis*. it
snspirat pro edifieio et pro vorbo, bo» fic nur baulcut l)etten, bar QU feit.
"I 'Siein fnecfjt' i. p. bein üoldf, ali(ir|ni inteliigitnr (antinn «If oporai'iis, qui tei». ü
{'olunt unb bo-j ftein unb fald ^ngeridjt Inurbc. '2)f)re ftein', bn oon
fic foU geOauet luerben „So Uuubcn bir" vel: iai bic Reiben, barnmb bo§|| ;',':
ber ^err: sie reddidi ])rins et maneat. |9?(. 89''j 3ift ein rerfjt feine pro=
tniffion. 'Soribatnr' i.e. bic Üuber bie mon Unirgt Supra: dens, vcncrnnti .^'j'
li gentes 79. ])s|almo. 5)}n gtjct ein nubery an de emce mitten im leben. vrJ'.M
Übereile mid) uic^t. Improvisus f'nimb mid^ l)in tücg'], c|c id) mirfjS ter=i'. •-'5
fel)e [unbeveit]. Supra: bringen l)l)r tl)nn nicfjt ,5ur l]clfft. Ibi dei)et 'ui. r.r., 24
initium esse alterius versus.' Ibi iternni novuni [ein nelüe'3|: 'beine iar' 3C.
Sic tüerben Dcrfc^leiffen. 3ift pleona.smus mib peris.sol()gia ha, ift jtoeljerlel)
■jo bertnanbclung unb barffS nidjt. 'I'u abrumpls vitam eorum fM. 1*.]: quando
putiuit se iam flurere. Senn bn Unrft fie 'UerUionbeln', enbern. Mutiivit»-'7
rex Israel habitiun .suiim. Apiid llnniernni fiub flud) nuita<<>riae veste.s
freilid^ Sie Uierben gar onberä locrben, bu vero manebi.s. ©ebeicn: Regnum «. 28/29
Cliristl non reg^num temporale. Onines e|oeIi lerrae i.e. q|uicquid est in
25 celis et terra, regnimi Cinisti manet, ba§ ift ba^S Sion, bau er bauet, m:niei)i(.
H'iebcr ®ott, bau bic tivd) i^t andj. Supra: bu f)aft Oor I)in, ai) anti(pio,
öor alter».
An Cliristi verbis obcdi.itur, liic, liic non tniitiim .iccipitnr snh un.i (jnanlnni snb (Uiabii»,
quia bic obcdicnti.i verbi deesl. 63 ^ilfft fic iodj ia liiert? jolcf) lod)(ill. Damit xc/i/itßl eine
Zeile und in der fulijenden jährt der Text des l'rulokolts j\>il mit: nicijt l)ill ein. Wir haben
es mit Abschrift eines Entwurfs zu Luthers „Olose auf das vermeint kaiserliche JCdict^ zu
tun; das Kältere in der Einleitung.
2 tob (tiia proniissio verbnm) .3 favent (levant) 12 tDurben c aus hietbcn
75 Irten] toten müi/Uch 26127 SJrtet bis au^ ist rechts, Supra bis otter§ ist links von der
Ziffer des folgenden Psalms geschrieben. Hörer hatte schon die Ziffer gesetzt, als Luther
den Nachtrag machte
nrhijrt oder rcrschriehcn sein für das häufige lotlcT luibc Aber rielleicht steckt darin ein
luntet. Vergleiche zu Sunttol Thiele Nr. 20ö und das schlesische lunter göte (reiiumpter
Gottfried) = liederlicher Mensch.
') Ltäher inll V. 25 teilen und mit 25^ bis V. 28 einen Abschnitt bilden.
128 öiit()fr§ 9}(iri)befferiiii9cii nii ^cr beutfd)cn S'ibfl.
CUT.
3?. 1/3 Unb mein gon| 'ijni^, unb toaS t)nn mir ift. ®ev fbiv] alle bcinc
fiinb Ucvgibt, i>(i§ ift ein fein lievS, »neiy glcuBt. I'ev funbe ift ev nid)t
gnebig, fUtctur certe rieniissioiicni ii[('crat<iniiii. "ülü': ba fol fein funbe nid;t
bleiben. Lauguoi-es tuos feud^e, gebrechen, fvcilic^ ift« ein feiner pfalm. ;■
Rcmittit o|ninia pcco.ita et fjnod iT'li()niiiii est curat. Gratia et tlnniun ftl)cn
«■•»t)ie bel)famcn. 3i"'t: onbeve tonig fd;miict't tx mit einer golben fron, nos
i'i 32,9niit ginab nnb barm l)erlii feit. &§ ift ein feiner p]ahn. Ps. 32. In hämo,
illie eadem vox Edis Ijeift testis et os. Alleg|()i'iec rosa oris oruatiim faeiei.
'»■5'A<|uilae': trarumb nic^t ein f)irff(i)? ®a gel)ort ber !Seren|tiu§ l)er.' äßic lo
aquila: hau einer fP. M.] fein friffd) Unc ein nbeler, U'ie ein friffd) [piseis],
eorpn.s est totiim samim, haö hü fd)eineft [re[>let], atS Jücrftn iung, ber bid)
))er [in loco] bonas res, ennsolationes erfnllct, ba« bu fd;on Itiirft, mit
troft reclilitiim, llnb bid) „Hcrneuert", ba« bu fd;eincft mie ein abelcr. iSnpra
';m. ■10, 4 ]>s. 40. 911.3 n^ereft bu iung [gefterdt] unb friffd) niie ein abeler, nt if.
servaretiir siiuilitiido.'- (ieniianice iion Icifjuimiir ' Reiiovahitur' H'., pOftifd)
gerebt: Qnomodo acpiila rennvaliir, mit beut fdjnabcl quando senescit lau
[St. 90^^! er nljmer effen. '^nng' ftf)et l)ic per Metoniniiam. 'Ter ijeir' \h\h
SS. c/»„üon Uiel gnabeu". „fanden", jdjctteu, fteuppen, tjabbern. .^icvfdjcn, 'Umlten'.
S. ii'Visitahi) in virga, niiserieordiain anteni nieani' ,H'. älMr fiub ciu fdjluact) -'i>
s«. li/if 'gcmed)te', gefefs, instrumentiim. Sin mcnfrf) ift in feinem leiben >oie
S. iß/ugraS, lam venit acconiodatio: ((uando ventns. „föutf", guobe. lusticia
SB. ifliäulHdei] sna, iiistifieatio eins, fyeft gefeljt: 'l)at feineu ftuel im l)imel bereit',
feft gefielt. ""Jjlir engel, bic l)f)r': Est Epitheton, o vos 'potentes virtiite',
ftard fcib: enicacia, äLnid). t^r l)att f)elt unb rifcn im [l)imcl] mües et snnt m
ben e« nidjt feilet, bie bcu nodjtrud l)nl)cn. äBad): eflicacia exter|nornm
menibrornni. V) 1) r [fdjefftigeu] tl)etti9cn l)clbeu. Stard ianlmn intelligitm-
forti.s in liabitu sed liic in actn. V|iiit dficeie: töl) ir engcl, bie l)l)r OÜ.
l)enb 3n fd)affcn l)nbt nnb Ijclfft uinfevm l)|err g|Ott regirn, ba-S fic toercn
bem teufet, baS erö Uidjl nly jurcift. ^^llo angelos operarios, (pii semper in :iu
officio activaliter, ha§ fie nid;t feiern bie I|icben eugelin jiotentes operando.
'Seine fadje, gefdjeffte [befelf)] anfvidjt. i>x wmäji bie /\ng|elos, ba« fie
l)er blitjen nnb bonncrn. äLkun er Uiil ein Senadjeiib fd;lal)en, e\ .\egvpto
dneere Abra|iiani, ])op|iilum, snnt scnipcr in negolio et liirtnnati. 3"
3 hex funbe ist r-H bct oHc fX. l'/ mit Siridi !' hldis] -^'■-[■^ r.n II Nun rst cmiis
ntcinung, (jiiod renovetur siciit r l'.i tjancfeii lud^das Beibüchlein 1ty>4 2.5 flnvif jiib
mit .Strir/i zu bic t)5r Z. 'Ji ^att scheint c aus f)cU
') ISei Luthers VorUehe für Terenz eriiänzcn wir wohl richtii/. Der Sinn int:
l'erentius iviirde bessere Bilder i/chrancht haben. '') Sinn: Mit dem fridieren Texte
„daß deine Jugend rerneuel wird wie ein Adeler" werde dnn Gleiclmix nicht nn durch-
yeßihrt als mit de>- Atulerum/ „daß du wieder jung wirst wie ein Adler".
!PJQlter 1631. 129
Samiuele ift bev locus fonberlid) prae aliis, ha einer contra alium puguat. i.Siim.i7.45
Sicut patcrfa|iuilias regit per servos domiini, sie dcus per ang[elos, tarnen
omnia suo missu. 'Vocem': boa gt)et er Qll§ ad minlsterium hominuni.
Zeba^av: ba meint er [mit] ecclesiam. Triplex rcriim niacliina: Angeloriini.s. ai
s Ecclesiaruni et totiiis mnndi exercitus 'Opus': hü fonipt nu mundus mit, ss 22
Angeli, ecclesia, fon unb monb et q[uicc[uid est in mundo, jol t)nn loben et
anima etiani eins.
(IUI.
„ßoB unb fd^Lmud": supra [93]: dominus regnavit, sed hie toil eg^j'^s, ,
10 nicf)t tf)un. Tu Inft fccr groS [f)erlt(f)], bu ()aft bid) (]erlid) gefdjmiidt,
bu Ijaft bidj {djün unb predjtig gcid)mudt, ut seijuitur: lied;t ift beinss.s
fleib, ha'i bu trcgft, an "^oft. Tu tabulaturam facis. [581. 90'-] gin jel^amer
artifex. SBir gcfjen unter ben luolden ut sulj eint gelocIS. Aquas : er meint a. 3
aerem et nubes. sub (jua fluunt i.e. fereft auff ben loolden mie auff
15 eim toagen, 'fittid^en' supra 18. Venti habeut fittid^e, Volantes: Est*j. is, u
Eb|raismus. Incorporat eos flammis et vento, V|ult d|icere: Sßenn fies. 4
erfdicinen ut ventus Mafen fie ^er. §unben ftt)et bie erben nt terra o])eritur«. 5
tanquam [lallio oceano ac vestita aqua et caput er QU§ redt unb luaffer«. 6
ft()en [bleiben flicffen], er meint bie flumina, manant aquae in superfieie
20 terrae, über berg unb tal, q[uicquid ipsa terra ojicriatur mari. 'Ab incre-«. 7
p[atione': loquitur de tonitruo. Unben tcd|t erä mit lüaffer erben [jiel)t ein
bar fd^ud^ an], oben fet^t er ein ^jaret^ auff, i.e. jutrent fid^ hai toetter,
'fatjren fie ha t)in'. IVfutata est scntentia, [fie] ft()en bn, quando vero venit«. 8
unb fdjilt i. 0. tonat, broffelt. Tu assignas unicuicpie suum iocum, ibeBi». a
25 flehet an feinem ort, >oo e§ t)in ge'^ort. In vallibus et torrcntibus [f)eift§ a. 10
bcibc§], hie vallcs, mittis scaturigines, ut tiant tluvii, alia sentcutia, sed
prior reddita. 'Onager': [pro] genere meine i(^ speeieai.^ 5ln ben maffer=». ii;i2
bedjen fi^en unb fingen, regulariter fi^en§ [M. P.] an ben tluniiuibus.
A sursnm sigiiificat phiviam, boy er 'öon oben er' a^ rcgcne. Saturas tcrram : 1!. 13/14
30 bon ben fruchten, bie bu fd()affft. Unb traut [faat] hin menfdjen ju
nu^ [notturfft] ad scrviendum hominibus. 3)a» 'fein geftalt' frolid), luftig». 10
fei) Don oll. Duo liquores: vinum intus, oleum extra. Vinum bibendum,
oieo fol man fid) fc^miercn. Tu feud;tcft [repete] bie berge, ha^ bie«. ig
boum [donuni] üoUig finb [impleantur] grun friffd; l)ol fafftä ftl)en.
zu 2 Aiig^elorum miuisteriuni r 4 Triplex] 3 x 7/s zu S quer am liande: Miraliilis
armatura huius regis et ornatus zu lä — 76 Terra operta est tota mari ac quasi cainit
exerit ex mari et iiubib^us ac pileo operta est am Jiande quer zu 26 Breite flcfilb r
27 geuere c aus geims (pro) spem 29 pluviam] möglich plurt' = pluraliter
') Die Form SBaxet, Spatct ist bei Luther selten; geicöhnlich sagt er SBirett. ') Für
„Söalbcjel", loie früher übersetzt war, ist dann aber doch allgemein 2Bilb gesetzt.
ßuttjcr-j Söerte. SBiielüberje^ung 3 9
130 Siittier? 9?a(i)t)cffenitiflcii an hex bciitic^en SBibfl.
a«. isbie er jelkr gepflanzt I)at. ©r meint bic meuses, (liciis lumina in stixto
i.Woic 1.14 tempore, Geue[si .8. 'Ut ^iiit in signa', 'bu ma(|ft bcn moub', ba^ man
bnö iax barno^ ju teilet [„icctjnet"], bu mac^ft ben raonb in XII moiibe,
3.5.21 habet certis[simnm cursuni et occasnm. 'DJiUv bcil leinen and) jiijcn geben,
25.24 [P.M.] bo» ift fein, ©o Diel: „inancfjevlel)", gvo«, l)ei[t gtu» unb Hiel. 5
Sunt omiiia .«apienter dispo.sita, sapicutia hieet in dispositionc. ö)f)cn bil
Ijer, ha-i man fif)et, baS eerta ratione et sapientia „gemacfjt" finb |a?l. 9P|
alö Ineven fie lueifc. .Sclidlidn', bu (jaftS aÜ-J li'ol gcuvbinivt. (i'in iljlicf)
4(.2i;sccreatura lüet§, tuenn fie !ümen folt. 2)a !omcn loiv t)n§ mel)r, Unb muffen
fdjiffen ba toeberty. Ibi expoiiit se: 'beibe gro§ etc' £"00 tjot ev andj 10
genuidjt, baä bie fd)iff anffm meljr getjen. SaS gleuben nid)t nantae, (Ad
<B. 28 ilhidendum i. c. diabolus illnditnr a Christo etc.). "DJlit gut': lucunduni,
a5.2iiba§ fie frolid} ba öou luerbcn. Unb loerben lüibber 3U ftaub, ju erben.
«.30 'Obern', geift, „angefid;t", beu cibbobcn, bic geftalt bev erben, renovat
as.aiterram nova fiicie pecoruui, bleibt, tuel)ret eUng i- e. l)at ein eluige el)r i. e. n
er !^at luft [toolgef allen] an feiner cf)re, an feinen lyerdcn, Kobanus^
as. ssl^at ben pialm rerf^t fein gcmad;t. @§ gefeit mir luibber timl, Kt impii
muffen Ijiu lueg.
Ps. CV.
SS. 1 Invocare uomen, Et vocare in nomine: (Sin§ i^etft „auruffeu", ).n"ebtgct 20
2.OTo!c33,i9feinen namen, ober: „ruffct feinen namen an". Exodi 33 [in fine] Ego
transibo et in nomine donn'ni [eoram tx}] invocabo, iUic rcdditum: [ll'il]
äj. sprebigeu laffcn, sie et hie lib| enter iiab(U'em. (?ä ^eift: Icfen, ruffeu, nennen.
3r rt)umbt end^ be§ l)errn Unb ber lere „feine§ munb§", vel fetn§ toort».
ai. 7(£ein urteil, regimcnt i.e. er rid;tet, regirt „Ijnn allen lanben". Qx fnn »
35. suuy [)elffen i)nn aller loelt unb oberrid;ter fein. ?)mcr: für [unb für.
2. iB!oici'i,7 5)n [liiel] taufent, 'Faeieu.s niisericordias in milia'. V|nU d|icerc: Non
s. sin 4. generationem solum sed in taufeut K. Vides, qn(Kr'?lbiral)am fd;ou
95. 11,12 gct)abt t)at decem praceepta. „©djuur", baS maS [lo§: ab efl'eclii] i.e. euer
».14 teil, ha euer Juenig luar. (5-r Iteö lein menfd) [nidjt geUmlt, fdjaben] :!o
SB. 15 „fie beleibigen". ^\t ba§ J»ar? Nolite affligere unb tljut meinen pro=
«iit. 2,3r)pt)eten lein leib. Est conieotns in 'compedes', Lueias: ghidiiis 'pertransivit
2 die 8. i«i c ans in [= initio?] zu 3 Luii:i stata r zu f> Oinnia in sapientia
fecisti r 70 ba c aus Ija Ibi scheint gestrichen zu 1!) Kiekt 8 Marcij }• zu 20
Sieptcu an r 21 (Kt) Exodi -31(2) 23 tcjcn c o!ts Icßeit 25 über tid^tct sieht
(qnia l)on regiment) zu 27 Ccrtus nninonis pro incorto r V d vor der Zeile
32 pertiausiut
') FAn solches Scliolion fehlt aber in den früheren und späteren Ausgaben. Tsi
aber in den Summarien so besprochen. ') Lutittr besieht sich auf die AHslcpHn;/ des
IIS. Psalms, die Eoban Heß 15:10 herausgab, worin er Kl andere Psalmen in lateinische
Verse brachte. S. den Titel bei linders, Briefwecltscl 7, 202.
*;*in(ter 1531. 131
animam' ttiani.' Piito Iiinc istam plirasin desiimpsissc. Unb fci" lag] im»'"
eifcn gefangen mit feinem leüen [*[. 91'']: Corpus i'ius vcnit in fermmäs la
j. e. belüert mad^t. 'InHaiDmavit': sicut argentuiii 'buvd)Icutcrt' iDtl'b. Loqiii-
tur de illiimiiiatione: gab ttcnm fni", ba§ \x\ax occasio oap|tivitatis, t)at in
5 rcdjt fein gemeiftcrt et perfeete in.stnixit siio verbo. I. e. ev fjat ein rcgiment » 22
angeiidjt unb bic piincipes instituit, quid illis facicndum i. e. instituit et
rcgnum et sacordotium i. <>. luie e§ l)f)m rcd)t tcudjt i. v. ba-i icnige, ba>3 er
h)uft, ut ei similes reddcrontur, ut ipse erat in aniuia sua, nad) [l)t)ni] feinem
cjcmpel, toie er felbev \x>ax, au ff feine Ineife i. e. sicut ipsc sentiebat,
I« [P.M.]: ad intellectuin reforendum, uou ad voliuitatcni. 5Jlet)tcn, loadjf f en, S. 24;25
groffer, mcdjtigei. Qt) e» ift tet^t, ba§ uinfer {)[err g|ott bie I)cvlj Dexfevt.
Insidias struebant. Unb gebadeten liftiglid^ contra k. Ideo facti, ut
historiam pueri discerent. S3iel feiuev georbnet quam nos. Non liabonius
fere canticum pro rcdcni])tione Cliristi vel de remis|sione peccatoruni.^ Hoc
15 videruut, lüic man bie Imperat[oros beponirt i.e. bie tenebLrae toavcn gef)or=3S. 2s
fam unb famen. Xum de obedientia Mosi? vel puto referendum ad Aaron
et Mosen i. e. eifecerunt, (piod ^fose pracceperat, fie ijobm getT)an, lt)a§ er
ge^eiffen f)at. Non fuerunt Bofloidjt ut vos: si Vobis praeceptuin, nunquam
fecissetis. Et tarnen Mose lt)el)iet fid) 6 mal. Et ego, si scissem. Esa| ia : l^l^gj'g^"''
20 mitte me. 3ift uberbiemnffcn |T. M.] ein feiner [(Fanljter] liftid^cr man gctüeft.
|)te bin \i). (äv ift ein from ©|ott, lüev im bienet, ben bcjalet er tetdjüc^.
I.e. ftc I)a6en nic^t ba für hmncn fd}laffcn, für ben „froffc^en". 2)ie IcuSss. 30
muffen aud) ba fein bei) bcm 'un^ifcr'. '@ra§' i.e. aEe§, tnaS grün mar». 31/35
l)nn l)f)rem lanb. Ebjraei: doctor^, liab^uerunt in Aegypto. 'Primitias': sb. .is
25 Unb alle l)l)r erfte erben, supra 77. bie erften erben, ^dn gebre(^=|'-3'/'"'
lid^er: luaren all fein friffd^, lüarcn all gerab unb gcfunb [!ein ungcraber],
sie nos d[icinuis. 6r fdjidt [fc^afft] l)l)n 'lüa^tcl'. Jbi nnmorat inter bene-«. 40
ficia, lilic inter peccata in scquenti ps|alnio, quoniodo concordant ista 2?
SBoHen tool brauff lomen. [S8l. 92"] Non est pars orbis terrarum, quac
30 maiorcs fluvios bab|cat (piani CJcnnania (Celtao fJalli). [P. M.] '©crebt^
addituni mit frolücfcu vel 'uninnc'. „ßrbeit": guter, lanb unb Icut, bie a. 42, 4.1, 44
ertoorbenen guter. S)a fonipt ein partiflid^en Ijernadj, ba^ fie nidjt«. 45
gern !^orn.
7 et log über (fein) 3 butd^tcutcrt tttirb rfi 5 Bcmuftert mUfflich eu 8j9 fSiit
Ct3 fui: rc(^t fttelt r zu 12 SBenS fo liistorine finb, velim festiiiarent [festivareiit?] r
2U 14 S|umma Imius psalmi r So P. M, nie/ä Hier unb teilt (/C. 31), ixt aber zu Celtae
Galli gewiesen. Mel. erhob damit einen KintDand ijegen Luthers Geographie. Ob Tischrede';'
') Bis 152S lautete nämlich diese Stelle: „(S^Jen gieng biitdj Jcl)lie fccle." ') Also
hat Lutlier sein Lied „Nitn freut euch, liebe Christen gmein'' und des Spcratus „Es ist
das Heil uns kommen her" nicIU so gewertet. ') Gemeint ist wolU oaiE V. 37.
132 Siit!)cr§ 5Jiid)l)cfictungcn an bcr bciit|d)en SBibel.
PS.OVI.
•c. 1 ©nahe: 'gute' ftct)ct l)ie Beffer, mein id^, benn gttobe. (5r i[t troftlidj,
'i^'- '1|' ^ Vide [psialimim] HS. 'Qiiis'? äBcr fall bie Inutibcr bc» öievrn [ti-iumplios
divino.s] aljumat gmigiam rebcu, (luautas res Jons faciat, res gestas dei et
magnifiee gestas. Quis potest enarrare [rt)unbev"t[)atcn, triumphos] salute.s 5
I)tlffe imb nUS loie er tfiut. 2Öo ticmen h)ir ein Yirigiliuni et Honie[nim?
Sie grofjen tijattcn, geloülttgen lucrcf, gcbcncEt matt allein nuff bie sus-
eitatiouera mort[uoriini, gnugfam prcifen. 3111 fein lobltd^e tt)atten, tüeid,
concretum est: omnes laudes eins. G§ ift de opcribus gei'cbt et rebus gestis.
85. 3'iudiciuiir: beati servantes bo» „rec^t" fgepot] unb leben l)mer bor xed)t 10
d[icimiis nos. Argumentum huius ps|abiii: P^atn-s nostri l)aben geleBt tüie
^■•♦bie boitind)t, ©ott ^ot in biel gntS qctijan sed k. '©cbcncf' „[nnc^] beim
guten luiüen" [ber gnabe], bie bu beinern öoltf üer^eiffen tiaft. Hoc
eniu) vult. 'Yisita': fcl) hcX) uiiu mit bciner ^ulff, gere [exerce] tuum officium
salvandi, fe^ bu f)Oufluilb. Visitare ^eift simpliciter oflHcium. SBetoeife, 15
SB. 5 erzeige nn§ beine ^ulff Epala: suscipiiam i.e. ofBeium eius [al[iter Eb[raei]
hinc: befeH). Ut letenuir ['Ad videndum] iu bouitate he[reditatis tuae\ bilS
mir [fel)en mugen] ba?^ glud [bie njolfartj betner auferlueleten unb
tüir guter bing finb mit beinen leuten [erBteil]. So^licitus fuit pro publica
re, non fuit mouaclius et pro se solicitus sed un§ freuen, \vcn-i [baö] 20
beim öoIdEe lüol ge'^t. §aben fic^ burffen nennen dei erBteil, Patrimonium,
35-6]^Q6en fic^ ber promisisio an genmnen mit criift. lam tompt ba§ arg|u-
mcntum [ps^almi]: ba^ fie muffen bu5 tl)un für l)t)re funbc: lüoltcnS nid)t
SB.7 öerftet)en, merdcn, [331.92''] lieffcn l)I)n bein umubcr nid)t ]u (jertjen gl)en.
©ie funnen be§ maris rubri nic^t l'ergeffen sed jiorpctuo bei öon fingen. Nos 25
nostri [crucifi.\i] non solum non ohlivisoimur sed ctiam perse(j|uimnr, quae
s.sgratia erga iilam nobis e.xhibitaui. I. e. büv er feine groffc [mac^t] tl)attcn
SB. lofcehjeifcte. 'S)er bie tjaffeten', de Pharaone: ucrfcufft fic l)m iraffer d[iei-
s!. 11 mus nos. 'Et operuit a(|ua tribulautes cos'. 'S)a gtcubtcii' i.e. fangen
».12 fein loblidje toercfe, ba^ ift [ein] fotdjev feiner üer§, quod nbcvma«. G^r l)at m
«.13 ein tüftlic^er rabt, modo possumus ben erharren. Sie ^arretcn md)t, bis er
3). n^n riete sed ipsi niolten Iffin felber rabten i.e. 'gab l)f)n\ ma« fie baten
i. e. ['in animas'] lote fie lliolten. ludei l)abcn luel anti]iiirases benediceiv.
3f!. 10, 16 2Bic fie gern gelüolt l)attcn. Idcm^ verbum in P]sa|ia: barr, macies, mittet
niacicm. Ipsi petiverunt saturari caruibus, ba gab er l)l)U bie barr ba fur, -m
vel fastidium [1*. M.]. ^ä) nimb§ per Antipli|rasin: er fdjicftS l)n [sed
S ptetfen (fol) l'J gct^on scheint c aus flejdöciicl 110^ über (bod^ c 171 beni)
IS mit (teben) 19 Soilicitus] = so'"s //« 28 zu Scr bie ulfht ilo manu r zu 36 Isto
pajulimi.s loquitur secuiidiim oxoiliim noii secundum ps. 77. r
') Nämlidt ■jin = Darre.
5pijaller 1531. 133
reJcliliiin aliter], büä fic e§ gtiug l)Qtten non tautum ad iiiciisein sed usqiie ad
nauseam, ba§ per nares ^crau§ gicng, dicit Mose in textu i.e. ba» fie e§
[per nares] nlimer rieben tiinbteu iinb nid^t mcfir gern ba Don fiorctcn, bn§
einer tüibbcr fpeien i fpcljcrlid^] ' modjt. I. c. fie machten ^JJtofcn jornig, s- is
5 unhjiKtg, [loarb] auffrurifd) contra Mos|en, cmulabantnr, er rebt de fort!
facto invidiae [nt seqiiitnr] Heb[raei incaruaiit .suo.s affectu.s. 'Sager', !^err:
tjobenä loffen bic ünber fingen, ba§ fic fid) fottcn furdjten. 'ßfir' i. e. deum,
qui est nostra gloria. Uinfcr t)|Crr g|ott fot unfcr rl)um, ])otentia et gloria.sau
2Bir l^Q6en§ öerglcid^t t)nn eine ftindEcnbe lanfigc fappen, ift nod§ erger ben
lu baS lalb. llnb er haäjl fie ^inöertilgcn, d[ieiiiuis nos. 3)nn bem jorn: \n^-^3
illa plaga, jiarzini: Introncs, rjiii perninipnnt leges et omnes nuires, er
meint, ba§ unfer fiierr giott ein giroffen ined^tigen ri§ unb ftric^ burd^ öolc!
tl^et. DJIlofc» tüeT)ret, haS e§ nidjt gar ]u trünicrn gicngc, vel quod ipse
Mose fecerit divisioneui [se sequestrem, fdjicbntnn, intercessor, mediator,
15 divisor] inter deum et populiim. ©ie tootten an ein anber, Sott unb populus,
er mai)t ein rif§ ba bnrd;, riffc fic t)on einanbcr, d[icinuis nos. SBo fie^
nid;t *)3tofe ba jtoiffd^en [brein] gelegt I)ette. lHriim(|ue dat l)onam senten-
tiam. [»1.93*1 2)a§ liebe lanb, baä tieinot, A'^eibum, baä löar bie con-a). ai
clusio unb ba ftunben fie aud^ h)ie bie guten gefeHen. Baal Peor: quare8.''36''*
20 rnrsus transfcrimini coninganiini iugo legis? P[aulus habet hoc verbuni in
GalLatis: 'Giengen fid^'. 'Comederunt': [usi] sacrificiis pro mortuis [purga-
toriuni] vel niortuorum deorum. @§ ift sa[crificia hominibus mortuis impcnsa,
ut sit Antithiesis contra deum viventem, bie fie' Ijafccn auffgelnorffen, statini
intelliguntur animae, 23on de sacrificiis mortuorum hominum non doi viventis.
25 Baalpeor tnirb getoeft fein ein giroffer l^eilig ut apud nos Val|entinus, Ant|o-
nius. Vir hiatiis: maulaff*, <le Priapo exponunt abusu dclapsum, Aug|ust;ie
l^engen brud) bor Sianct @intf)rec^t.° 2)a fompt ber rif§ loibber in valde
malam rem. Alliidit ad 'rif§\ Prius l^at er auff gefjalteu, iam vero JC |-29
Pinehas deprecatus est malum Aliquis potest [non] cum dco concordare,
30 cum homine contra hnnc locum est fre^. (Sr l)at toot bran get^an. UnbsB. 32
plagten ben Ü]Jofe red)t tnol: fie gel)cieten 5Jlofc iüol. Fa infercbatur Mosi
malum, fo toirt§ ba§ fein, ba^ ULnfcr :^[err g[ott u6er 2)iofen jornig luar.
5 de] bei 7 (bn) fi^t zu 7jlO 3ft bet Apis bj deus Aegyp[tiornm r y cine(t)
etgc [titatt erge'] 11 qui bU mores rh (^in) et zu 14 ^axnaä) tont erft bet rif§
untet fie r 18 Verbum rh zu 19 Baal l'eor r zu 21 Ambigi^uum r zu 26
Priapus r 27128 in bis rem mit Strich zu l^engen zu 29 Vide locum r
') jpeiertic^ = dem zum Speien übel ist, noch jetzt in Mundarten. ») = ftd^
') = ft(^ *) Baal Peor als Maulaife, wobei Luther Peor = hiatus fassend an 'Maul
offen' denkt; ausffiebig verwandt ünsre Ausg. Bd. 10', S. 121 und die Anm. S. .570,
ferner Bd. 14,587. ") Anspielung auf eine derb volkstiimlichc Deutung; Baal Peor
als der „nackende Jüngling" (Unsre Ausg. Bd. 10', 121) hatte das Gespräch hierauf
gebracht (vgl. Nachträge).
134 Suf^ct? 9?Qd)bcifctiiiigi'ii an bot bcutfd^en 33i6el.
fuit male Mosi propter eos, {)at 1)(]V entgelten muffen 1. scntentia Non
introduces popLulum istum in terram, 2. Obsecro [domine], la]>idabiint nie,
Ia§ mid^ fSi inveni iu oc[ulis tuis graciam, occide me t^aftu nüd) lieb] ju
fribc mit ben leutcn, iä) tan nid^t mit in anffomen [Sic mihi], aut de per-
turbatioue [sie aecipio] aut de poena, Cy tl)ct l)f)m tolje, befummelt l)l)n ut)cl :
eduxerat eos et multa bona exhibuit et tarnen jiostea egretulit, büä man ein§
fo nat)e bringt, ha^ einer Itiolt, er Incre tobt. Erat missus, ut eos aiidiret,
et sie faciebat, muft boa ^er^leib l)aben umb t)rent luillen. @in fein dictum
pro magistratibus consolandis, Teren[tius: iit expiret[ur molestiam re|gat: qui
magistratus est unb rcgirn fol, mu§ eitel tuol t^un unb eitel übel leiben,
bene loqui, facere, postea accipere maledicta et malefacta. S)a§ luirb einer
JU le|ft mubcn. Locus communis: Magistratus debet esse calamitosus et
ingratitudinem mereri summis beneficiis. [Sl. 93''] Est consolatoria sentcntia:
Qui vult from fein, lieneficia perdat et recip[iat 3C. DJtofc muft aü ung[lud£
üon ^■^n leiben Unb juplagten ben 5}tofen [fccr] trol. S[umma s[umi-
sB.33marum, er ift fein mube Sorben i.e. 'fie erjurneten' [bctrubeten] fein
'^erl. Mag[istratui gl)et§ alfo. Impossibile, ut mundus iutelligat beue-
ficium Magistratus, praeceptoris, suscipit ut solem et alia omnia dona, nemo
agit gratias, quaudo parentes diu soliciti pro lib[eris, cupiunt eos mori.
Sabib inirb auc^ \ ober ij gcl)abt Ijaben, bie t)l)m alls l)er|leib gctl)an ic.
mit lyijrcn frechen rebcu, murren, boö er er a\iä für mit etlidjcn luorten,
bie t)^m entfuren: 'Occide me' ad dominum. 6r \V\l 5Jlofi reverentiam
tl)un et excusat revereuter, tarnen accusat. S)Qrumb öertilgc fie: Sie nutfteu
8-34 40 iar l)arren et iu deserto ftcrben. Est iam novum peecatuin. 'i>olcler':
idolorum cultores. ^'^re Ineife, cfempcl, Incrrte, geiftlic^, ut exponit. Hor-
renda res: fauni, satyri a crinibus. Vago cultu iionorarunt deos. Ideo Ijet
3.37/43 id^ gern „felteuffcl". ©ic crjurnctcn [erbitterten] l)l)n cousilüs suis unb
iDurben „gering" [tncnig], namcn ab „burd) l)l)re miffetat", mit l)l)rer lere,
». 45'furnemcn', rabf(i)lag. Unb gebadjt an feineu bunb, ben er mit l)l)n
i8.46gemod)t l)atte, 'lieg fie [inibber] ju gnabe lomeu'.
rs. cvii.
Hospitalia et scholae .1. fnerunt coeii<il)iM, praepositus ift bcr occonomns
»■^[getrieft].' ©3 ftl)et ^uOor, h)a§ fie fngcn folten: 'Confitemini' i.e. ben er
iB.3l)at au§ ben not gcljolffen. ''Jlibbergang' [a solitudine vel deserto] ftcl)et
4 nl^t mit] nt^t nid^t zu 6 (5r ttiarb iciii inubc uitb »ctbroyfcn, 6§ luotb ij^m fouct,
fd^ttjcct )• 26 crinibus] crimiiiibus? 33ll35,2 Mara vocaut bcn ttücnb, ^ie mu-j cä iiiiiro
rubrum fein r
') Wenn wir diesen ersten Satz nicht als "nschrede fassen dürfen, so hat Inillier
in einer Einleitung zu diesem I'salm die Gedanken geäußert, die er dann in die Sum-
marien bradite: über die Heiiiyeu cds Notitelfer in den einzelnen Nöten. Das führte ihn
dann auf die Klöster.
5ßioltet 1531. 135
jlDCljinol ^te. Mea sententia Ai^[iimentuin ps[alrai: Oraues, qui liberantur,
g[ratias a[gite onines, qui in toto mundo esti.s. 6 calamitatuin genera et
liberatos, quae dominus i'acit omuihus in toto mundo, Iud[ei.s et gentihiis, 31.4
ingratis etiani, tuniicu uic^tu furnemcn, finb ju armut, 'get)cn in bcr triifteu',
5 finb BcUer bic ba ormc gelncft, uec hab[uenint I)ai:§ uec I)of, tucib, fiiibcn
iDcrbcn Bürger, frigen ^auu imb tjofe jc. S)a gct)ort ein ftarcfc glo» 3U.'
,/Dlat": Ratten ni^t 311 cffcn |lierf($mac^t] i. e. fic tnnbcn [in desei-tis] s. 5
nic^t» furnemcn, finb armen, giengen in bcr lüuften. [Sl. 94='] Est
[P. M.] communis ps[almus. 6g ift ein gemein beneficium, fc^ulcr, qui für
10 ber tf)ur, !omen 3U gut unb e[)r sed non cog|nosrnnt dei doDum unb fingen
l)[)m fein Gonfitemini ha für. ^^ft eitel Slücgorin baS. ©0 [bie] banrfc fies, s
nu anä), laffe fie auä) mi bantfen k. 'fönte', loolttjat, t)nlffe, bie er benss.'j
mcnfdjen ünbern tf)ut, ba§ er fie alfo ernceret. '5JJit gut': troft, freube,
lüolgefallen, hai ift ein teil [1. paupertas et lames] Seeundi: 2. captivifas et
>* vis, violentia, 3. bie franäe [morbus] 4 nautae 5. luetter [pericula], tjeHifd^
feucr [clades] 6. Seditio. G mundi pericula. 'Suudel' i.e. im fcrfer. Sic s. 10
{)atten geftoleii, geraubt, haä I)eift, ba§ fic gottes gebot ungcfjorfamsj. u
gclueft finb, l]abcn niijt inollen [Consilium, C. C. legem] folgen. Hunt vincti
miseriae et ferri [ftcden] t)m 3lrang [ftoc!] unb cifcn. ©cplagt, „gebemutiget".|; J^
20 5Jarren mu§ man mit folben laufen-, bü§ fic „fein I)ulffe [}aticn" funbcn.
„6d^toadö" iulelligitur de valetudiue: 6§ feilet l)nn alientljalben, erant
deserti ab omnibus. Neu erat in trib[ulatione eorum inlirmus, l)aben uid^t
funnen auffomen. G§ g'^et [ba lagen] praecipuc ad illam sententiam.
]Sret;ilepsis: SBeuu [P.M.] einer nid;t gerabt ift, fo ligt er, Sinb offt ouf=
25 gebrot^en et de turribus gefallen, ba^ fie ben Ijal» jc. Q,uicunc|ue redimuntur
diviiia gratia, Mattli|ias rex Galliarum rcx Maximiliauus Piiilippus rex Ex
carceribus ad regnum veuerunt 3C. Sic ^ in Eccles^iaste, büä cr bic fcrdfcr
3ubri(^t f'portas aereas']. 3. pestis. ^c^ mein, ic^ i)db mit bem t)et§ bic l",*;-; '• '
^picnctin* gefunb gemacht, tum oravi istum ps|almum. '5Jarren' bie finb
30 grob Icut, bic got nichts oc^ten, bi» ba^ ber ftrecfe bein' fompt, bcr mai^t^}. n/is
3 liberatos] ob liberatos = liberationes ? 15 über violentia eleht (orbitas) ztt 18
ani nervum ludei exponunt r 23 sententiam] violentiam? SC Maxil 26/27 Galliarum
rex hinter venerunt aber eingewiesen 28 unter 8 steht ps [= pars]
') Diese Glosse gab er dann bei, sie beJtandell die ermähnten sex genera calatni-
tatum. In seinem Handpsalter (Psalter Kunheim: Breslau Stadtbibliothek B. ^— ; «6-
ge/iriickt XJnsre Ausg. Bibel 2) luitte er sie an dem Bande kurs vermerkt und den
I'salmenversen , die eine neue calamitas einleiten, ein ^ (= Absatz iyn Drucke) vor-
gezeidinet. ') Fehlt in Ltdliers Sammlung , ist aber bei ihm hävfiges Sprichicort.
») So hat Luther zu Pred. Sal. 4, 14 (ünsre Ausg. Bd. 20, 83, 1—17) auch des Matthias
Corvinus gedacht. •) Diese alte Frau Planck ist offenbar eine Wütenberger Witwe,
die in der Pestzeit 1527 ron Luther bestiM xcird. Sie gehörte u-ohl in die Familie
des Juristen Christoph Blanck (Planck), über den Katverau, Agricola S. 13 das Nötige
zusammenstellt. ') „Streckebein" auch in Luthers Handpsalter zu dieser Stelle.
136 Sutticrä 5Jai^beffenitigcn an ber beutfcfieit S3ibet.
fid^^ fing, ©cplagt: „gebcmutigct", gcftrafft, ha§ fie nic^t [o mein c!<ca]
sä-2ocffcn ifobm niugen, baB fie fd^icr foltcit beitoefen unb Imiien tob fiand.
[(Strebtet fie], bo» fie nic^t berlBcfen nmften, baB fie nid^t [„üevbcrfien"]
fturfien. Quid est verbum liic? Ipse dixit et facta. Non misit medicutu sed
verbum illiid, quo coudidit et servat omuia. Qui uou |)otiieiunt I^clffen. ^
0.23/24 [33t. 94''] Unb füllen bornoi^ iiidjt fromer luerben. fiomen im quarti: Nautae.
3.!. 25 2)Q§ nieer maij^t er feer lang. „'3)m ticffcn" i. e. mari. Qui non .seit orare,
debet navigare. Loquitur liif tiom „Uligeluitter" [Et dielt] ^^t phrasi.s
Mosaica: dixit et facta .sunt. SBenn et fpradj unb einen [fturm] tt)inb
erregt. 'Fluctus' eorum, seil, marium, [seil, ventus] ber bic Inellen. @§ i"
® 26ge'^et olfo JU in mari. V|ult atrociter describere. g-uren ^in, beu ^imel
flin ein. «Sie finb am meer gefeffen ludaei, ideo potuerunt loqui de re.
sä-äTgcer ^er| für angft, inmer, vel in gymm sc vertere, germanice „banmeln"
®-29i. e. unb touftcn tribber rat nod} ^ulffc unb .jcrrnn t)t)n nH t)!ir tunft.
lij^'Statuit' tempestatem in silentium, bcn fturm, 'ungcluittcr'. 5Jad) eim u
geJounbfc^ten „anfurt".^ In sede: ouffni prcbigftuel, non, „ijm rat ber
ßltcften", in conventti seniorum. D[icere v[nlt: coram plebe [„in ber gemein"]
et magistratu. Est Ebraismus Plebs magistratus. ,5. ealamitas: pcstis teuer
äeit, iamer unb not.* 3tn ba§ '^at er fein Confiteantur ^inben gemat^t. 3ft
95. 33 ealamitas, ba§ nic^t regent unb itedifft i.e. quibus fit, feratur. Eb[raei ^aben 20
öiel verba exemptae actionis, ut nos pluit nemo intelligit de pluvia. [Qui-
B.sibus 'posuit'] i.e. quibus eontigit verti frudjtfcar lanb ni(^t§ tragen
!unb. Omues plagae fotueu bennod^ propter peeeata. 3)ie Betler I)at er
nicf)t tajirt. ©je tljetten lüol gern über, fie 'ijaitn aber nidjt§ ba^u i. e. et
SB. 35 reddidit [P. M.] eis aqnas. Unb er madjt bau trocfen ['desertum'] 25
tüibber toafferretc^ [v[ult d[ieere] ba§ luaffcr gnug batten. Unb ba§ [l)m
s.aeburren] öerfigen lanb. „Unb feljt": ftfjct l)f)rö ba, ift fames gelueft, ba
B- 37 fie bleiben funben. '^uridjten' ift fein. Unb rcid^, gro§ „ein!omen" vel:
Unb [bie] frudjte einfuren, scd fecerunt jcugicn. Unb bie icrlid^e fruchte.
35. 38 Non satis est donare in canipo, man mu§ fie nod) t^mn bringen [einfuren]. 30
2)a§ fie fid) metjreten, ju namen, loadjfcn in iheultatibns suis non in
personis i. e. gab l)t)n biet fie^S, alio(|ui 3U nemen t)eift fett loerben.
S!. 39[^S8I. 95*] 2)a§ ift fames gclDcft. ''Jln fomen Sexti, qui sunt seditiosi. Loquitur
de personis, quae aliquid mali passae sunt. Unb \üm gfjctä an quam
4 Misit verbum r zu 5 Sin feiner: communis sententia r zu Sjd Inveniuntur
quidam, qui minquam aliquiil raorbi perpossi. Avus Luth^eri nunquam sensit dolorem r
6 quarti] 4" Hs 14 i. e. (fie) Unb zu, '21 1*. M. Pluvia pluit apud latinos r 'JS fein
(de agro)
') = fie ') Also nnfutt auch hier masc. In der deutschen Bibel schwankt
masc. und fem. Siehe 1. Mose 4'.>, 13; Apostelgcsciächte 'J7, 3'J; Richter 5, 17; Jer. 47, 7.
•) Nämlich zivisehen V. 38 und 39.
4U
';ifn(tet 1531. 1:]7
nirt^istr;itii8. Ta§ ift btc aKcv cvf^ftc .'c. ATomcn abn hie ''^lUrt^oricn ()cr
mit bcn liiQflCii uiib uiigcbcuctcit ftraficn. Tic, Uieldjc lioii bcm liofcii
Bofcl tiievben imtergetrudEt, tjljr rcgiment c\cfcl)lücd)t. (inando obedientiu
(leest et prineipes ticvndjt, ift fein ()ulff iinb rot bn. l^m biefcit left crS'-u.
5 auä) auffetl bas? Coufiteautur, forte ps^almiis ift ju Iniig Uunbeil. Malitiao
ift bcr bofet, a quo male contristantur. 5Pofcl fomet t)er Oom popel, populiis.'«. :ta
S?ctrii6t [gcbnitiqen] t)ot: Exempli p-atia: "Sa lu'vad)titng', 'Hcgeiiteu i«. lo
okrfcit. G» ift niii}t§ ben 'JUIrgovia, ha tompt fie. Ynilt diicere: nou
solimi contenmitiir sed etiain ojipriniittir quasi diluvio, plus est quam t)ei;=
»" aä)t. Ubi nulla ratio politiae amplius coustabat [P. M.], »uiifteti llirfjt Um
au^, fein red^t unb fein ge{)orfam m()er lonr, toiiftcn iiicf)t, Uiaö fie mndjen
foltcn, uou de animo pertnrl)ato. „2Bar teiu lueg mfjcf" i. e. regiment lunr
aU äuriffcn unb als irrig unb touft, an regiment, ftunbe. '©lenb', iamcr. '^-^i
Nota: uiaijistratus '^ciffen T)ie aud) arm, clenb leut. @§ fan aud) berftanben
15 loerben de tyranuide. Seil atFuudit c()nti'in[)tuui, rebt de seditionc. Sed
tarnen ba§ fan man h)ot brcin fomen Multiplicant familiam eins sieut
gregein. 3|t |T** ^'^•1 fll^Mt l^'^'^ f''- ^'^'" tyranuide opprimimur, Et (pii
luibeut ius, opprimuntur. Idco [D.M.] Ia§ id; 'furftcn' ftct)cn, ut sit anibi-as. 4o
guum perditorum improbitate Sed quemad[modum supra ac. Su])ra: lioni';»
20 bcn 16ofen sive tyrannos sive vulgum. '©oldjeS': [ad su[)criora pcrtinet] «. 42
hoc dictum de ft^u|, tBÜ ha^ Confiteantur mit ein fdjlieffeu unb in Summa .'c.
6olc^§, boa prorais.sionis vocabulum fei). Soldjeö lu erben bic fronten
[fel)enl erleben unb fic^ erfreuen Unb attcn fd;elcfen, bofen loirb bau
maul, vel: aller boflieit. Tu es (|uidoui faeilis scutentia sed diMicilis
25 elocutione [loquela] äBer bran gcbendt, ba mit unibgt)ct: mercfen, adjtcn, «■«
lote öiel gut» ber l)crr ttiut [331. gs*-]. äBic Diel tooltt)üt bcr l)err
bclueift.
Ps. CVIII.
„^Bereit": directum [certum est], eö ift gcfinnct, c§ ^^at^ im fl)nn.«-2
30 5Rein l)ert^ l)at'3 fcft für. Nou dnbito, barfö tuagen, uon est, id) tuil fd)lcri)t§
fingen decrevit. Wan tüils nid;t gern t)oren, bas man ©ott lobt, lool an, »3
fo loil id^a tf}un. Decrevit: mein l)crlj ift feft, barffä lüagen. l'aratuui: ift
ein Euii)liasis brinnen. Pracparaljitur auris tua, i)s. 9. Esse audaceui ad"i>i-9. 3
laudandum deum, 'Vir duplex animo', lacLobus. Wdxi gebontfen follen mic^ 3»'- »' «
35 ni(^t abfd^recfcn nod) fein adversarii. In ore eorura rectum, quaudo pf äffen
Icfen meffe «., non est eis ernft. Ibi tangcretur Battologia, @§ ift mein «2
2 ungcieuelen c aus unbcbeuetcn zu 6 po\d r 6 male c ans malo 7 gratia]
gitin [nicht gram] ;« 13 boiii vcxati tyranuide r zu 29131 Bona certa conscicnti.i r
30 9)lcin bis non est rh
') Das Wart „l'öfel" muß diso scitun lange eingcdeutscJtt gewesen sein.
138 Siitl)ctä 9Jnd)bciieriitigett au bcr bfiitjrficn iBtbel.
^cr^lic^ [rcrfjtcr] ernft, Nod sicut isti Battologi, ©§ ift mir fein f(^cr|,
|j-^f;^vel: mit meiner e'^re. Ser pfatm ift ein bctlers^ mantel. Viele ps. 86. 57.
S.5— 7. sß0 Ponam [cor] supra, corrige ex i.sto psalnio [sie etiam: 'lool auff']. lam
t-i. 60, 8 qj,.^g scquuntur, ex 60. transsuiiipta sunt. Grljor micf), uny Massora hie
s. loet supra. Ego iubiJabo super Pbilisteos supra aliter. 2iub gute poemata
55. »bog. „2)ta(^t" tl^atten „betoeifen", hjunber tl)un.
Ps. CIX.
Sa !ompt nu GIjriftuÄ ein mal, uub 3nba§ inivb aucf) fdfjier tonicn,
B.2i3Qx nennet fie Ijie nict)t, Unb rcben [()effti9] gifftig liiibbcv mid) anent=
35-7l)alben. Est })ha[risaicuru [viruleutum] odiuui. Est psalmus contra syeo- lo
phantas. £a§ fie lein rechte lere traben, \aä) ()err] ein Bofcr flucf). Si nolunt
33- 5 dei verbum audire. audiant diaboli ^ft lüCiiid) ein greulich ps[ahuus. Xostri
redduut 'mala pro bonis\ acerrimuni 'odiuni pro dileotioue', uostri ei-go
toerben auä) erforen. ©ic foEen öiel bing§ anfoficn unb orbinicrn et tarnen
coram deo nic§t gelten, et etiam orabuut, tarnen jc. Si etiam doetus et alios is
53. ulocet, taineu niliii cfficiet. Cum doceatur, [ttjenö] auff beft geleret Inerben,
l^abcu fie gifft gefaft. G» laut greulich, 1. de doeentibus, 2. de discipulis: leer
öon t)f)n gelernct loirb, bcr muffe öcrbampte [gottlofe] lere friegen, bie fcfjuter
foücu eitel gifft lernen [St. 96»] et doctores eitel gifft leren. 2Benn er fc^on
pius l)in ein g{)ct, fol er gifft [jolen. Horrenda eonuuinatio. „Sßenn er -m
gerieft" i. e. geleret tnirb, Sßenn er bcr felbigen rcc^t i. e. lere l)oret. ©tc
l)alten für ein rcd)t unb foftlid) lere. Egrcdi: piTulucerc doctrinam. 'Exire'
est: als, tOüi er tljut, lebt, baS fei) gotlo§, operetnr impia, exeat impius,
ha§ ift ia greulid} gnug gcrcbt. @§ finb f(^uler unb mcifter beibe mit leren,
leben unb beten jum tcuffel, multum docent, ordinant, orant. Ipse significat, 25
(|U(id sunt docentes et ordinantes: docent et habent eultum dei et diligen-
tissitni in dooendo et sermonibus et fl-eciucntes orando unb foüen boä) bc§
Jeuffcly fein, ba§ l)abcn fie .^u lo^n, Sieber .'pcrr @ott. Sein prcbigtampt
s. 8 [ininistcrium] 'Episeopatus' öcrfteljct man öom jin», non Hont 'ampt', iudieator,
s. scultuni dei vitani, orationem. lam fompt bie poütia, corporaliter fol er aud^ 30
unter g^en mit gut, loeib unb ünb, 6r fol an leib unb fcel öerborben fein
etiam politice. Hactenus de spi[rituali officio. 6in f)ciliger man bctt ui($t
4 das 60 = SoLlomo? 10 phairisaicum] phacum könnte = phanaücum sein 11 Vor
£a§ stellt Conscitcntia r 14 crfatcn (9Bo§) 20 conimiiiatio] gta" also communicatio mög-
lich SU 22124 Sic iu I^saja rillen tcrcn. Iudex doctor, quia doctor iudicat r 25 jum
teuffct hinter orant aber uh 32 |)olitic? IIs
') Der Sinn ist wohl: Wie ein Betilermantel aus vielen Flicken bestfht, so ist dieser
Fsnlm mosaikartig ans Stellen früherer Psalmen, deren einige gleich genannt sind, zu-
sammengesetzt z. B. Ps. WS, 5 = Ps.36,6; Ps. 100,6 = Ps. 57,6; Ps. 108,8 = Ps. 60,8.
qjfallct 1531. 130
gern alfo, <|uia ift gar jufd^rccffic^. Est prophotia, non oratia. 5)nu bcr Ijvrcs.». lo
gcl)nt [f)in uiib l)cr] "iiiib bcttclcu'' [unb nad) brot gljcn]. Siumma s|mii-
niarum: ©ie foHen !etn gctriffc ftf)et nid^t t)aben, tüilä !ein f)au§ ^abcn, njcil
fic nid^tS Iiaticn al§ bic fcvborbcncn [■iKvborl'cn fiiib]. 2^'Cr luucfjcrcrs. u
6 [in-itivit] flicfc ftcf) l)n bic guter. Gr fo( ftcrbcn, lüibun-n unb tucifcu follcr« 9
laifen unb bie foücn nidjtä f)akn, nt dicitm- liic „Sßoltf)nt", gnabe. 6§
]^at bie ^u^f" i^i" getroffen ut nianifcstis|siino apparot. -fficr tan boc^ foi>-i3
fluchen? Ser unbandE ücrbienet ba». Ingratum qui di.xerit, omnia crlmina
tlixerit. In quo nulluni crimen non inest Cic[ero ad Atticum.^ Sint [pec-'C u
10 cata] corani domino, ©Ott muffe nljmmer au» bcn äugen laffen, bag». »
er§ nimmer mtier üergeffe, ftraff tjmer bar. TaS ift barujub [tc.\tum] jc, i'-is
„tooUliQt" juerjeigen, bancf6ar ju fein, Bclueift l)t)n fein gnab. Ad ocoiden-
dum: gr ^at [P. M-l ba ju f)olffen, bci^ 1)a^ Ia§ ic^ au§.- Ingra^titudo iftEis
ba, [ba§l 'Recordari' ift [bie] ingratitudo: bammb ba§ er nid)t bancEbar luar
»5 unb lüoltfjet, [2?i.96'^j ba^ er ficfj nidjt banrfbar gejeigt. ÖJebec^tni»: ponitet,
ba§ iBtr» nid^t Gratiarum actioneni gemadjt fjaben, bandEbarfeit, 'hoc faclte
iu\ 'Unb 3oc^' Ebraisraus rcliuquciidus.3 3ft im in fein leib, toten Ieidf)nam|^'jg*^'"
ift ba» befcriebirt. In o.s.«a ift I)in ein gcbtffen per marcE unb bcin unb
burd^ ult[inia unb burd)gifftet, ut non erui possint, ut certe videtur in
20 ludaeis. \Qx] n^il alfo t)abcn, fo fei) eg ifym ein ftcib, luie er§ T)aben luil
2)a» ift imprecatio. lum .sequitur precatio. „@uetc", gnabe „liplid)" troft=a5.2i
lid^. Non habeo aliud solatium quam gratiara. Antitii[c.sis gibta fein. Sis
Operator. 6r fe|t ftd§ per Antith[e.sin, per oppositum gegen ben anbcrn.
Q[uic(iuid ego iacio, doceo k., si.s itt) mir ut cum ipsis Satan. ^JJiein*-22
25 ]^cr^ ift i)nn mir betrübt, jcrft^Iagen, man f)eifft§ aud^ alfo. „^ä) c^,d)c^-^3
ha ijix lote ein fc^att[en ba l^in feret", toie ein farenbe fc^at, gefdfjcuc^t ut
'locusta', bcrtagt. Ego inclinor 'sicut unibra' i. e. inijjollor .sicut a vento,
id^ mu» faf)ren |"„ba [)in geljen"], fie treiben mtd) alfo. ^d) fal)re ba
I)in lüic ein fc^atte, fo leid)tlid) Itirb er. Supra: inclinent in terram.
30 Ventus [ut uubes] Oertretbt bcn fd)attcn. Sic valde leviter no.s expellimur.
Est passiva sententia. ($tn fdjab Dcrfdjlüinb: ift iieutraliter. Ego neu suni
umbra permanens sed fugata et inclinata et fugit velut umbra. S)er fd)aten
fleud^t, üU tagte man l)f)n. Unb ic^ mnft l)t)r fpot fein. @nabe,-'-2V26
„guete" i. e. baä bu ['mauus'] baij tl)uft, ut .secjuitur. fe|en fie fid^»-27/28
35 toibbcr mic^. 6tn§ ift aflirmautis ['fluiden fie'] 2. permittentis. (geer^'-^''^''
4 foctboificn fmb] es steht nur finb mit fitrich zur Silbe Ben i» »crborBcncn Iß über
gcmad^t stellt (bandterj) wohl bandEetjeigung beabsichtigt^ 17 toten scheint c aus leSen
22 aliad] aliü
') Cicer. ep. ad Atticum XIII. ') Aus „d>'n mit betrübtem Herren" wurde
nur „den Betrübten". ') Doch es blieb V. is bei dem hebräischen Bilde vom
Anzidien.
140 Sut^cr» 5}ad^be[jctun3cn nii bcv brutf(i)cii Söibct.
■^erHid; bandfcn. 'Senn er ft^et' Bei) bem ormen (l|icimus nos. „JRid^tcrn"
i. e. [qui] tobten luoEcn, uon hie dicimtur doctores iit salvet et eripiat a
iiidicibus auimae S)ie fein leben öeibammcn, Sinb nu awi bei mitten.
12^1.97»] CX. PSALMYS.
«Bf. 108, 2 'Paratnru cor meimi", ic^ tinä gcluiS, e» ift mein vedjter ernft, s
IM. 109, 16 plcroiilioria iftö, Infra [supra] ©avnmb ha§ ct nii^t bnncf&ai; vel mit
leiben [bainirjevi^iicteit] Ijottc, .supra CIX. Lihiontor haberem: (|Uü(1
nou cog[novi|t, bo§ er [fic^] borf) be§ armen menfcf;en T)ette angenomcn.
Äliserum debebat iiiiserari, sed hoc uou fecit .sed putiiis persecutus est.
^'''•-'"'Diiriis[simnm iudicium crit' lacobiis. ©a-S er im bodj ein biffen, trunct "i
iDQJfer, ein freunbtid) tuort sugefprod^cn.
Est uon tani proprre quam vcilcm.' S)a§ er 3U feiner barmtjerljicfeit
geneigt loor. Infra etiam non dubitat uon ut 8upra.
«Us!? 'Dixit'. „IRutten", 'fcepter', 45. ps[almo: S)n§ fce^iter bein§
tcic^g. dornen Inffen, anflaffen, fenben. [Unbl .'perffd), diwndo ift anffen 15
SS- 3 et est Eb[rai.smu.s : 'domiuare' i. e. fei). 3ft contra .saccrdotum [P. M.]
missas, qui Italien mcf§ unb t^un§ nid^t gern. Populus tuus cum ,spon-
taneis seil, aderunt i. e. Inenn bu nn loirft bie f)erfc^afft ein nl)emen [(juando].
regnabis, Iren bu [()err bift] rcgircn lüirft i. e. omues erunt sacerdotes
In-signis ps[abinis. Cmn triumi^haveris, praevahieriK, Iticuä in fdjloang tomen. 2»
In die passionis tuae Itirftu bic^ mnffcn leiben. ?lber fomftn auff et in§
reic^ !ompft, tum adcrit jiop^ulus k. ^n mal ein fein pfialm, ber red)tcn
fern einer, öon p.salmi.s ber l)eubt pfalmen einer ut 2. Sa bu „med)tig"
lüirft fein, post res|urrectionem [P. M.] dabitnr s|piritus s|anctus et glori-
fieal>itur Christus, ßn jcit beincr mad)t, vel: tncnn bn gefiegeft I)iift, Inen 25
bu l)aft büii feit, ben fieg erl)alten [erlangt l)aftl, li'enn bu nn gcluüuuen,
ubcrlüunbeu l)aft. In die vietoriae Tflorentis] tuae i. c. (pia regnat tua vie-
(oria, non: (pia vieisti, sed post<|Uam vicisti mortem, victa morte, p|eecato,
diab[olo laudabunt te pop|uli tui in ])uleliernmo ornalu libcntisisime et
crescent sicut ros super hcrbam. Obtenta victoria florente et populi tui 30
erunt sj)ontanei et hilares in deeorc sancto et naseentm- sine opere honiinimi
tanquam ros antelueaniis, ift ein feer fein pfelmidjCU. [331. 97''] 'Teeum prin-
/ arme IT« zn 4 sieht links 10. AIar|lü, rechts Tom. :31 ful. 117,«;)' zu 13 Viiio
supra iu lilcni K ante 82. »• lö dii^eiidu •^lirfjt^ uh zu IT olieret, serviot »• t'J re9itc(ft)ll
25 flcfiegcft ^oft (^cil:) lucil
') Luther hat hei Bei/iim <hr ymien Sitzung also Nachträge zu, I's. JOS. 109 gegeben;
mit der deutsehen P'ctssurtg von 109, K ist er immer noch nicht zufrieden. '') Dort
steht in der Nachmiltagsiircdigt nn ITimme.lfnlirt 1'>3I eine Am/ührung über I's. 110,2
(cod. len. Bos. q. 21 '^ lil. lITj: Unsre Ausg. Bd. 31, l'J'J.
*15fnüet 1531. 141
cipiuni' patcr dicit ad Klinm: o pi-incipinin totiiis creatiirae, ego sum teouni.
Fuit fere fortis|sinuiin argumentum contra Ariauos. (Jf Bcgrcifft xnl)tx liic
ps|almus beim bie loelt Begreifft. Episcopi l^atcnä sua sapientia nic^t
er'^alten sed s[piritus s|aiK'tn.s. Et Ariani finb and) itugctcvct gclücft. 'Ab
s initio creata sum\ Hylariiisi i[t e6eu \tatä gdücft ex Joau[uo. 'Ex utero' ©»t. 8, 23
aurorae luciferi ego libentius haberem 'teraporis'. Ista similitudo est clara
in sauetis scripturis. fQüt JtDcicrIel) alleg[orias in ein onber flodjten. Una:
uascetur tibi pop[uhi.s, nou erit flicticius per legem. Et erit sicut ro.s matii-
tinus, fd^Ieuft in einanbcv uativitatcm. Ros non fit hominum opcre sed
10 nascitur aurora. Mich|a propheta cxponit pulch[errime: 'Erunt reliquiae'. W'^ii». 12
Ko.s unde na.scitur? ex utero aurorae. Sa§ ift seutentia gar unb allegoria.
Tua proles, generatio erit tanquam ros, qui nascitur ex utero auroiae, Sic
etiam tua generatio. Similitudinem cum allegoria l)at er in ein anbct
gelüovffen. l\os nou nascitur ex opere et manu liominuui. S:ie niOVgeniüt
15 bringt bcn tag: gtcicfj loie bie morgenrot ift ein matcr be» tagö, jo i[t beiit
gefi^lcc^t, f)eift puericiam, infautiam. Vocat puericiam non personalem sed
ecclesiasticam. Ros puericiae tuae, nou beinä gcfd)lcd;t'3, quia tum statim
Ab[rabam, Isaac jc. iiiteiligerentur. Su tüirft iungc Ijed'eu i. e. eris Rex et
tuus pop[ulus honorabit. Quales habebis posteros? Non habet uxoreni et
20 tarnen liberos habobit. Unde venerunt? Sßo !oinpt ber taiü ^cr? Est Rex
et habebit multos lib[eros et dives propter liberos. Quae est mater? ros.
'Lueiferum': ergo Christus deus. ©ie ^aben bcn üerö tüot beponirt. Ros
laft euä) Itid^t !omen ad nativitatem aeternam, [sed] i. e. [quod] aliqwid
nascatur absque hominum manibus. Wich|a exposuit: [331. 98 "J 'Erunt rcli-TOid)a r,,c
as quiae tanquam ros a domino' JC, ba fein mcnjd) nid)t 3Ut[)ut. Wonien ba
l^er, quis misit? Sicut venit ros de c[oelo, sie ipsi. Sic papa nos non f'ecit
sed de c[oelo. Unb lüirft finbcr I)aBen vel bn tutrft linber fricgen, bcine
finber toerben tonten luie ber talü. 6§ tnu§ similitutlo fein. SBie ber talu
au§ ber muter morgenrot, fomen, beine tinber »oerbcn bir geporn loerbcn
30 toie ber talo \ba^ gibt matricem mit]^ an§ ber morgenrot. 'Secuudum
ordinem' i. e. [q[uanquani non satis] loie-' ^JJcetci)ifcbed) , Ut distiuguaturs. 4
[P.M.] hJei§ contra loeig. ^ä) [D. M.] ijab bie speculatio auff 'In aeter-
num': Aaronicum est temporale, hoc aeternum et perpetuo potest salvare.
Hoc est op[tinuim argumentum Epistulac ad Eb^raeos: Melchi[zedech estGbr.s, 6
r jloeictlct)] 2^ oder 3j vorher (Ex tnatrice) zu 15 i. e. e.\ B|eata virg[iiie et pulchra
aiagi" [magnificitiü] sed non ad propositum r 19 honorabit] ob lionorabitur gemeint f
zu 24 Mich r 26 ipgi c aus ipse zu 271-JS matrix Alvus fouiinae vocaiit bie muttct r
zu 2S/30 Aurora bringt ben rorem, ber tompt ba ^ct, baä man iiidjt luciä toie 2C. am Uande
quer 30 (mitten) mit
') Dasselbe Lob für Hilarius in den Tischreden, z. B. Cordal. Nr. iTtl. *) L>. h.
im Ausdruck „gebore>i" ist der Sinti von matrix mit eHllialten. ») Luther will „wie"
statt „nach der Weise" setzen, Melaiichthon xcidcrspricht.
142 Sutlictä 9Jfl(^bcffctitngcn nii bct bcut(ci)cn Sibel.
aeternus sacerdos secundura scripturas. Melch[izeclecli beucdixit Ab[raham,
est sacerdos benedicens, nou est legis, Est sacerdos graciae et bcuedictioiiis
aeteruae. S)a§ ft^et ÖOt ba. Est commuuissimus ps[almus et tameu uerao
intellexit, ne verbum quidem. ß§ ift ein foftlic^ pjolllt. 6a mu§ ein neh)
sacerdotiura locrbcn et vetus abrogaudum: habes iu hoc ps[ahiio. Nemo 5
cog[itavit iu mille annis, quod i-egnuin Christi esset superpolitia'^ i. e. cum
secoeperit irasci, significat dieru executioualis irae. 9{id)tcn i. e. populos
damnabit, Reges percutiet, tocnn fie nic^t ben !onig lüoUcn annf)emcn. @r
lüirb ein gvoffcn Ijauffen ei'fdjlagen, faciet magiuis ruina^^, strages unb gvofl'e
fc^Iad^t tf)un: ba§ lanb „öol tobtcr leid^nam", burt ein lanb öol tobtcv lo
Icic^nam, faciet magnas strages cadaverum. Xoii: er lüirb tiiel tob fc^Icigen,
percutiet ludaeos et geutes, ba-j luuib ben ^uben iDoIgeiaEen: Sic iiigredieiuur
pompatice, dixit quidani Iud[aeus, cum ingrederetur Imp[erator. 'S)a§ ^cutt'
i. e. Romanum regnum, quod tvxxb er JU 6obcn ftojien, utruuKjue Synagogara
et Romauum reguum. ludeos percutiet, beibe bie Ijeiligcn ^ui^cn nnb bie 15
ber3[agtcn .Reiben funber, er IrilS allein fein, nihil vaiebit, uec iusticia jc.
s. 7 [S8I. 98''] @in truntf trinken est pati apud Eb[raeos. Calix i)ortio et
plerumque in nialam partem. Nos djicimus iä) toil im einfirocEcn. Morietur
et resurget. ßr ift de passione. Est passio et resurrectio.
CXI
sßi 9iat ber fronten. 2)nn ber gemein finb üiel tofcr tntcn et tamen
«. adieitur cougregatio saucta. ©ic t)aben aU l)l)r Inft bran, ]iii bcndcn in
naä) et habeut consolationes speculaudo ca. .C''''^'^'^ ^^ 1)1)1 Inft [troft,
freube] bran, toenn fie bran gebenden, d|icimus germanicc. 2)ann, luenn
fie ba öon tucbigcn Contemptorcs divinoruni operum r)rtticn nic()tö ba Oon,
Ecoiitra eitel luft ba öon qui non coutemnunt, SBcnn mann nadjbcnd'et,
h)a§ unfer '^icrr @[ott für gut§ tt)utt [fo mad^tg l)eberman frolid^] i. e. 100
man red)t ba l)on prebigct, rebet, fo t)orct man Umy gntv, ein luftige prcbig,
ut dicatur: tüolan, baö ift ein gute prebig nnb mad)t einiu l)crlj frolid;. (Sr
maä)t ein tleine beclamation: \mx nimptS fid)ö an, quod deus dat pisces,
panem [ba§ lücc^ft], vinum, uxoreui, lib[cros, niemanb nini|.'tä an. Ultra
hoc dat solcni et omnia, ift baä nic^t ein gnebiger ©ott. -JJiein commen-
tarius ift rec^t, sie ego tractavi.^ 'Eoruui' seil, iustorum, intjuireutium:
3 öor bo (Sacerdos legis est) Est 91/sy ITjIS (lalix bis p.irlein nacklriii/lick hinter
der Ziffer CXI, aher mit Strich einbezogen IS einttodcit sicher 19 de| ber 2.9 aH
^^t rh steht hinter ger";" Z. 24
') Hin unpolitisch -über^Mlitisches Reich. ') Luthers Auslqjung des 111. rsalms
vom Herbst 1530 an v. Köckrilz, Erl. Ausg. Bd. 40, 192. Eine Präparation zu dieser
Arbeit steht in Jjiithers Handpsalter s. Koffmanc in: Beiträge z. lief. -Gesch. (Festschrift
f. Küstlin) S. HHfg.
20
5P|altet 1531. 143
tocnn mon fic ad)t |l)l)r toar nimpt] fo Ijat man alle hift bran. Si
sunt (|iiaesita, tmio est oninis volunla.s pioniin in eis. äßcilU mau fic rcc^t
picbii^ct K., fo toer» red)t, ba3 man dei opera cvlentc, fo finbet mau luft
unb Itck biau. 'SoDiIidf;'. SBaS et ovbuet, ba§ ift totUtf) unb ()cv=|j.s6, g
5 liä), supra i»G. @v Ieft|"y] Devhtubigcu. 6» ift bauuoc^ de pascliato
geiebt. Seiue groffe [mcd^tige] tl)atten, feine gelooltige tl)atten. 9{ed^t=
fc^iaffeu (gcltiy): Oinniuni gentium traditiones sunt ni^t rccf)tfcf};affcn: «• 7
i. c. Inipleutur: Non solum servat legem in ecclesia sed etiam dat, ut fiat.
Sine hypocrisi [rectus]: nullius timore, nullius favore. Qui nee praemio nee
»» timore floctitur. 'In veritate et synceritate', ba^ man nid^t» bvinncu fltdjt, aj.*"'' ''
trculi(5 unb tcblid), ba§ einer nidjt fudjt, loa§ fein ift. |a5(. 99^] ?)iiu
ber tOQV|f)eit fjcift: an tjcudjclcl). 'Jdsrhdr' l)cift sinwritas apud Pau[lum:
nihil quaesivit sui, ^d) ^abä bodj Uiciiid) gut» gemeint, nihil ba für genomen, » 9
gefud^t. 'Misit': er tl)ut-3 buvd) anbre Icut i. e. mir muffen ba§ ministeriuni
15 verbi. „©epeut" [üerr)eift] [6efilf)tJ: er t)at§ t)cfd)loffcn , bad. Vide Coni-
mentarium. (5§ ift ein feer fein pfelmidjen et numerat fein benefieia dei.
.^el)r cl lucr nod^ ]ü Ije^r [servire nolebat in die pasche]. ^3 ift nod^ 3ns5.9
'ijCijX f)alten has latini sanctum .sacrum, greci: hierou. Sai? finb [feines.io
Ilugt)eit] Ineife leute, „bie barnad; tf)un".
Ps. cxn.
„3ln" [ju] feinen. 'Rcetomm': syncerorum, successio: posteritas s. la
['semen'] iiifelligatur. So tücrben bie 2ntf}|erifd)cn nidjt bie fromen fein.
Utrum intelligendus dun» vel iustus? A deo loirb» fein, non dnbito, (|uod
de deo dieatur, .sed dubito, au in nominativo vel ablativo sit ponenduni.
25 6| folget balb, quod etiam iustus misericor.s. Sequens textus iftS gerebt
per modum exciamationis vel oomminatioiiis. Est \V. M.] expositio. rjonnm
viri vocant felicitatem viri Ebraei. 6§ ift (fonft) ein feine promissio, id}
hjolt gern, ba§ h3ir§ funben dar geben. 'Dispouit sermones': 'desceudct ins. 5
Aegyptum et ego providebo'' losepii ad lacob. 'Tacta super\ Gr ÖCrf orgt * .Jjj^/i'^a' "
3» fein fad), l^enbel, er 6efd^u|t [berforg] „mit rcc^t", neminem lacdit. gr
loart „fein§ bittgg", baB er niemanb unred^t tf)ut. 'In iudicio' i. e. er
t{)ut niemanb unredjt. 6r ()anbclt niemanb ju naf)e, rcgirt domum, politiam
3 ba§ bU crfente mit Strich zu prebigct 4 lo6Ii(5 c in tflfitic^ 5 banno^ <• aus
bcnnoii^ zu 5 dat r 7 traditiones] traditos IIs statt traditoä zu 10 1. Cor. i>. r
12 (bc) ^cud^ele^ Jaschar] "ic;^ zu 12 Sinceriüis r 14 t^ut§ c aus b^utä 16 fein
((ein opcra) 20 Ps. CXU(I)' 23 Utrum] V lls 25 (SS c aus gr 28 in] ad in
30 (but(^) mit ted^t
') Es handelt sidi tim das bsbi^ (Püpel v. bl3^ = „versorgen", das in der Tat
1. Mose 45, 11 und Ps. 55, 23 so gebraucht steht.
144 Sut^er? 'J}Qd)bciienmgen an bet bcutjdjcn 58ibel.
siiani unb tl)utl fo, ba§ loUiä) unb 6f)riftli(^ sct^an fcl). Qx luil bcnnoÄ)
f)ie ein patremfaniilias madjctl. Non excludit euiii a gerendis rebus, [Ö[umiiia
S[ummarum] res suas gerit iiiste, [331. 99''] sancte, pie. luste gerit [curat]
res snas, bo§ luerc itdjt latine [i. e. sine laesioue]. Qx ftfjct fetllt fyui-i lnol
für, sed Dou solum id, „mit rct^t" laut aEein auffä iuclicium. ©ottlic^ i. e. 5
1. sim. 5, 4 no(3^ 6ott§ hJOlt .1. Timo. 5.: .1. discant domus suas pie tractare. V[ult
d[icere: difficile est vivere in hoc seculo inter homines et non peccare, ha^
3-. eift fünft. Quare? 'quia non coramo%'ebitur': Dens [P.M.] non obliviseitur
25. 7 eins, bcr iustus barff lein bofe gcfc^rcl) furd^ten. Non solum est gefi^rel)
sed etiam terrores. Nolite timere vos, si faraes, bellum, mala con[scientia 10
ein ftraff tier^a[nben, bog ift, bnrff er fi(^ nic^t furdjtcn. 'Cum audieritis
TOotti). 24, epraelia' 3C., cum audieritis astrologos jc. Gr nuidjt-j gut, quis seit, an in
practica ijob i. e. quando ein ftraff in» lanb f onipt unb loil teuer lucrbeii :
Ego te alani, ut lacob ntuft in Aegvptum jic^cn. £)er %üxd, pcftilenlj,
tetore 3eit tft öerfianben JC, Expavescit quidem sed iterum se erigit. Habitus 15
non manet, lucun unglutf [plage] !omen teil, sie redditum. Quia 'cor
s. 8 eins': 'Sein ^er^ ift unOer3agt', toagtg. 3ft al» contra duljitare, [ob]firmat
animam sua spe, non habebit palpitans cor, [seit, quo resistcndum] sed fein
ss.9!^er| tnagtS. 6t), quantae laudes pii. 'Dispersit': man fol nt(^t jippern '
»•loioie bie alten lucibcr, 'ocrbrieffcn', betrübte tncrben, Unb bocf) ,5U grunb geben. 20
„S3egir": toiEe, rabfdjlag, res [T. 51.] desideruta ['DJietn] \vai fie »uollen
[gern Ijaben, fetten], i>a Inirb nichts aul, baiS ift umbjonft, üerloren.
S)o§ ift ein fein pfelmidjen.
CXIII
^■* §odj Ijcniic^ super omnos, fein eljr ift, fo toeit ber bimet ift. 3d) 21
l^ült, bas er lue loquatur de Christo, sed generalis ps|almus de administra-
tione generali [communi] totius orbis terrarum, non solum in una domina-
a?. 5 tione sed per omnes gentes. 'Qni altificat ad sedendum': bcr tüibbcr feine
sB-sfeinb gebauet l)at. 6r barffg aud) lüerlid) luol. Unb auff baj nibbcrige
filmet, contemplatur 'humilia'. So Jueit [ber] t}iniel unb erben ift. 30
SJ.7 [m 100»! ^ä) l)ab [P.M.] l)l)n ouö beut trcd crl)oben [d|iciuuis nos].
Ex mendicis fan er Ijcrru madjen. \'idetis iiic, ba-i er. 'yicrili domo'
». 9ft[)etä ^ie. Ipse facit frequentem donium: btC, fü im IjaUu uufrudjtbar ift,
facit ex sterili domo familiam laetantem sed mansit.
8 commovebitur] cömohit' 18 quo] ob quo = quomodo? 19 jiptJcrn] nicht
jittctn kvchslens noch äiffcrit möglich 20 Bctrii'btc(n) vielleicht tetriit)t(en) gemeint
21 3Retn oder 3iein 25 omne.s) os statt öä 30 ber über (ift) 32 ICx bis mac^fit viit Strich
gu Vidotis bis er (qiiae est) 8terili(s)
') J)aK tnliil. jiptJern = (higntlich trippeln ist mich bei LiUhm' selUn.
iPialtct 1531. 145
CXIIII.
3!ft ein leicht pfclmic^en ba». @ö tcgct Tmota est'] fid^ aQ§, ba cv tarn.
(XV.
„gut" [proptcr] bcinc gnab unb luailjcit, quia tu promisisti et«. i
5 quia tu es misericors. Sctitmer, 'Sunge fdjaffe'.' lllfjut] troS er iDtl, cr||v'"''
tan machen, fd^affen, h3Q§ er tüil i.e. 33on menfc^en {)enbcn gemad[;t.|;;
[3u] 'greiffen', fulen, tappen. [Collnru] i. e. non nieditantur, 6in goti modjt *'• ^
ben anbern. Äic finb bereit: olfo 'Imbeut etiatn os et non loqmintur'. linois. s
si non esse tales non facerent. Scr f)crr gebe enif} glucE [if)e Icngcr, ien n
in mcl^r]. Adiieat vos dominns benedicere. Xer tlimcl aHcntfjnlOen ift:'i'. i'
V(x>at eaelos, orizontas, heniisperam. '3)nn bie ftiU.'. H- u
CXVI.^
^ä) ^ahh feer gern, ha^ U[nfer .§[err @|ott )o from ift, mir ingcn:^. i
OJott f)Qb lob. G^ ift mir lieb, boS gefeilt mir tuot. „8eben": bnriimb-ü. 2
15 tüil id) mein lebenlang bitten. älVnn mir fort an mcf)r not Inirb, jo
luil id^ t)i)n mct)r anruffen. In omni tentatione, fo bo§ fol e§ itid^t loerben,
6r tnit» mit bem gebet nmbftoifen, Evyi^Tm usi sunt hoo textu.^
3c^ fam in i'iamerj angft nnb not, 2Ben» gerebt: (T. M.l '(jui-it.s
invenerit uxorem, inveniet\ ?tlfo 'rieff i(^' [seil.]: '() doraine'. Gin re(i^t spr. i8,s2
xo fein pfelmic^cn. 5]kn fol nnr getroft fdjreien, er t)6ret gern [puto esse». 4
siibicctionem]. Sic est affectus deu.s ßinfeüigen: „albern" ift ju fd)h)ad^/-8. «
er meint bie fromen leilt, bie nemini |«I. lCiO''j nocent. J'Laulus 1. Cor. 14
intellectu prudentes. SBenn [ic^ unter ligl mirs ubcl g!^et, not leibe, foi.sov. 14.20
t)ulfft er mir. SBenn \6) lim clcnb bin. 58i-3 Lf^l) nuj tnibber ju frib,«-?
25 benn ber tjerr mit bir Inol |l)at bid; mibber getroft], meint bid) mit trciocn.
Inero: \Chav\ Viventiuni i.e. laetantium. Melior est misericordia tua super». 9
vitas: e» ift beffer, bo§ einer bcin giiob fjat bcnn foftlid) leben.
„(SebLemutiget", geplaget, loarnmb fc^meigftu benn uidjt ftiE? galfd;, «-"i
beud^ler i. e. non sunt vere sancti. 'Meiidax' i. c sunt oranes lio|niiii»i! «■ u
30 vani et hypocritae. Sugner ift p fd^load}.'' Untrclo: bie leut fagen, fie finb
zu 11 Vor Vocat »teht 3^ !^o6 beim 17J18 ztcitc/ien textu utid 3^ «'«''' ßizt erat
CXVI auf besonderer Zeile zu 20 6. ps. r 24 ^ulfft c in Ijülfit SBenit fehlt, aber
au^ Z. 23 mit Strich zu id§ 2« fd^meigfl) jÖ^Wcitift :n 2S Crcdidi r zu 29 ^eild^tei
assentator r mcndax: e§ ^elt nid^t, c§ ift tif)n ju oertroiien nm Rande oben
') iCcmmct bis jd^affc gehOri noch zu Ps. 114,4. '') CXVI utelU nur am Huntii:
») Die Euchileu ennihnt Lutlier auch ünsre Ausg. Bd. 2, 84, 37 rgl. 9, 12fi, 29. •) Doch
blieb es bei j^Lügner".
Sutfjerä aBctfc. Sibetüberie^ung 3 10
146 Suttjerä *J!ac!)bcffcrunflcn nit bev bciitfcOcu Sitct.
from sei] ift erlogen. ^lÜ lici|iiiiiK's: ift ein M.-licnia, ai>|):i|reuti;i, q^iiic(|iii(l
liouio gerit extra verbiim dei ift eitel laiDcllipicl, i)[nio(|iiid gonint, \u>v
totum est una larva etiam liabentes divinas res [aEcu] tun» (Sott C\iU, UiivbS
aj. i2atl§ ju einer larücn fiel) ben leutcn. Sie er mir tf)ut: „SÖn§" [toic] )ot
s'isic^ bem ^errn tljiin vol öergeltcn. 'Calicem: calicem salutis'. 'Invo- &
'i!- i:'|cabo', i.e. praodicabo, i.e. mndjt l)()n jclig. Beza, baS ift ol§ prcbigen et
confiteri. „SBie tetuer", „toftlic^" [cbel], lo(jiiitur cum adniiratione, alioqui
*i. 72,itantum teluer, l)od), l)crrlid) genest. (Sin fein fcfjon toft^lidjc promissio ba§.
Siipra in 'deii.s iudiciuiii', illic e.'^t de inerce, tjiiia sanguis e.st [ta!i(|uaiii]
quaedam nierx, liic obieetuni vindictae. ©ic foUcn gern ftcrfieu umb feinet '^i
hiillcn. .S|umma .■^|uintnariiin: Curam inuiidu ift er nnff l)Ocl)ft Hcrndjt,
nietiiiiiuir iit fd;ed)cr, tctjer, abcx für lyf^m gelten-J etlnnS ml)cr fer l)clt l)l)n
tuerb] benn bie feiger sed [tool] fo loerb als bie licBcn enget. 5JEagb tnu§
Ui. iGj]XQn f)in fcijen propter El)reos. Hie unns est ex versibiis Beriiardi. In
nomine domiiii vocare ift praedicarc. Ibi iiabcs exemphnn sed nun senipcr. i^
CXVII.
sB.a ^ ffinnbe nnb Ui(ui)eit (^nnb gljet nbcr gniliam remisjsionis, bn-T' anber
über caetera beneficia.
CXVIll.
3j. i „S)Q§ er fo frennb|lid) ift", suavis, x^rjorog [gutig, comodus, pliilan- 2«
S}. .•;;(; tropii.-i] |iHl. 101-'| 'In latitndiiic' i.e. Unb troftet mid). Mecinn: in anxi-
äß.i'jsliuni niibi. äl^nä funncn mir bie mcnfdjcn tl)Un. Negative reddidi:
@§ ift gut auff k. Unb nirf;t fid) üeriaffcu nnf ben Aioifer, vold cos
SB. loucirenincidere, 'lüil fic Ocrl)auen'. ('ir(un)|dant, i.e. tl)nny üfft nnb an Hicl
ortern. Sie nmbgeben mid; l)ic nnb bort. Ista duplieatio. Seniper signi- -'i
licat du])Iieatio: l)ic ein [)auffen, ha ein l)auff. Virgam et virgani: öon bem
SS. i2cin rnt unb k., humo et homo. 3ßo iä) bin, loo id) I)in !om nnb fic mid)
ergreiffeu. S)cmpffen, „leffdjen", mea senlenlia, non placet mihi passive.*
Sie Inuffen jn, ut extiugnant spiuas in agro. Sßen ein lnnbfd;nben brau-5
fol iDCrben, haS !orn fol üetbrcnucn. Ignis .splnarum in sacra seriptura ift -w
zu 5 Vido L.'iiulatc dumliiuin i/iiiiies goiites I) r'' 12 mctuiriiur] Icaum ni;irt;innu'
zu 20 duplieatio r zu 28 verbum est passive r zu 2'.)l:lii fciicv Ijim borii ju lc'fj(()cii ift
iingelefic^t , ut per contrarium siguificaret plus ardero sed Devbuuft niicf;, cjuod iu tautn .'.crii)
jot ein Auliplu'asi.s et ein fallen am Jtamlu '/ucr
') Wariwi Luther seine frühere Überscliuny „sie sind rcrlosclicn wie Feuer in J>orncu"
nufyibt ntul alclir „dampfen" faßt, erliiulerl er ausführlich in der Vwredc zw den Siiiii-
marien, Krl. Ausg. Bd. 37 8. 2G4. ') Gemeint ist der Hinweis auf Luthers Anstei/Hn</
des 117. l'.mlms ron l.'i^n, wo sicli riclilif/ auf Jiriijen D auch die Deliandhinii der (lelididc
findet.
Xy'Vütex 15:31. 117
ein bojc fcucr. 1. est activc: L'irL'Uiiul;i[iit, si ipsi uxUiigiiLTtiilür iiiipii, )ü
toev» l)[)r retributio sed statini seqiiitur jc. Est persecutionis sententia hat^
bic imi>ii tf)un. Igni^ spinaruni ift nid)t leic^tlid) Jii Iclfdjcn, cS (obbcvt
auijbci-maifcn feer. Ut iufra. Sic inoUen \V. M.] mid; aiiffrcfjcu »icut igiii.-
5 devorat spiiias. Scd liic est verbuni (.'xtiuguendi. Vestra sententia est con-
traria: accendere igneni. Ignis spinanim non diu dnrat, baS ift retri|biitio
impioriim et poena. Seiiuitiir in nuniinc domini [poena swiuitur] praecidam
eos. Ignis in spinis, fo {)OVnct§ lüic bct tcuffcl. VlhU d|icere: Qnfa()eu linb
Oonicn luie bei; tcuffcl acceuduntur invicem, richtet ein fcucr al§ lüoUcu fic
id bic gan? tuelt öcxbeincn. SaS luolt iä) cid licticr tjiibcn (|uaiu uxtingucndi.
Quid si hw loco usi aiitiplirasi fo ttJCr-j fccr gut. in Esa^ia: accensa est Cicj. u. u
ignis spinarum, Ciialdeis mcc^t§ accendere ]kt Antipiirasin. Accusat eos
jirophfta, ideo fol§ persecutiuuis fein. S3rcuucnb feucr fo ftuubS loftlid) lnol,
fie QC^en ein. Si non est Aiitip[hrasis, tum superiur expositio est vcra, vel
15 extincti per Autiphrasin i. e. [Scliolion] ■• accensi.
[231. 101'' I i5tl)Ct mir bei], adiuvat nae. Saä ift nu trausitio [adi'ia
Cin-istuin], bic ift bod) fo gar (jeinitid) in Eb[raeo, bou über all maä ift.
ßitet f)c6reifc^e obscuritates ba. Miuiesis, recitative. ßs ift ein frotid)|tcit
de triumpho, ein Icib. Vox leta et triumphalis cantant victoriaru. ©ieas. if'
-'0 fingen [2)tan fingt] mit freubcu oou bcm ficgc. 5tuff ba§ firmcS, seil,
nemlic^ alfo, Mimesis est üji. So IjciBtä lieb ber fang, bcr l)crr fiegct, fift«. lo
crl)o^et].l^at ben fieg '6et)altcn, liegt [fc^lucbt] oben, ift l)crrlid;, gl)ct l)oc^
l)Cr. Exaltatur in opere ff(^lücbtl cantant facta nianus diviuae. 2)ay cr l^Ot^
^cr fd)>oebt. „Unb eijelcu" fprebigeu, berfuubigcul, loa-j bcr Ijcrr ttjut.». n
25 Non v[olo raori sed adhuc loqui, baä hü mid; ftraffft, ptagft fdemum]. S)a§» ü
ift no(^ al§ bo» liblidjen^ [cantieuni]. „Unb bift mein l)cil", Unb Ijilffft
mir. Deus luuniiiat et cxaltat jc. ^ft ein guter iljcolügifd; fenten^ Huniiiemus s. 22
ccclesiam. lani tompt bn§ caput. 'Lapidem*. Benedieiiuus vos propteräs. 2c
dt)mum domini: Eo, (juud estis domus dei, ha'i \}i)X fein gcfinb fcib, ba-S l)'^r
30 ba§ f)aua be§ Ijenn hiorben feib. Srumb loben luir eud), baö dominus in
vobis iiabitat, quod estis domus domini. ^\t obfcur gcicbt, ba-i ludaei nid^t
berftanben l)aben. Non estis gefte unb frembling. Sdjabt nidjt, laft fie
leftcrn. Vide Commentarlnm.-' '^JJJit mcicn': viucite agaum. £>ie 3u!''^"*-2'
meinen, t)^r opffer fol Ijmcr get)Cn. Faselialem in l'uuibus, festum pro agno,
JO ItcBet vor der Zt'tle zu iö (i^ ift ein flljin, liic est tiau-sitio, de Kuangeiio pro-
plictat am Bande oben und %i)OXt bct gereiiöttitfeit, lusticiam, sacrificia iusticiac: opIat sc
esse in novo testameuto linlcs r -Jl lieb c ans tic6 oder fyi zu 33 3^ niog \ä) fc^Iud^t
o^iffei nt^t ^aitn r
') Das SchoUon Imt den» (tuch: „laufen alle zn und hschen" usiv. -) liblidjcii
ist Doppelro'khineii'un fi für Ijiedlcin, Liedchen. Lnther geltrmicht so ,5c()lid)cn neben
iteiäjtn = kleine Zehe. ') .V. ol>en S. in; Anm. J.
10*
14S Sutljet'S SJod^teiJctungfii qu bcr beut|d^cii Sßibcl.
fcft per iiietalepsiii. >Scd id) Uni ciil [fciii'3] fe^ituni tub^eruacnloniiii aiiridjtcii,
qiiod significat li[bertatein Euaugelii. .Sjabcn inel)cn flc[)Qbt et deum laiul|a-
verunt. Sie et nos habeamns in novo testa[nieuto, boS i[t raca sententia.'
Non est cogitatio tligna s[pintu sancto vel propheta: Binb bQ§ ialb llüt
ftricf. @§ fctjeint, quod generalis ps[alinus fnerit et in Synagogis cantatus s
nt Hiero[nyn2ns, Indei esponunt de Davide, sed rjuidaui, qui de Messia
interpretautur.
CXVIIII.
S8.1 'Oll tüQtiibcr [ou tabbcl] i. e. 'bic ort tüanbcl leben' flneiilpatus],
[unftrcfflirf)] dicei-emus nos, quia 'Via' bcift boc^ Icbcii, bic {jcüiglid) leben lo
». aintegri. f)alten bcnn bic felbigen nt textus, ego accipio pro subieeto
SS. 3 [931. 102"] Vter? 'Qiii an)i)uiant in viis eins', bic tl)nn fein nigCy vel
„bie öbeltl)etter gfjen nidjt nuff feinem hjeg." äßer fid; regirt nad) feint
ü 4verbo. Non delinquent omnes qiii sperant in eo, fi. e.] Re|niissionem
pee|eatorum habent qui sjierant in eo, 2Bcv fic^ naä) feinem luort belt, Um§ •■'■
bcv tl)nt, ba» ift aü-j tüolgetl)an. lara expouit se. lam vcniunt niandata
a. ;. verba. 6^ ift emphasis in Tue verbo, opere, bolÄ, ^üt Cltd) f ttv ilH nttbevil
gcpottcn. „0 bay meinä Iccg" [id^] geloi» feft hieve, o bog mein leben
crnftlid) t)iclt bcinc rcdjt teö finb Diel, qui se fteEen, bo-S fic föott UioÜen
bicnen ober eitel hypocrises. Contra hypocrises qE§, an beinen gepotten, an
Non est cor eoruin rectum, e§ ift Icin ernft bei) in, docent niultinn, ift l)bv
»pj. 78, 8 evnft nic^t; Supra: Geueratio, loelc^ä ifyx t)erlj nid;t feft loar, 'habent speeiwa
2. lim. 3, 5pietatis, virtutem eins abnegantes', Ut non tautum ore et gestu sim talis
s. csed etiam corde 'Quaudo [P. M.] respicio ad verbum tuuiii', 'tunc non con-
^J-^fundar' vel: allein anff beitte gepot, ^ä) bände btv lum reinem, tveluen -';
vedjtem, gan|ein, tiom ginnb mein» t)[erljeni'.
aii M « B. 'iudicia' 'inoti[fieationes'. Supra: 'ut iustiiiceris' nmndiiiceris.
llnftvcfflic^ gelten, fuven. Est praecium verbi dei et quorimdam aftcctuiHii
coniiiieniorationis, ut orucis, [quam] proptcr verbum oportet eum j>ati.
Eb[raica lingua ^at feer biel figuras et vocabula, affectuuni vocal)ulis abundat, :i(
gauditim, et sapientiae verba, legum, stultorum, i. e. id) vebe vel pvebige
»i.ir,,ic beinen befell), ju [t)nn] beineit redeten. jtl)U lüol, Misericordia *]<■ Icgf jc.
»" j^'P^ mysteria legis, ',5umalmet' [figura] contusa est juftoffcn ut IVuiiKMilum.
Temcrarii, 'ftültje', „fixdje", gern 'feile' loiv bei' affectus cjlpiimirt. rrimipcs
a 23/24 liab[ent lal)[runi et Cociilcum, lücife lente. ^sd) l)ab atid) vette nnb ;tiabt= 3:
i)cm\, bie frage fnemc] idj ju rat. Sic raten ntir hcii befte, ba l)ole ic^
4 piophefi c aus ])roi)Iictao 19 (rTtiimm) (S§ :u 32 G r sii 35 Est proso-
popeia r SöjSC) SRabt^etrn c aun ftabtl)cvvn
') nierüher handelt iMlIier <Uinn (msfiilirlidi in (In- Vorrede zu den Summiiriai;
vyl Erl Ahs(j. Bd. 37 & 263 f.
imin 1531. M9
tobt Bei), „KciBt" am fcobcn, (igt yidobcii, lic^t im ftauB, gcstmn poenitentisa-as
iiidicat. ei'qutde mid) per IC. al'tlicti et liiiinilitati i.e. tristis iiiccdo, jiri-
miiin pocnitcutia fides, contritio, satisfactio. Grjclc 'vias' i. e. BcIciIC meine
fuilbc [S3I. 102''] i.e. 'doce me' tua niandata. Aniina mea lachryinat : miiltas^ß
5 vt'rl)a tristiciae et laeticiae, ift licvfcf}mad)t, ficf) f^rcmc mid}] prac mocron;. '•»• 2»
Filius stultii.s est dolor iiiatris, qu-M) t;oiiiit (nun. ^)ä) (\i'cmc lltid), bnö
mtr§ ^m '^er^en locf) tf)itt, baS mir ba§ I)crlj licvgcljen tuil, gittert, ba-j id)
fdjicv OcrflcfKn modjt., ^d) i^rcmc mid) l'djicv ,^ii tob i. i'. redeten lucgc, |)osiii
in couspectii meo für mtd) gcftclt, seil, hüö idß aufct)C. Inversus versus, »• "•'9/3"
10 histeron protheron.
5. „i)a§^ id) fic 16cf)lltc" ["f)Qltc] adralccin, finem. Quid, si ad 8-53 34
ipsas leges referenduin ba§ id) fic aH,51imal f)Q(tc? ' Nafzur SrJinniin-''
l)a{tcn facimus ein beubfd): bcnn [luft] id) f)at) gcfnUcit bvan. „5!iil!",''^'-35 3c
gcilj, 6in eigennutüg menfd) supra .X. „ßitel" i.e. vanas [inutiles] doc- -LS';"' '^
i-, Irinas, nad) unnul^cr lere fcljen, Brcdjen auffm mardt itnb tnntien Tjicä
idj olim 'vunitatcs', motus corporalis. S|uninia S|uinniarun): 'Statue' i.e.*- 3«
imple promissiones tuas, e§ Ijcifft alioqui r)altcn. Verbum, h)a§ \)\!L 1)1)111
,yigcfogt Tjaft. Est optantis: Doee nie [uisi lioe] ut eei'tc sciani verba tua
et tum tiniebo te, fcft, gclüia i. c. boy cr§ geUiiö für bcin tüort f)alt. Si
■M dubitat et ntc§t mit evnft für föotö toort l)clt non k. ©in fein fcntcii^
contra falsns [fiducias] JC. Sa§ bcin fltcd)t nid)t r)a6en bypocritieam et
iiistoricam fidcni. Fac ut servus tuus [T. M.] ]ial)|eat verbum tuuni firniiter
laS bcin hjort beim Ined^t ein crnft fein, 3ft auc^ promissionis \)a [mit] ,yi,
"isa tt)tl er '^in, bQ§ e§ fol timorem fd)affcn, (juod fit quando certissima et
'ii anahypo[critica- fide, sed toilu nii^t \)abm, ©i'ö bn» bcin !ncc§t bcin gepot
[e,st additio] fcftiglic^ für bein tuort (jalte, had, ift sententia. '8ie6(id)'
[bona] troftlid), „gut", ©inb monosticha, Vidit, quod in isto pop|ulo niliiU'-S'
fuit quam niera hypocrisis et trad|itio, ideo IjaBen fic \>a.^ .1. praceep|tnm
iDol gctricBen. Missa successit isti Cultui. ^yft ein g[rDä abominatio Ft
30 niiraiculiim, quod fo fcer gcfolfcn Tnissa, quod ^)(xi aufbermoffcu ftard
geftnnbcn, e§ ftcfjet, sed aiiff tiofcn ticinen.
Sn§ mir gnab toibberf aren, Tinlffe, „'^ctl". .önvrc, fjoffe, 'l)mcr'-!< -n "
nnb elt)iglid)\ Requirere, curare. 3<^ ttnnbcl getroft unb fjote troft.
Alii liabent consola[tioneni [SBI. 103»] in aliis rebas, ego etiamsi afflictuss. ^.■i
zu, 1 D r 1 (tleit on) ttcibt 2/.9 primuin] .;. Ih loo/ä kaum i. e. zu 3 poetii-
teiitiac duae partes r 8 bcrgc^c^en Hs 9 meo(rum) =« // ..'). r 'Jö aii.-iliypo^
zu 27 S. S. r 29 g abo" Ih zu 32 .6. r 33 (Unb gc'toft loanbct) liecjuirere
34 m) Alii
') Von hier ab andere Tinte, wahrsclmnlich beginnt eine tietie Sitswuj. Auch
stellen am Rande nicht mehr die Aliihabethc^eichnunyen wie vorher A, B, G, D nach dem
Helmiischcii, sondern 5., (>., T. nsw. -) anahypocriticti für iinypocritica v. aw^iöxQixo?
= unverfähcht, ohne Hewihelei.
Uiiueii 2c. 3(d; luanbcl in eitel troft, unb Icte fvolid}, (iBaiibel) iiiiellip;e
[l)ro])en(le] de doct|rina [vita], bcnil bcin Uiovt erqilicfct lltid). Siitb fecv
feine lievitd}cn.
■■^■^' a^eradjtcn mid) „nüju jeev", bie e§ fuv nav'f)eit fjaltcn, tunö Sott icbt
unb tl)ut, tjnltcn nnv für ein nnfinnigcn narren, IjaBcn litjrcn fpot an s
mir, baä verbuin, ba§ nin§ gefpot lucrbcn, l']i>lriii-oi mnfjen Ijnn bcr Inelt
=«■•'2 fein. 'A seciilo' ba finb iudicia, opera, i.e. luic bu gcljolffcn tjaft. .^lerr, id)
Gebende, fictrac^te, vcl: ()err, lucnn ic^ gebicnd, luic bu Hon anfang immdi
geurtcilt [gcrid^tet] f)aft, tompt in eani -entfiitiain, niiod tandpiu overtciK
i'i. 11, fi jmpios sed toirb uod) !omcn hnnipilavit i^npra XI. spiritns procellariun. lu
2ä- säXarraverunt: de poetarum fabulis oxpopiienuit. Peius nostra sicut clibanus n'.
i'-"a facie tempe[statis. SBir finb Inorbcn 'mk bie utoren, nos finb greuUd)
luorben prae fame. ^d) bin cntbraub [erliiiitl, enluinb Inibber iinpios.
G» Uerbreuft mid). Talis ira non cadit in (|n(islibet honiines. ?)t)r t)nlt
[P[liilippns iul 'Luth[erum] 1 aud) ein foldjcn ,^orn. Et est una lieroica 15
'-«■■''< virtus. 3d) finge ba l)eim im fjanfc beine pfalm [liebe] i. e. ba Reimen, l)nn
^■^•'^ meinem I)au§. @r prcbigt ju nachts auä) unb fingt metten.
I. c. i>a§ ift mein fc^alj, mein Mt§ 9"t, \ba§ fol] aiiein erfignt,
*"„teil" fein. Et bene ordinatnin, ut quofidic oantaretur et tanien iiibil
Intel [lexerunt de eo. 'S)einc': emphasis, stuit merao repetitiones. Hub 20
JEoi.ii.'sfcumc mid) nid)t. Depraedatm- mo, Col[oss. 'ne quis depraedetiir', er
3J- ci luivba geuomcn f)afien ex Ebiaeo. 'Funes' in-ideutiuni mid^, ps|alnins.
"• «-' i(^ltic6ifd) „tunb", Siottc hie. Iiid|aei, tucnn h)ir§ I)ie oud^ machten opera:
für beine inerd, t()atten. Iiistidae tuae: aliocpii intclligitur leiiiniiim e(
elee|mosina. ^nr bie red)t, ba mit ein red)tfertig mad;ft. V|ult dicere: -'^
Iura sunt varia sed quaoro ca, quae iustificant coram te, uon coram mundo.
^- ''■' Socnus : ij'd) ^a\t mxä) JU bcnen. Sicut Ulos serva.sti JC, sie nie servabis.
Wan ()at bie fraternilates [lüirb mir gf)en sicut illis, P.M.] et indulirentias
braus ge,5ogen. „3d) bin \)\m bcr gcmeiufdjafft." D. M.: non, ^sä) luil bei)
bcn bleiben. Rottae inipiornm niajinae et niasinuni damnniu (a|('iunt, doeenl :io
iuipia, nod) luil id) bei) ben bleiben.
a*. G5 |iy[. 103 1^1 9. '-Jcad) beiuem inort ' dielt nou nt ap[ud coram mundo.
as. CO 'ßonitatem' disciplinae et scientiae a disciplina inutili. Thaam: (n-diuationem.
a)-«8ln Esra: Exiit decretum, edic^tiuu. S)a fompt bie feinte, ba man fünft leren.
3ci. 28, IS j^cujo discit sac[rani scrip|turaui, nisi tentetur: 'Vcxatio liat iutelleclum'. :a
SB. C9 Orig^enes de animabus .separatis et daemonibus servandis. Beueficus: coni-
ponit, Brauen, 'erbid)ten '. fncrassatnm est (Non [T. M.] luimiliati sunt).
zu 1 .7. r 12 toinpi'Lstatis unsicher z,u 13 Gilt feine fiflui r zu lü steht 8 r
21 Col. 2 r 25 giir c in für •■}.■; Thaam] QSV zu 35 El). 12 r
') yielancMhon irciuld xich ii< Lnther hin iinil s<i(/l : Ihr hci/t auch midien
Imligcn Zmn.
qjialtev 1531. 151
3n l)t'v luid) U'cim bie btmut niii ift, ift gut 311 fn(\cn. ^stl; lucic', „i'vfciiiic'.i'"
'öciidjt' loil icf) Iiiifcii ftctjcu propter opoi-a. 'Unb t)aft iiiid)' „mit tvcloeii "-'■'•>
[„1)111 flloukii"] 'gcbeuiutigct', finftj diit geiiiciiul, nt sim vcrax [sie] iit noii
in-oiicorcs ino Castlgan.s castigi asti : ^11 mcilll bcftciT. mir Jlt gilt. j^ciu'-K-ii;
s gitab muffe mein troft fein, 'ba^ id; \(ht\ vel ciquidt tüeibc. Die« ".'s
mid) mit lügen iiibber trugen: er meint doctriiia [ut .sciiuitur] opprimunt
iios. Ne .seil. [P. M..] ofleuilntur. Non, sed Uli niultos avortiint et oppri-
nniut doct[rina fal[,sa. Utinani iiuilti iteruni ad ine aeeedercnt et niiilti-
plicareutiir nirsus: ^ä) [bo§ ift§], baä noc^ bie relitpiiae, bic ju mir geljoru,»-''»
1" iit ine adeaut et non ntifnUen euni illis, bic iiod) fvom fiiib, baö fie ftleibcn.
a.Hcibt front, red)tfri)nffcn syncennn, hai ift bic 2erlj. «-so
11. '.^nlffe', sed velim lib|cnter, quod ipse trinmpliarct. Velini, (puul
ad nie aeeed[erent i|iii nondnin defecei'nnt et veliin iit bll bcinc vincas, brtö
bein luort mod}t bleiben unb fie, bic ()eiligen tropffen unter giengen. Soö
'^ betten twir aud) iljft Don ganljcm Ijcrljcu. ['Qnando eonsolaiheris'] i. e.
äßenn fol id) ein mal fel)eu victoriam. 'Sicut utcr' )uic ein gereudjerte as. sa/ss
1)0 üb. 5)lan fürt bcn „Inein in Ijcuten". Romao a(|iiam fernnt in azinis
per tütani eivitateni. (y§ ift bcffer bcnit feffer. ,s^atö tuniteii Irerffen ba
[I)aiibl man loein ol traffer ijnncn füret. 1. o. SBie lang fol td) lebens-si
20 [nmrten], tuie lang toil-ji luerbcu. ä'Benn [P.M.] tt)iltn meine tribulatores
ftraffen. fe f)cift lodere [excidcre] ps|a]nio 7. '©rilbeil' i. e. doetrinas. I'^'j- ^
3tuffgereumbt, umbgebrad)t. "'.JUiff erben': Vides, quod bie lieben Iciit
l)aben and) hereticos getrabt. ,Mad} i"id} lebenbig": erqnicl inid) jc. Sasj.sws
lompt victoria.
25 [331.104"] Sie foEen baä toort laffen bleiben nnb hjcnu fie* k. i. e.s.?»
fo tuctt bcr l)imel ift. 3)nn aller [P.M.] loelt, nnb foHen fie boS l)cri^=
l|eib Ijaben, tanien non k. Non soluni in latitud|ineiii sed ctiam in longi-
tiidinein, boö ift nod) ftolljcr. I'arasti: bu tjaft bie Inelt [,^u]gerid§t per».w
verbiini. Veibuin ipsius per totum mnndnm unb fo lange bic JtJelt locljrct.
30 Sieut illiid veibum est efficax, quo creasti terrani, sie illud, quod ])raedieo,
Siniilitudo verbi ad verbuui non ad rem i. c. Verbo implevit nuinduni,
orbeui t[erraruni stabilissinie et nihil fol§ umb ftoffcit föebbcr in bie breit,
leng unb tieff. 'Quoniani omnia scrviiiint' tcglid) i. e, bai vorbum fol'-Poi
nimmer uiljcr fd)lt)eigen, fo locit bcr l)iincl ift unb Uicljrct nitb fol teglid)
35 öon bem g^rifto fagen unb rljumcn. '^lad) bcinem mort, „red)t". llatiu,
zu 1 steht X r 1 bcniut] b 1 wo}d verschrieben für not i/ö {Laus) S)ctn
gnab zu 5 gnab habitus immauoiis, liaec ex scholis habemus ;■ 7 Uli c aus nonmilli
10 fxom] nicht fern zu 20 Narraverunt lereiiuia 2. r
') Man könnte ercßtizen: „foHleii baä .^«.ilcib Ijobcn" wie in der folficnchn Zeile.
Jis Haß aber nahe, :a denken an „unb IBfiin fie fiit Icibc ficttcn |oIUcn". Über diese
Wendung s. Thiele unter Nr. 415.
152 Sut()et-ä 9iad)lH'f(ctuiiijcii an bct bcutjdjcii ä'ibel.
SB. uäquare E[iiaiigeli|oii manet: bciiu e§ JUUC' bir alli: biciicii. SBcuu bcin
qefe^ nid^t mein tvoft [geiuefit] loere: Lmi .1. video, bo» mic^»
erhalten l^at: suppressisseut lue prorsus sed verbum tiium sustentavit nie.
a. uölani cantat post victoriam. 2^ [ein] arme§ f^icrlin getocft. „Sccr bvcit"
i.e. tl'oftlic^. Omnis [P.M.] rei consumptiliilis, bn§ \v\i ic^ ' nicfjt Ijabcu. s
Consimiare l^eift umbBvingcn , id) >üet§ ha§ ber Dol!|omenf)Ctt nnb hjuetciiä
'ein cnbc fein nuifje' [codo tibi], ^ds bingg ein cnbc. dabit his deiis
(li\0(pie, '■Jlbci' bcin gebot Uicvet. .Mire tcirserunt hiiiic versnm Gerson.
^•'•»9 13. 'Cerer', niciftev, gcfpvcd^: 'rcbe'. Nun loqnor de fabulis sicut ipsi
»ed de verbo tuo. (y.3 finb bie inbfjenn nnb vcgentcn. ©r luil aller meiftev 'o
^- 1"' fein. Et uoii vidi ftolljCr [vide ordinics, ((iiibiis >c' piaeierat]. 'SÜexc':
'i'- »"3 _,t)cvpiete", quia tu doctor mens es. ^1^ ijabi mein Icbtog ni(f)t get)ovt, baä
„bev !eel" f(^mccEt benu aücin ()ic im pfalter. Sed aliter redditum, sumptiuii
23. IM comparative. ßr ift ein fromer man getieft ber Xalnb. 3) ein irort,
bcfel^ maä)t mic^ !lng i. e. alte Ingen lere '[ffilfc^c] tnege' „pfab", tocifilid) is
gcpot. Nos simpliciter dicimus luort.
iHöm. '3,31 14. ^ä) ijob „gelobt", gefdjlooren, icits Ijaltcn. 'Legem stablb'imis'
». 107 los [Ro. 3.] P|aidus. '^d) liin fcer' elenb, 'bemutig\ 3^ie petitionem mn-i id)
8. luü tiaben. Sßillig opffer. 'Anima': bie pt)rali§ mu§ bleiben. 3c^ trag mein
8. iiiKcDcn Ijmcr feil, lioe pro lib|ero arb|itrio detorseriiiit. |^l. 104''] Seine «»
^engni'j finb mein cloigS erbe, vel: „crk id; eloiglid)".
8- 113 15. Soapliim, latiiii pliaiiatici sua oacumina arbonim: (pii agitatur
verberibus voiito, fc^lnetmcr, l)iipfer (piolibet veiito agitati. :^yd) lüolt gern
Ijaben, hai mit tangirt doctorcs, alterum est privatum, '^c^ t)aä' bie
fdjloermer, „tetjer" i. e. @6ljer. Christian! videntes impios: hie est ein 25
©oljcr.^ Vocauuis (jui sunt jiertinaces [ideo non]. äBanrfetprcbiger, bie
ungeloiä finb, flabbergcifter', flaberer. Non audiam vos. Nihil protieictls,
SB. usquia servabo. Impostura eoruni ift erlogen, l)[]r leix, itpinio ift eitel Ingen.
sj.nsSigna scoria, imnumdieies, spunia, filbcrf(^anm nnb fdjlactcn. Sßir finb»
SB. i2ü argentmn. 5}Jein leib, fleifd): „''Blein peifc^" granet, fdjanert, d|ieimns nos. so
3idj fnrdjt mic^ nor bir, baö mir bie tjanb fdjaluer.
4ii2i IG. '^ä) l)alt ulicr bem red)t nnb gered}ticfeit [ift redjt] , baij ift
sj. lazadininistratii), imo cxecutio. 'Jüadjä beinem tncdjt fanfft mit gnten. Erit
®»>t. 4, if, sonmus tuns fanfft, Provorb .1. ^'yar fd;on mit beinem tnedjt, loi. se(piitur
iPj. 104, 3« '^JJJcin rcbe mu§ ^'^m loolgci fallen'. Sis snavis vel sis advocatus. „^uni 3s
fi ber bol![. . . 1: in bc§ Botf|iircn§? 7ce(lo tibi vielleicht, zu consuiiiaro zu 17 Ro. 3. r
'2i Soa/i/iim] C"P?D hebr. zu J'J latiiii sIcUt a l'aiiü Tcliplioinemis graece am liandc oben
23 verberibus ffj sehr unsicher tjupJEV sicher 27 Niliil c aus (Jiiid
') 3til „ich" redet offenbar wieder Jjiither. ') Zu „Gutzcr" x. UriKre Ausg. Bd. 10 ',
108 — 111, II! und die Anm. dazu auf !S. ttO'.i. ') „Flattergeister" ist dann auch im
Scholiott für „Ketzer" eingesetzt.
%\\aUex 1531. 153
Bcjicn", tvo[t, üertiit betn !ucd)t. i^cvtrit vel fav fcuTJciIidf). Altera
est aiiiplectenda seiitentia. 1. amplector. i?ompt [P. M.] aia jufamcu [ut
sequitur]: troften, fterden, ne opprimatur calumniis, er rebt etfectivc ba
üon. Ubcrgib mi(^ nic^t, bie mir fcf)aben, 'gelnalt tfiinf, ii|iciimis nos '.söeiF:
5 ut tu deus viucas, ut supra. Soffcu fallen, ju feüeii bctu gcfeij, Jitreiffcn, «■ i^'/'-«
supra: 'rupisti mare'. Sie ge{)en luerlid^ lüc^t fuOtil ba mit iiinb. »«r. ^160,1
17. „ßrleuc^ten" vocauuis erudiic. Eb^raice: laetificare, „lucuu bein 5. iso
luort aiifgl)et" [offenbar tnirb], fo trirb bie lüclt frolic^, marfjty frenbc, fo
crfrenet» iinb maJ}t tlug bie 1. simpliccs fjorn gern 'bac- f)eift er fro(id)]
1» unb Icrncng aud) gern. „Cbem": id) fc^nappe [feu|e, lierlongtl bornac^, i<- m
lnolt» gern Mafien. Ibi vitlcs, (juid ■^iguiticet 'munb anff tl)un'. 'Indioiiun'
{)cift ^ie mos: ludicium [In Exo[do] filiaruiii, Erat iudicium in Israel, lo.sjua. K- 133
'äBie bu pflcgft'. Non quod ipse dominus legem hab|eat sed exemplum est
(juomodo agat cum iis, qui timeut uomcn eins. [SI. 105*] Ccrtifica: l(a§3). 133
15 mein gang [nic^t feiten] gtui» [ein ^er] treuen, fein, per t^uum verbum,
Ia§ mi(^ gtoi» tretten, nou dubitem, non pugnis acrem verberem, Non ut
vane cucurrissem. 'Sa» fein' unglud ['unred^t'] i. e. fnnbc i. e. gctnalt [un=
re(f)t], freöel, Ca§ bcin antlit; leud^ten. (fi) bu nuittcr 6ott'3. äJJnffcri' "»'^c
guf-3. 3ft ein groffe bypcrbole fonft. 'OJiein äugen gel)cn u6er vel flicffen
20 mit h) äff er. 6r l^at aud^ Diel lücinenä funb, [Sic tncintc, ba§ fie] modjte
t)enb unb fuffe brinnen hiafd)en, d|icinms nos.
18. Unb beine rechte finb fc^tet^t. Quid, si tua opcra sunt „ridjtig?"»- »"
5Jctn, 3iereimia ^at auc^ bie fetbigen phrasin. Vocant deura iustum secun-
duni illum vorsuni: ut vincas, cum iudi|ceris. SBoIan, e§ tüil bein Irort
25 niemanb ann^emen fur^ umB et tarnen tu iustus i. e. rectlsisime doees, i. e.
[Tu.stus es dominn.s] bu tercft red^t unb man mu§ alter tnelt tugner, buB
unb f^alcE fein [sie iam]. Sein tüort ficift fetjerci. 'fdjtcrf)t': gcrab, rid)tig,
liüc nogat mundus verbum fidei. '.S'^art': ba fragen fie nid;t inct nad^, ba§»'36
man bie rtartieit fot red)t leren, ba l]at man hvpocrisim ba gegen, i.e. :^cf) J?"»
30 f^ai mid^ fd^icr ju tob geeifert. Sie legen lücrlid^ alt plag an, bie
^Papiften mit pbrcn traditinnibns. Et econtra nos. (?§ ift mTier bcnn 'ticr=
gcffen'. G§ Ijeift, al§ tnercn-S nie getnefcu unb gulten nimcr ml)er, al-j »oere
bcin toort tob. 93ergeffen ift quae sit purum, nihil meniorarc, praedicare,
bo§ bing fo gar laffen liegen, aU fei) e§ nid^t» unb tnerbe nimmer etma§.
35 Oblitus est dcus in finem. (Sä muffen bofe buben fein gelneft sti" tcMuporo,
fil)c id^ tDol. Unb ift beinern Ined^t lieB: iaB f^un feine feinb uid^t, bie»»«
l)nben§ bergeffen. Non obli|tus, f|[uicqnid ipsi. Verbum tuum aeterinnu,
„beftenbig", ift ftiarl)afftig vel ift bie itarljeit. '5lngft': So g^eta cim,»- i«2;i«
ber fic^ toil an ben G^riftum l)engen. [®l. 105*']
10 nickl fcuftac ;i( 24 rechte »Ott r 26 unb man] (l;eus mvc möglich 33 quae]
q oder q[uicquiJ zu 3i) schon 18 r wiederhoU oben S9t. 105''
154 Sulljeti- '•Jiadjüi'ifci-ungcii an bn bfutjcljen S^ibcl.
s. 117 10. ^ä) tom [fcci" vcl lilori'iCllS] frilC, iin-aedicatores priu.s noliioniiit
urare iiiatnl|iiias, iljt miifjeii fii' bic fiuber luicgcii, i.e. ^d) lund)C il'"*-'
»■118 auf f. So Blciticn „bie aiigcii" auffcu. 'JJiDfe gicngä nud) alfo: ul)i lilinaliai
s?. isopipuiliim, mitftcnS ^toifcdjtig laboren 11)1111. „llicinc 3.^el•|foIl■^cl•" \~i>i/<('\ i.e.
ba-j fie ein titcfc aufvid)tcit. Ipsi simt iK'r.secut(.)re,s .scelcsti, öof t)af f tigr, ^
fd)ald:l)nfftige öeffolgcr. Nou est differeutia scd potius divisio. ©iiib:
s.'. 152 tt)iic fic ferne Don. ^ä) f)ati§ Icngft gclinift [sonat oontcmptum], d|iciiiiiis
DOS bn§ toeiä idj n'6ev luol [bogcgcii]. ;3'^ f)i^ [P- '^I-l ein guten fd)iU
ha für.
»•153 20. „Sc^ntoc": ©rquidc, troftc midj. oiiib üicl ftud. ä^crbreiift, i»
su])ra: 40 anuis proximus fiii k. 2)en pfiahu lafen bie pfaffen et Uli ip.si
». 160 .sunt ip.sissiini, (jiii eoiitcninuiit verbuin. In Summa: verbiim tuiini est
veritas, sed ift ju frei) gemiK^t. Siub borI)in U)art)cit gclueft uiib Inerbeii
lDarI)eit Heiben.*
"*■ 1151 21. Sßcru iüolt'j tt)iin, luenö bie groffcn l)aiifcn [principum sacpc lii i5
ö. IG2 iiKMitio] nid)t tl)ettcn? 3Iuf!6eut: fd)nli, gefd)end:e, rmvcrl). ult|iino, i.e. bay
bii fo rcdjtc rcd)t f)aft. Et ip.si non otfenduut. Uiib fein ergevni-3 tl)nt l)()ii
svi-4,iüetli)as Pioveib .4. 'Et non liabebLs uffcndieulimr. llnb loerbeii teilt ge^
s. 165 if.f. 'ßrcdjeu t)Qbcn Kosdid liie, multa pax et nou labiintur, nid)t feilen, ftraiid)cln.
Excepto, bnä bn triiiinpl)irft. '•^o
*'».'m -2. ©(freien: gefdjvel), 'finge', i'ob fingen. (_'oll„.|imnn [P. M.| .pm-
I; J^gtidiannui [alternis] in(elliij;it. (yrqiiicfc : 1(Vj mein feel frifd) gefiinb fein.
„■liclffen": 6el)ftef)eii. ,^sd) bin luie ein Ijrrenb, uerlürii fd)aff, |r. M.|
de afllielioiie.
, 1 Maalos:, altldulo vel ftuffe nii ber treppen, Ums Umlt \)I)r braii-o
madjen? Seeundum lAra|nuni Ijabeii fie bie IT) pflnlineii gefnngen bie
Pfaffen, liienn fie bie treppen l)in on gangen finb in .piolibet uradu unuin.
Gö fei) f;if,nnim iiiionaiionis, vel: baä geftaiibeii [)aben, in iam bie tl)iiiiil)ervn
l)Dt)er, qiiod pertineat ad siiperioi'cni eliminn non iiil'eriorcin clioialiinn, vel
ba3 ber pfaff, ber liorm piilt geftanben l)at, felb anbcr vel trit gefiiiigeii
Ijabcii, luie man ein ocr-j |iM. luii-'] fingen in ve.si)eris, matutinis. Tier l)ol)e
djor luirb gefnngen t)aben anff bcn ftnffcii Dor bem pnlt, ijikhI aliiore.s tjaben
gefuugen: mea sententia e.st.
2« 3 Duplit'avit iiobi.s surviliitoin, dicit Krasiiims de Lulli r 1 zimn] nai
5 (Valien fut) Ii)si zu Gj? Impius latiü JC. r zu 6' Nemo iiitülligit, quod aliciuis sit
pius, Sic )• zu 16 liorao r 16 flcjäjcnctc hinter ult ahcr nh l'J Koschcl] bili;=a
5,u 26 CXX. r 26 Äfaalos] r\-ibsisr\ hehr. :S2 ein c aun an
') Auch dkse Fai<sun(j schien Jjuthcr lUmu mich zu frei.
^Maltci- 1531. 155
Siiflcn mcitlcvn ift bcubidf) , 'aiifiidjtnr, idjabcn, ba3 huvi ftc. 'Sic|;j'
ift' H'. lote fcUCV 1)1111 fülcn, „fnleil" vocant i^nciu liicciitciii :ul SLMi.'<llin,
siipra. Sßcim ein fciier [ompt unter btc lu ad; |I)olbcv, ba T)nt§ giutc 33üiiiev.
V[ult d[icere iunipüruni [irniit] grjct» blivii; iil uladius acutus et iihi lial)ot
» niateriam piiioucm d nnT)cn l)nn ein niibcv, flabert bn ()in. '©ecle': c §'■"•''■
luivb meiner jeel medjtig lang [()ie 311 luoncn, vd fo ,]n »nonen], bn ,511«-'
tuol)nen. ^ä) i)aU )üol friebc. :^)ä) »üolt gern rebcii: bii inii[t nidjt vebeii.
CXXI.
S)cr gl)ety fein fein liiii burd), est primtis, (|ui nun Inrrit curruLti!.--.!
CXXII.
nieru[salc'iii ift ein ftab, bn 511 getuiliet, ut liic convcuialiir et locus® 3
sit convcnlus, ciiltii-s oi piai'(licati(>iii.s, Jueibeii '()inauff gtieit' uiib bie prebig-' •■'
Igoren. Sola Hierii|.-^aleni est edifieata, tit ihi (•(iiiii;reuenlur iiibiis ad cdlen-
climi ibi. 6in groffc rjcriicfeit: prcbigcn, 'banden' nnb beten, bn-i iftö in
i'i .s| anetil Hierii[salem. 'AodiCieatur', quumodo".' nt sit eivitas coiiveiitus. „,^U
jeugen", prebigen ad lioc est aedificata. 'Sedes': Pajia scdet, i. e. sacer-sc
dotiuni ift ha. 2Bnnfdjt fScnifLCilcm] ijljr gluii unb X)i'd, Gene. 44. Etc. g
rogabo ad eos pacem, felices sint diligeiites te. @y barffy luol ['abinidaiifia']: »■ '
man Ijtjr fricb propter verbinn. SBunfd) id) bir fricb floipiür paeem] d|iciiiins
20 uos, uLsi volueritis torquere ad ])raedicationeni: ciuacrani bonuni tibi, 'tüil
id; bcin bcfte§ fudjen', baä 'loquar' ettua§ incl)r loere. Et loquatur pacem a»
ad plcbem suam dous, luil id) bir frib luunbfdien, gunnen, nad) fngcn, ^j-s
'bcin 6cft» fuc^en' fobbcrn.
CXXIII.
25 |!ö(. 106''| Xic ftolljcn u])u]eiiti et sccuri. Ego irascor super g[entes^''
o|)ulentas, opulentum d(icimus facile, c§ ficift ftollj unb ftd)Cr fcill.
(XXIIIT.
^^1111 l)l)rcm grimmigen jorn: InenS tül unb toridjt über unc- luerben. |; 3 ,
©ic 'crfeufftcn' un§ toic ein groö diUiviiim, sed hie similitudo lüit nidjt
30 ftcf)cn, (piia e« töirb eitel lunffer er nad; Eonicn, „61 flocrcl [ntl] ju ()0(^ i baö] *'■ '••
lüaffcr über unfcr feeie gangen". I^aä ift [auxilium] ein ftarder fides.
zu 12 taug [)cnibb, tux^c iljnii r 14iJö oiler in s^uiuiua: llieiu aeilificatur zu lOjl?
bct filjcnb tcbct dicitur r JS diligetes 20 unter torquere scheint nil (= mihi) zu stehen
30 IDcic über (giengc)
') jV((c/( dem Zusammenhange „(wir) sein fein hindurch" freut sich Lutlier, nun
an den e)'sten l'salm gekommen zu sein, wo nichts geäntlert zverde.
156 Siitl)crs 'Duidjbctfcriiiigcn au bn beut|(^cii Sibet.
cxxv.
^l „llmbiaUcn". Turhae bcr gotlofcn l)auffcn iiBcv bcm t)auffcn bcr
ncicc^tcu. '3ur uiuec^|tic!eit' i.e. 5ur iimbc, bcv ftaiu iinpiDnnn. Sfcptrmn
inipictatis noii damiial)itur iii.«tiis. De doet^i'ina et scaiulalis 1. seiiteiitia,
2. ilo anonio et vexatione et scaudalo ab altera parte. 2^ er Öotlofcil •'
qclualt, rcgimcnt, 3U'tev "on dimittitnr, luirb nic^t gclaffctt. llinfer ()icvr
Wott ll'il ntif}t [nacf)] loffcn , nt impü gclxmltig tucrbcn super pios docendo,
(piia iion mauent iu iiidido, licilicrctt fid) fclb» lütc bic fpvclti. Divexant
(piidem eos fui'Cn bvingcily lucredulos , apostatantes i. e. btc ntc^t au^ bcr
^"*'"^'^tiau bleiben. ' Ambulaljant per calles devios' super leviatluiu, serpeiitem '"
((iitiio.siim. „Xie fic^ geben auf ben untoege", qiii student deelinare. <|iii |"P. M.]
declinant propter oifendicnla. @r toivb mciftcr unb fcfjulcv mit einanber
l'offclu. ("riK'cni |iioniiii et prosperitateia ipsonim. Serpens vcctis, sctjk'ii.s
tortiio.sus. ©erab fdjlcdjte, f luine jif)lang: bie lüoUcu nidjt geiabt licv jii gcljen.
CXXVT.
fqi. ?!i.M.7 Snpra 14. ps|almus. In fntiuro, fo lueiv ciu [P.M.] gciicrof livomiifio
35. 2 et oratio. Sic freub liHir fo gro-S, ba« linvu [ScIidHoh] nirfjt gleuben k.
as-^Sa fsBf. 107''] gioö bei) Ijnn getfjan. Sinb Mimitica, fo »ociben fie fngcn:
'Siciit torreutcs' bQ§ laut jier antiplirasin suavis.sime, bai ift ein fein tiev=
firf)en. 8ic !omen ftet§ auff baS rott ntef)r: Sic illic siccatum est m.ire -'u
nihnim, be» tuuneUy Uljmmev Oevgeffen. lordamis non est ad meridiem sed
mare riihnim. Negcd: auster, locus meiidacii. Non liic .stat pro tempore
sed loco. Quan[do [seminant]: ein vcdjt feft loftlidjc Alk^s^oria bo». 6§
B9i.<13(.i2o. sfjciffcn inundalioiies a(|iiarnni, Tdeo csl mare nil)nun. Seine Uicfcrf) : ]iiae-
<iiisinn, bn-j »ucit Ijef totnen ift, Supra, finb bie ttjattev, bev 2nxä, febev ift '■'''
bei- ^apft.
ps. CXXVII.
S5.S Unb fi|t [barnadj] lang, unb euer biob mit groffer mnl)C effct
[sed non] mit fummer sed euris: mit forge. Sie fveffeii nlfo, bov fie DbveS
brobö ntimcv loevben fro. Sie tnevben be-; biffenä tit)mev fvo, ben fie effen. m
'Xcnu er gi6t-3 fdjtoffenb*, „luem cr§ gonb". Cvft mtcf) ein fcllsam jiromissio,
Seil, bie fromen foUcn ein pvacrogatit) baben. Alioqni ireneraliiier, (piod
etiam gentibus det, non plus k., dat eis, lueil fie liegen iinb fdjlaffen. Sinb
9 fitinflcS 13 roffeln] mvi/lich xa\ptXn Crucem] X //«; »"' Sirkh zu ofleiuliculii
Z. 12 ,iezo,jen 23 feft] faft? 25 luti (<B!off)la) ' 2S fifet tan'fl
'; Mit UccH i»t dies „Musitka" jjeslrichen. Auch in der Ghsac 3H Hcsck. 38, 2
ist die Gldchiintj Mesech = Moschoinier eigentlich alyelehnt.
%y\aUtx 1531. ir.7
bocf) bie tinbcv uinfer-S l)\txx &\o[i fjuanto magis miinera et illa t^ibt er am
QÜcv lueiften, (juaiulo (Idrmiuiit 3c. Gl" iuii)y fic geben.
'Sicut sag[ittae' alfo finb bie iiingc manfdjnfft, alfo fP. M.] geraten ü 4
bie filii iiiveiif litis: bie feine ilona fein tnafien. ^ic Scf;Uicil(ev nennen?
5 tnaben. 3ln ben gefeHen leite tocilid), luenn bie luot ober nbel gevnttcn.
SBen ein ftardEer ben pfeil fd}ift, fo gtjct er Inol, quando iniirmus. äBenn
er ein prebiger gibt, fo gibt er ein guten hollatorem: ba-J finb bie sairitiac:
l)in bnrd), politia nou dicit de sagittis i.e. incun fie mit l)l)m ju Ijenbeln'u. i
tricgen. @in re(^t SolomolSBl. I07'']nifcf) pfelmicfjcn: Iren fic mit l)l)n treffen.
CXXVIII.
'üxor' et liberi: quis eredat ista donuni esse dei? Scriptor iiiirifieeB 3
comniendat istam liencdietioiiem. „?ln ben loenben": Latera tjeiffcn Inir l)ie
„menben", vd, nmt) bein ()an§ er nmb. .Mindit ad villas |T. M.], luic
bie villac finb, plantulae, ba Inirt?- nirf;t fein getocfen, boS fie 'nmb ben tifd)'
ir. finb gcftanbcn unb gebeten.
CXXIX.
'Okiiogeir. Mi)iia<'li|i eiim in am|)ii|i>rem [piiiilosopliiam], sii«eii)|iiint aj. 3
niiiiicrein. 'Siipi'a dorsiim nieuni fab|rieavertint peecatores'. Ter pfalm
gf)et mit eim füic^ au§.
cxxx.
S)cnn fo bn loitt fni'be rcdjen, non viiidieare, betjolten, nid)t öer=a).3
geben, e§ ift nic^t cnstodire f<>l)servare] sed servaiv, juredjen, ciinplcciiiur
ntniriiqiie. f)ie fomen mir nÜe Ijnn bie rec^nnng.
CXXXI.
25 Dtein angen finb nid)t „()od)"mntig fftot^ t)cr^] sie iliormii oe-s. ,
eulta 3C. Non soiiim defcndis doctrinam sed reus es oniiiiiirn aniinanini
hacteniis perditanini et in fiit|uruni perdendannn, qnia non cogitant poeiii-
tere peeeatoruni helloruni papae enini oppresso de praesiiiiiptioiie contra
fidei infimiitatem , 2)ie ^ciligftcn insti[ciarii lennn hoiiorinn, affirmant fpiae i.ii,,,. 1,6
30 neseiuiit et statnunt ' Anihnlavi': Cesar contra l)a])tisniiiin et niatiiiificis ',
et interim negant lidetu siiani et vitain [Ciiristnm, veibunij unb lüoUcu»
Beffcr machen (piam deus. 'UV: brum. Forte [Arriani] ista nobiles et ninlti
12 Latera] l.ita Hs 2.5/27 am Harule i/urr: ObJcctiim s.ipientia. Nnn iit lantg^ravius
iu niagiiis jc. cogiitat »0 e§ ^in ail§ ttil JC. { TiKliredey
•) Ergänze: verbis.
158 ^iiKjcrs 3!ad)bci|crimijcu an bct bcutldjcii iBibcl.
i'. 2 milites non ciirabimt [istos sive veuiro iubeutcs ut uxci[)iaiitiirl. At i. e.
i' ibie mir ju tjod) i'inh. Praeceptimi tuum non est mirabile, ift bir. ^(hhu-
lantes inaiestatein abri[piiiiitiir. 8i non ]iosui et silui, aniiiia iiioa '^^i^■^f
ablactatus'.
'jfi. 30, ir, 'In .silentio et hipe': lueii luir luoUcu ciii iiiibcr lucjeii aiuidjteii beim
silere, 'äßciiii iä) meine fcel ni(i)t fc^tc unb füllet ' sed ad e(]uos fngiemiis,
laft un§ mit bcm fopff fjiit biird}. 6v I)ctft l)an§ mit beut fo^ff f^iiibiird).
In doetirinam iste ps^almus, ['ablactatus'] Ioli|annes: mil[tu (jCllU'U, (Iciiial
Gamol finb eadcm. Est repetitio [P.M.]: iSiciit liabet se mea aniina ut
alilactatus, mea aninia [ciltfctjt] * ablactata, sie qui est ab[laetatiis a niuliere.
'jVIea aiiima' concliidit „l)nn mir", alirpii sie: Si non posui, fiat anima JC,
mcl)n, biu ift bo» 6cft.
CXXXII.
se. 1 £)aö er jo Diel erlitten ^at fein leben lang umb t'iJottcö luiUen.
^•^'Quando iuravit domino' jur iDonung, bau ift votuni baö, ba lompt
avcCabala: 'In eplu-ata", andimus öon ber felbigcn ftete, i.e. nnff bcm linlben
feit, 'anff bem fclb bel)m tualb', Obsenre loquitur 6v meinet mit ben lljba^
s. 10 non mit bcm lualt. 'Ne avcrtas': Ne tollas regnuni nc avcrtas faeiem
regis i.e. iacies regni i.e. forma, status, circumstantia regni, 9iimb llidjt
luec! bO'J rcgiment beinS fonigä, Inö l)n fonig tileikn, bat- ift Oratio,
B. iitani tonipt iiromissii) de ivmio, 6in luav »OOl't iuravit, vel bie llUllljcit iie=
fdjhjoren, vel in ber luarl)eit, ein maren eib getljan, ben tuirb er nidjt
». wlnffen, ben iöirb er Ijalten, non avertetnr ab eo, 3ft "i'atio pni regno, ut
S. 15 vidctiir ex Ins verbis in aeteriiinn , ' fegene': cill ftarde i)r<iinissi() luerlldj
*.'iU '"''•'"-'"' 1 vietoriis: 'bie pricftcr mit Ijeil', eeontra liostes 'fdjanb'. Seine
%\ s;i,4i)tron, snpra diadeuia ps. 8M tritteft feine fron, fere iu tiiie, vetiis (rans|laliii:
'saiietnarimu eins'.
CXXXII I.
«.1 Gin§ [eintretet ig] bei) ein anber luutjnen, fein, Ecce quam bona
liabitatio. AUudit ad l)alsamiim pontilieis, Jdeo iitilur ista siinilitiidine, quia
nulla potest esse coneordia num sit cone.ordia doet[rina(-, qiiac est vera, bie
S5. 2muä Dom pontifice t)er fomen jai. 108''j 'Barbam' i.e. oumes eins saeerdotes
doccnt et sunt oi siniiles Sßeny ministeriinn ordiiie g[)ct ab aaron, ('bore
luültu H'. (ir meint ben bart auff beiben feiten, Num indiealive mun
2 bir mk Sh-ich ::u I)orf) rmit] mat TjV* am Hände ijucr: ps. 104 über (O.X.XXX)
Iii luclfcg oben mit reafjcv ut lum intelligatui' du .supeilicie eoiicava scd conve.xa J3 CXXX(.\)11
IS .■iii(r)crtas \ ' ■
') Dies „entsetzt" hat wohl den Wert roiii iiiKvdurtUchen „idte/csctst" = entmihvt.
malkx 1531. 159
poteiitialitcr: ficuft vel peuffc ? super ijopulo l)iin bie faltcii iciiici flcibev,
„ijuu loc^ [seil obsciirat] feiner flcibev", l)n§ orilicium v(>stiiiiii, bau Uicrc
ein», Iiim alteriim seqiiitur 'Sicut ros', quoiiiani 'ouff bie Oevfl', „flcpciit".«. 3
'tiCvT)cifft' (iinatujnam f)cift ein \VCina, mef)r quam |)niiiiittcrc, 'llhi (liio vcl Wnitii.is.-.'o
5 tros', Ihi viilt (Iure bonedictidiiem, iibi est ('oiuxtRlia, äßeil luir Ulli" jU {aiUeiX
:^iclten, er f^ut« toerlicf).
CXXXIIII.
'Se§ iiad;ta': 3" nBent» iiiciiict er. (Ar meinet vfspcrtiiiaiii landein -ü. i
bie ßomplet ifta, ad sanctitatem pf)ci(tl)uniti'l: l)nierbar jnm t)cilt()nni. >i'--'
cxxxv.
'Siplid;', troftlicfj, Sein name ift liplid), fn§, tan njol Sionn^ mitten -li. a/n
X)m mc()r cvtjnltcn, (3i^o er reuet, facit t'ulgura) 51 n« eim ()cimlidjen
nnbctnnten ort, bcr ben »uinb cviuvtiringt. 'Simm' erfrcluet fid) ad ventmn
11(111 siiiini. Ioli|aniie.s Apostuliis p()antafirct eint bini\, loh. 3. Il>i leflt er 'io'i. s. s
li beu '•JJamen aiiS. 'Sein gebed^tnis niel)vct' cluirtlid;, 'ridjten' resnubit, erbarm »• la/'«
penitebit [eum] con.solabitiir, „üerfnnet fein ntier feine fncdjt", vel uiirb
gnebig fein.
CXXXVI.
S)er ift nod; Ieid)tcr, 6§ ift all» gemadjt orbentii^ [suimi omnia iii|j/',f„ ._,,
•20 sapieutia feci.sti]. !Sio dedit caelin obscrvationeni certaiii, baö fie eertos dies,
meiiscs, aunos mad^en, fecisti caelos in Ihiliuna, qiiod [caeli] currunt et
niovcutur in thehma, @r l)elt fein cnrsum gar fteiff, cclum tamqnam iiitel-
ligcns. 'S)cr bie erbe nnff loaffer onftreitet', grnnbct, banct, „fein madjt":,^';?;,
fein ^ecr, 'cxcussit' "ftie»', '(5r gebadet' k ijnn unfer not, vel bo luirs-aa
25 untertrudt.
CXXXVII.
[231. 109*] 'Super fluraina' luirb Gisbraö fein obber IjOggcj, Sine tidilo.«. ip
'Suspendit' fistula iiostra 3ift ein icdjt fein bnccotifdj 6oftin. Phiilippus:
'SÜaffer' [am] Euphrate Unb ba tnir l)enlcten k. Et qui deridcnt nus, sub-s« -
30 saiinaut, postulabaut „ein frolid) gcfang", iihilant 'Simcha' fol mir ^ie nidjt
ein instrumentum fein, ^^ed fol mir „ein frolid;cn gefang" Ijeiffen. Capti-
vantcs, sie: nlulifieaules, bie nn§ ()enlcn mad)tcn. „Über ha'i Ijenbt", flars. «
toort: äöo ic^ nic^t Iq§ Sernfalcni meine ()od)fte freube fein, eapnt
lactitiae meae, ift bie fnrnemftc frenbe. S)a§ nid)t ein ftcdlin ftel)en Bleibe. «-7
r, 'S)U arme Sod^tcr", üejirt fie nn ttjibbcr pioplieta. J5abyli>[nia: mystica/ö.s
1 populo(s) 14 suuin e au» duiim Nomen r 2'J ^eiltcntcn Jls 34 ftefie 6(ei6en
IßO SutJjet? 9{nd)beficrim(ini nn bei bcutjcöcn SBibct.
si.gqiiando bie oog[itationes nod) iung fein, Ex scrii>[tura I;at man fdjicv eitel
allegorias gcmndjt.
CXXXVIII.
s. ii-2 I.e. für bem engel, ®ottc§ ünbcv, 'llm6 beine gut iiiib tvelo', Unb gib
t.Gmeiner feel tjicl, gvoffc !rafft, {&i fol einer nunl fein mnnl (initcn) Unb '■
fif)Ct auff haS -Jiibrige, bcn Ijoffertigen, (ir ift im nid;t naiienb, cv fil)et
|;'3l)n bennodj. 3ft |T. M.] ein fein öevfic^en ba§. gvquirteftn mid): tvoftcft,
(iiininr eonsumraaro, 7. ps. 'defecit iSaiictiis' 12., bei' tjetv lüivbS ein cnbe
mnd)en um6 meinet luillen, vel „fnr mid^", mir jn gnt, 6ö I)eift mel)r
ck'lieere quam perficere\ 23evlaflcn. '"
CXXXIX.
|-J V^enneft', loeift, ^ä) gel)c ober liege [M. Phil.] fo biftn nmli midj
[[)Qrt bet) mir, neben mir] ' öessionem ' fingt man auff oftern. So fitieftn,
SS. svides, siim tihi in conspectu, i.e. vides me, ^ä) fi^e ober ftc'f)C [auff]
fo fil)eftu§, „fenneftS", tociftuS, mcrdeftu», bu regirft mid), loic mir§ gel)n i.-.
a!.4fol et gangen ift, bu fc^affS, lüic miiy for unb ^ernad; gcT)en fol, V|ult
d|icere: q|nifqnid (>gi , tooS [id)] tl)n übber utadj, rebe, Ijanbet, ba-3 rid;ft
bu ju, bu mad)§ boc^, »oie bu teilt. fö§ ift ein pfalm emiti-a libicrnm
arl)|iti'iiini. lila est seiiteiitia, ergo noii. 'Maniiin' i.e. es semper nieciini.
sj. t,|iöl. 109''] 5]tid) iDunbert, loie bu bos !anft, 'ift mir ju t)od}\ Est ps|almiis 20
SB. c intellectus creationis. ^a fol lüir u|nfer§ l)ierr g[ott§ cogitationes „erlangen",
fo muften loir jto soalam l^abcn. Fingis sigillatim corda eorimi fingis paras.
Iiiij)iis ift gar erfdjredlid}, piis consolatioue plenissimiis ps|almns. Vorifate
et poteutia dei: ©Ott fei) lob, vpilt d|icere, quod es iibiqne. So mufte
s-i'i-'bic nad^t el)e jn liec^t teerben. "^lud; fiuftcrniy', ba§ ift ein [fein] fenteutj 2:,
3! "i.e. finfterniö bei) bir ift and) licd)t. 'In utero' luarft bei) mir. 'Über mir'
SB- n qnando fomiatiinis. 'Terriliiliter niirifieatiis snm', bai Ineia mein feel |feer]
«■'•''lool. „.öeimlic^": on vel t)m l)eimlid)cu ort, ba uod^ fein fon nid;t fd)eiuc.
« II"'' Unten l)nu ber erben' i.e. l)nn mutcr leib. Eiuhrionem mcum, nule, in-
fornie. 'J)ies scripti sunt' prins quam eraiit: 35n [l)attcfta] l)aftcft fd)On :io
angcfd)ricben, loie lang id) leben fol. ÜDaS Oerftcftu» , el)e id) anfange ,5n
SB. 17 leben, baS ift bie S|umnia ba Hon. 'Webanden' i. r. beine )iniuberlid)e luerde,
iBi«Uiie ift l)l)r fo eine groffe siunnia \^al], quia liu|inanuni Caput. ilBcil
id) fie jelen toolt: tiicr fie jeleu Inolt. 'äBeun id) |auff luadje]' loie fompt
r.ti. S 77 ps. Consummafiim est vorlium nioiim r S Onmar] ni35|' 7ß for r fnm
für 17 (jonbcl (reb)
') Kdcli dem Sinne rmi j)erfifero Imllr Ltillnr früher iihcrsefcf „für mich inis-
richten".
^Malter 1531. IGl
baB I)ev?^ Utcr jUici feit. 63 ift Epiphoncma. lam concludil et tmnsit iani 4' 20
ad speeies. Senn ftc reben uon bir fdjcnbiid), leftcilid), tiofüc^. '61=
l^eBen': finb ftol^, fe^en fid^ luibbcr bicf) mit cvnftcm ^q)§, feinb. S)u rtngft
aiid^ barnoc^, Vt amoris ama. V[iilt diit-eiv: id) bin t)l)n feinb sed prohas i«. 21/23
5 cor, ba-j id^a Don ^cr|en meine, nidjt umb proptcr me .sed tc. lam vult de
peccato loqui für mi(|. 'Si est iniquitas', ps. 7. Sic hie, l^aben fie rcc^t, l'i- '■ ^
l^etr, fo loffe fie nnr troft toibbcr mid) toben. 'Unb eifavc', Uiie id) fovc\c,
quid spoctem, fo Q^etö Quff bic iiDpios, tüaä mid) bctumert, loa» miv antigt,
ob ici)s bofe ober gut meine. 2Bie iä)§ [Scholion] meine ift nod) bcffev, «• 23/24
10 vel: ob id^ bofe» für Ijob, ob id^ onff cim föl. HO"] bofen tiicg bin.
'Acterna' i. c. bcr bleiben fan, j^tabili.
cxxxx.
„5Jlennern", (cutcn: 'tota die' acciuguutur ad bellum, „ftveit QnfQ{)en".^'-2;3
Otter :§at fonft gifft tjm fc^loan^ [D.M.], non im moul. Sed [P.M.]««
15 figurate dicttun: 'Ycneuuiu aspidis' ideo. quod iu lingua liabeut.
S)ie meinen gang gebenden umbjuftoffcn. "».s
„S)u bebedeft". '5ein begirb nic§t' gelingen. äßa§ fie übet» reben, bQ§|.^?
muffe über l)T)ren fopff au» gf)cn. Supra 7. i)s. 'in vertioem'. 2^a» un=*i-7."
9[[ud, ba» fie gebenden [reben], baOon fie fc^licffcn, rabfc^laf)en, muffe
20 über [auffl l)^ren fopff fallen. 'Cadent super eos carbones', proiicict s. h
eos in foveas. Sic dLiciruus no.s: ha^j fie ber bonner neun eilen l)nn bic
erbe fc^loge, [in fovea.s] trcff unb tieff gnug, hai^ fie nl)ntmcr auff=
ftef)en. [P. M.] Respicit ad Dathan et Abyrom. 6» ift l)a [D. M.] bonner
unb biitt hie. [F. M.] c» ift ia auc^ ein ungeloittcr unb ein terremotus
25 lüorbcn. S)a» fie ber 'buk [d|icimus no>] unb bonner fd)lal)e i)nn bie erben
■^in ein.- @r h3irb ftralen [ba§ ift ber bonner] [uBcr fie fc^utten] unb
mit feucr [tieff] i)nn bie erben fd)lal^en, ba» fie nimerm^er auff=
ft e ]^ e n.
'Vir linguae' „ein toeffc^er", menda.x, hypoerita, I)üt nic§t bonamgj. 12
30 famam, ©in unnu|er freier. V[ult d[icere: Dediti [sunt] linguae ad noceu-
dum, detractores [ein orl)cnbIefer]. Supra: lalmr labionuii. @§ ift ein hau»
pfelmic^en in ben [3] iierfid)en. Gin bo-s maul loirb auff erben fein
gludE !^aBen, Inirb öcrterben, Deriagt [unb gefturtjt] hierben. 3)cr
"^er^og tjon Sßirtembevg.
5 (di)propter zu 6 94 ps. 15. versu r ;" gelingen (bie fjeiitit, bic siiinma)
zu }S ps. 7. r 21 neun] nctn JJs [1] 25 Inotbcn] lucrbcn 26 bj ift bcr bonnet über (fic
mit feuct) [traten zu 29 Vir stellt cüliimiiiator, ein (t^cnbcr, Dcrtercr, ein ioS maul rh
') = tcie kommt dieser Gedanke in diesen Hiisammenhant/? — über ,}lDci fcü nohl
= von sirei Seiten. ') Auch im SchoUon z. d. Stelle ,2<life «nb 2'onncr ftfjlaljc fie in
bic Stben".
ßut^crl SBctrc. SSibetiiBerfc^ung a 11»
1G2 Sitt{)ct-3 5Jad)l)cijcningeii an bct bcutfdjcn Sibct.
CXLT.
»•2 S)te 11 finb auä) frait». „©efovbert locrbcn", geraten, tagen, gelten,
SBie ein rauc^opf fer: allusit ad sacrificium : Siciit oblatio vesperi. §erv,
|'.4'6ef}ut meine jnng [niunb] nnb fieinate meine tippen, „bie tf)nr" la§
\ä) aufjen. '&n gotloy toefcn', ba§ ift frei) gege&cn. ©cer txauB ps[alnuis. 5
s. 5 'Oleum peccatoris non prohibeat caput meuni', puto in bonaiii parteni
intelligeudnm. Oleum capitis bflS t)cifft „ba§ beft ole", si arguerit me impius,
erit mihi vice solatii, fol mir fo gnt fein al» ein fo[tIi(^ft nnb befte
Batfam. Cum me ftrafft, videtur esse percussio [SSI. 110''] sed nou est,
verum potius solatium , non laedet percutiendo, 3ft ein rcd^t fein öerfiifjen, 1«
ista percussio non ledet, non est noxia. 1. sententia: „mein gepet gef)et
t)mer bar Iribber ir ^offjeit", .2. benn ic^ toil tjmerbar Beten, ha^ fic
mir nic^t fc^abcn tf)un. benn iä) muS Beten, ba§ fie mir nicfjt
fcfjabcn tljun, has fie mirf; nid;t plagen. Gr InirbS mit gepet aufrid^tcn
SB. eber man, ba^ ^ort l)^r Inol. S;a§ lüirb auc^ ex historia aliqua genomen i^
fein. 'ludices eorum' praecipitantur: Nescio, an sit ludicative an optative,
sublatis malis doctoribus tum populus jiostea araplectitur post iudicium,
auff hai man ^ore, tnie gut mein tuort fct). ©cftorjt loerben, ben I)alv
6re(i)en. ^d) ltiit§ imprecative non optative mad^en, ©0 luirb man benn
meine lere Ijoren ha§ fie gut liplic^, fein fel^, Interim ii>sis vivis nou w
SB. Test doctrina mea sed sordet. In Ebreo est allusio 'Ossa' [sepulta] I)ie
tourgt man I)ic, bort tuurgt man ein, liegen l^in unb loibber juftratoet.
sB®ioS>ermirft tierftoffc ni(f;t meine fecl. Vjnn p^r eigen nclj fallen, la»
fie pmer t)in ein faEcn, iä) ater Unt furubcr gct}n.
Sie iij pfclmidjen, ha man bie oltar lucffcfjt, finb !rau§. 25
CXLII.
s. 4 Et is est obscurus, 'mein gcift', l)erl^, fo fif)eftu i.e. nimfift bic^
meinS [an] „h)eg§" an, ba nimtt fic^ mein nicmanb an, ba tnil micf; nie=
!P-5manb Icnnen. Periit unus ex .8. versibus B. (bie feinb fliel)en für mir)
id) tan nid)t entfliegen, iä) tan nid;t entgel)cn, ict; Jr)ei§ nirgcnb 3C. 30
»'•'ÜJiemanb [„fragt nadj" mir] nimbt [adjtct] »oic eä mir geliet. ©ccr
„gering", fd;lnad) geplagt, 6cfummert 1 gemartert] gefdjluedjt, gebempfft
».8 passive nic^t ncutraliter. ©iub mir ju ftard med)tig. 'für', ha ha ift ba§
])urgaforiinn. SBcrbeu fic^ nmli mid) madjen, ^u mir famlen, diccnt:
6lJ nu toil idj audj leiben, exemplo meo multi convertentur ad tc. 30
2 gEforbcrt c in gcfobctt 6 proliibeat] impinguct? [Vidg.] 20 fic] ift ff] vivis]
V 8 J/a 25 oltot] citcr 26 CXLH. r 27 fiieftll(ä) nifift zu 27J2S atelU .3. voriUites
Gcrsoni.s insectatus sum vclicraenter r 29 bie bis mir acheint yealr.
*45iQltrt 1531. 163
CXLIII.
I. e. ut stet tiia iiisticia, iic illa corniat nicciim [iPl. lll^J 'äBic bicss.s
tobten' l)nn bcr luelt. SBtc bie hielt t)^x tobten begrebt, [fo] jt^avt niic^
ber nuc^ in tenehra-;. Tenebras: Inft btc figuv bleiben, llicin Ijcrl} liev)d)nnnb, s. 4
* berfd^mad^t mir ^m leib. Ut Eegina Daniac I)at )d)icr gar tcin Ijcrlj gc()abt
et puto nunc habere jc. „an bie alten": „itf) biegte", ^anbcl, rcbc. @§ f)ciftö-6
I)ie tl^atten. '2)leine feel burftet nat^ bir' loic ein burr lanb. C'Aon/es.e?
bor: toer ^at» auffbrac^t?' i.e. benn nxic^ Verlangt nac^ bir, 16. ps|al-|:,u
mus [26.] 'Sere ntid) tf)nn nad^ bcincm ttiiüen vel h)oIgef allen', bein troft=
'" lid^et, fufjer 'geift für mid^' in terra recta. '@uter' Antithesis contra inalum,
noü 'malus' siciit Saiil, auff ebener ban, h)eg, Grqntdfe tnid^, trofte midfj, ss n
lobe mid^.
CXLIIII.
ÜJletn feuft, 5Jiein gutiger t)err, mir unterluirftt, baö bu bid} ffo]!:^'^
'5 fein onnimpft. Is p.s[almus fil)et-, quasi sit ein flicffticrd. 3ft bod) bers-i
menft^ similis vanitati, ferset, „ge^et", 'la3' ein mal bonner unb 'blitjen's-e
auff fie. ©ie seil, hostes. 2)er ^urnfinbcr. Esa^ia fd^enbct fie aud^ ]^ur=35 'n
finber unb ^ur ba ju, i.e. umui|e lere [lofe lere, untud^tige], „Unb l)l)r--ß.8
redete" ift eitel lugen Ut: quid diligitis vanitatem, bo§ fetbige ifts ba. 2Ba§W4.3
2« fie angreiffen, ha feiten fie, ift fein glud unb i)tU. i>a bei), ^c^ loolt \P. M.]
gern, haB collatio doctrinae et operum toerc, dextLera iniq[uitatis: ^^r loerdE
finb falfd^, sunt PP. M.] hvpocritica et etiam iufelicia. Supra [in psaIterio]:|; ,j
Buuum est confiteri i.e. „bon bem fd^toerb be»", ber mtc^ geljeiet unb plaget ä3.io
fbe§ feinbs] ber fc^aben t^ut, haB fdfjeuflid^ beift unb frift [de gladio intelli-
2J gendum est]. S;a lompt [nu] Miraesis: tiliae i. e. ornatae. „Sßtnfcln", bobeu, 8. la
feEer, fpeifelemmer ift ba» befte, promentes e victu in victum. „Srauffen" s- "
ouff unfern öortoerdEen. 'Boves' ut portent multa, i.e. lucrentur, bielsJ-»
crerbeiten, [feer njot] getroft erbeiten, pflügen, einfuren !orn unb vinum,
ertoerben mit erbeiten arando et convehendu i. e. haB man hau Ijaua nid^t
30 fturme. Vohmt ista habere quae faciunt beatiorem. „9ii§" i.e. f^abe unb
lein [bcrluft] entfurung, biebftal, 1. est furtum [P. M.], 2. violentia, 3. tran-
7 Chorde] nicht JordeJ -,i: inl-^-nS hebr. 15 ?ein(l) zu 18 ps. i r 19 dili-
gitis c in diligatis oder umgekehrt 24 {c^abet Bs 25 est] ex nu uher (bo)
zu 27/29 Eotff quasi t^ot offen, bor auff r, aber gestrichen.'
') Luther meint icohl nur: Wer hat die Redensart lia Tn^ = in die Grube fahren,
aufgd/racht? ■) fil)ct = siehet aus. ») Diese Etymologie kann selir wohl von
Luther herrühren. Er liebte dergleichen, vgl. Köstlin-Eaicerau II, 435.
IIa»
lC)4 !L'iilf)ctä 'Jincljlu'jicniiiflcii au bcv bciitjrfjcii S^ibcl.
«luillitas l'oMn-ud)], teilt malum [*(. 111'' |, bnö feilt [f($abe, Herliift] aujiiut
fei) vc'l ad captivitatcm vel ad exitum, iia^ fic tliifjtu buvffeil cjelüiutcil.
i'- 1.-. 'Jkatus' ba§ ift !ur| gcfagt.
CXLY.
35.3 6in loBgefang. 3l"t "'^jt 3» tcgveineit , unaiiufpvedjlid), iint)C9vciff= ^
|;jliÄ;. I.e. üon [madjt] beinent reid) jagen. 'Gloriam': si)lcndorem gloriae,
9!öm. 11,33 laudis tuao. '^ä) teil Doit ber [)crrlid;cit cl)r. P[aulii.s [jut feine luorter ba
tjer genontcn, gloriosimi spleiuloi-eni vel splendidam gloriam laudis tiuic,
Dieben Uon beinern f)errlid}cu, pvcdjtigen lob, [fdjon] „fd)iniicE". Formac
tiiae: bci-S bu fo fein tvefflid) fd^on tnft, fol nidjt lob f)ciffen, supi-a: Im (uo ">
reg[no gtjet» ^Jvedjtig ]u. 51* on bei nein l)crvlid}en nnb pvcd}tigcn Uiefcti,
»•cmd) Pracht, fo meint er. SBunbertt)aten , 'bQ*3 man fol' [prebigcn, 'vcben']
fingen unb fagen Hon beinen cvfdjvert'lidjen [groffen, l)evlid) ett] tf)ntten,
«. 7'bein Ijerlideit', -3Jtaicftet, ba§ man p reife bcine groffc gute, gnabe.
a!-8;9@cbnltig, „langmutig". ®er "^err ift nbcvall [allen] gutig, „frennb= '^
lid;". Exposueruut: plus miseretiir quam irascitur. llnb CvtuU'met fid)
gern aller feiner lücrd. Ibi est distinguendum opus diaboli et dei. 2)a
a. lofinb bic luerd: Omnes sancti jc. 63 muffe bir [banden] optativc volo
reddere. ?)mer bar, für unb für, aUloege. S)a lotnen feine promissioDes.
5)aS ift fein fjerlidcit: mit frolidjcr fettigung i. e. haä fie fatt nnb frolid) -'u
^■^^''j^inerbcii. „2rcnlid)" i.e. mit crnft. SBitten, begcrn. 3[t ci" fi-'''"-' {"'o-
as. IS inissio ba§, luerlid;, Amen.
14G.
S.3 '5luff furften', 'filio iiominis' [sem])or] sunt lioinincs l)clffen crrcttcu
fagen tüir beffer, 'spiritus' [ipsonim] : l)l)r leben. „6iit menfd) tau bod) nidjt •-■:■
ii.4 t)clffen", ein menfd) Ivirb bod) 311 pnll'cr. Mira res, baä man ben Icnteit
fol crft fagen qnod mori del)|eant, cum ob oeulos videamus, iiod) fol man
brauff bauen, Si lio|mines morinntur, loa-j tuuneu fic bciin inel tl)un?
''MM'j baDon de morte intellige. „ßu feiner erbe" est facttis. '^ilnfd)logc'
t)erl)ciffung, furnl)emcn, quae princeps prumisit. ;^ene f)elffer [Antitlicsisl :io
58. sfinb cinä trcdä loeret, „faren ou§": ber l)at l)imel unb erben in ber l)aub.
'C^Uauben': lio|niiiies non 'galten, nee possniit. 6in red)t fein ps|almus. ®eu
55. 7 „unred)t" gefcl^idöt: @r lendt umb: in diversnm luHiit i.e. mad)tu aubeiw,
bcnn fie luoHen. itcrt ber ©ottlofen anfd)lege ju rud, l)inber fid). (ir
trcibt'j lüibberfpiel, non solum iiiii)edit sed. 35
SM 4/8 Nenti verba deiis et iiientciii vergit olyinpo »■ /6' bit c aus bic^ -•'' U'tii'U
))f)X mit Ziffern 2 1
^iMnltev 1581. 165
ps. 147.
Supra 33. [92.] Unfcriii g[ott loben tft ein foftlicf) [gotöbienftl » i
bing. Cpffcr, bic lang auffcii fiiib \^'ai»/] nidjt „l'crftolfcn" vd licriogten. »•-'
[S8l. ll-.>"| Lh- !ait 3clen vcl luciö, linc Diel bev ftcriic ift, feine ftiigl)eit \/licbHna],3i.iii
5 fein h)ciil)eit ift unermeflic^. "Thebuna" ordinatio, ein bing in ein gciuiy
icgiment 3n f äffen, er {)at-3 alfo gefaft: tuenn ein fvancfcr Irnnd ift, fo ()ilfft
ev im Quff, niirabil[il)us C()ii>ilii.s et certis|:<iinis. ^Ijt left CV ben Xuvct'en
"^er faren unb mac^ts fo [unb "^attä fo genji§ gefaft], ba§ man fprcc^en mu§,
eö fct) nidjt nostnnn faceic. I)iliü;o locos contra iil)[eriim arl)[itriiim. Firma
10 ordinata in Kebus. *3JJnn mnS anff bic opera rcferiin. £)ie lüclt vegirt ev,
ba§ man fief)et, "öa^ er firf) ber fad) annimmt. 6l muf» gt)cit, loic er toil
non ut mimdiis i. e. [feine] loeife jn rcgivn ift unbegreifflicf;, ut sccpiitur.
SBie cr§ gefaft unb gcorbnet I)at, t)at certam rationem gefaft, e§ fan nid^t
loeitev gf)cn quam vnlt, unb ba» treibt er „an jal". Certa stant omnia
15 lege. 6r fel^t fie Juerlic^ nirfjt fanfft nibber. 2)a !ompt ber fingetan^ tribber, »-«t
de quo Aug|ust|inus niira. Est iusiguis figura, (piia 'corvus' dicitur deseri
suos 'pullos', cgo expertus hie in niea turri. Si tetigcris ovuui, non revisit. Si. 9
6in ebter, nuljer fogl. 6r rcudjtv, er mua ein gute nafen f)aben. Ari.stotcles
dicit, 'i)a-i er locit fleugt.
20 14o.
äticgcl muffen ftfjeu bleiben propter EsaLiam, i. c. abundantia frumeuti j^^',- ^J,' J^ ,
unb gibt bir loeil^en bie fuUe d|icit ps|almus mit bcm 'beften loeil^en', con-ige.^i u?, n
"(Sr fenbet fein' prcbig ['rebe'], 'h)ie biffen' i.e. ftudc, 'loirfft', jcrftreuet.*!-»?.»/!?
'Lana': Dens !an eim 'fd^nc' mod^en, admiratione creaturarum ^abcn-j gari'ii-»M6
3.S nid^t geacfjt. Augnstinu.«: fc^ne non cre.scit lüie ein bäum, loaffer sed feit er
ab et cadit, 'siout lana'. Ip.se dixit, er f priest [„ein tüort"], fo jefdfjmelljt», *ii". «s
ia^ tnarl, ['Habit'], fo taloet e§ Ijin incg. Gr meinet bie ta>ü luinb, 'tlavit
Spiritus', er fpeiet, baä „ba l)in flo§". Natioui: feine toei«, ba» ift ber ci- 'J'. n»
red^t ber§.
30 3llle \)tUt, leud^tenbe ftcrue, l)l)r [)imcl altentljalbcn, biew-u8,,M
follen loben ben namen be§ '^errn, ba fol ber berS aui fein. 'Statuit':Wi«.5
6r erljelt fie, ift auc^ bie certitudo, stare faeit, er mac^t, ha-li fie bleiben, läi-us.e
g'^en ba ber ftiUc et tarnen in ccrtis[sima lege., 6r fc|t l)nn ein ^\[, ma-i,
vel gibt l)nn ein ma§, lauff, \>a^ fie nic^t anbcr§ gel)en [fein] muffen
3b lunnen. Unb ungeftf)um toinb vel fturmtninb, 'ber fein befel^ ouäric^t',*'-''»'''»
2 92 über (82) 3 Xaim] V'V'i'^Z 9 Firma] forma? Firma zu Thebuna (Z. 5) h
zu, 9jlO Triticum e.st qiiiddam deteriiis quam siligo vel est gcnus r zu 16 Corvus r
zu 19 Corvus r 23 6r] Gin zu 23l24 maiores lapides grandinis Wie ein (ii(fen Btobä ^eift
nton f^toä r zu 27 Buerit /■ = fluent 30 (149) r zu 33134 ba it)) cä bleiben mul r
\QQ Sut^etä 5Joc^bcfietuiigcn nii bct beutjctien Sibcl.
bie i)n feim ge'^orfam gefjcn, bte f^un h)a§ er t)^n bcfil{)t, tnit, bic tl)im fein
tt)un, iad^, hJeicf. Snunma pnimmarum: bte büx- fein aufrichten, Verbum
Im! i"; 14 eius est res quod verbum, Thehilki [laus] laudatio proprie, 'JöoW bo» l)t)nt
f^or i. e. quos vocavit, quibus est vocatio data accedendi, bau öold bn§ fil^
JU \)i)m ii)ai t^un, populo oflerenti sibi. s
iB^'i/5 reigen 'Chorus' gr ^ilfft ben elenbcn tjerrlic^, gar fcC)on, !oftIi4
SS. 6'Kxalteut': tripudieut mit loBen [rcbc] prcifen, t){)r mnnb fol (Sott erfioljcn,
Est expositio, tnas fingen preifcn fei), lucnn man lang fingt unb preift, fo
f)eift§: gefSl. ii2^]prebiget unb mit bem ft^luerb brein genauen, Wnb f ollen lo
fd;arffe fc^toerter in l^enben ^aben d[iciaius uos, 6in fein psialmus
pro Iud[aeis, quod statim tüibber g()en §ieru[faleOT lomen. ^ä) toolt fonft
3icm. 1, 17 gleid^tool „ba§ jlreifdineibig fc^lücrb I)a6en: Revelatur ira dei, ba§ ift§ fc^lricrb,
s.spraedicabunt apostoli legem ?c., ba tüerben bie ludei gcbencEen, baS fic nod^
füllen regiren. (Sl)re, „f^mud". 15
150.
SB. 1 Man fol bie '^eiligen anruffen, madjt i.e. feines lonig§reid)u i.e.
|^tl)atten, ^nn feiner groffen l)errli(feit, nmieftet, 'reigen', d)oru-5, ^c^
gleuB ba-j fie ein abcnteurlirfje musicen gcf)abt Ijabcn, be» bing Incl burd)
ein anber. 2«
Finis. die 15 Marcij quae erat mercurij, deo laus et gloria.
3 Tehilla r 5 offereiiti pj] appiopimiuauti Vulj. 6 149 r 16 160 r
JpiDtorotl 1539 — 41
iinb
Qflnbfiijviftüiljc Cintr.irjc
%\tt cCcftamtnt 1539.
li.i^
u M.iijli' l
; /i .
!Protofot[ iirib I)anb}(^tiftlir[)c Ginfvfige.
IGO
Oeuesis I.
[581.71»] [O. 2.] Nondiiin fuit veiitus.
W. 33,G Ps[almus: 'verbo' 3C 'spiritu'. 3" iier 3cit
ift noc^ fein „Uiinb" gelneft. Lyra' glos|sat:
i viiluntas dei, ergo est spiritus sanctiis Et
«iob37, 21 spiritu [sui] oris ^n ^ob Don nnc^tluinb bcr
ben fiimcl Innter maäjt. 2Benn§ uinfei- t)ierr
ÖJ|Ott uoü videt ut homiues i[d e[st uon
fallitur [ö. 4.] visio dei facit bonum. Vi-
lu dendo fit bonum. Non: Bonum fuit ut deus
deleetaretur [sed]: ßv fa%, büy ein nuljlicf;,
loftlid^ bing tüax, ßr l^icltS fnr gnt foftlirf)
biiig an. 'Vidit lumen' esse valdo l)onnni,
biVj fit)ct man IdoI, @r bai-ff fein nid^t, fmi-
15 ninr re divina, cum luce fruinuu-. Quod
esset commodautilis iucunda [nonsibi] qui[aj
nullius eget. Videndo fecit ut lumcn esset.
'Bonum': ijuod deo placet et cjuod utile
[propter Manicheos] Multa dicit [P. M.] et
20 pauca probat Aristoteles de hoc capfite.
[0. G.| ©in tcmpel, tabernadcl [fefte] gcjclt,
ein geloelO. Teueo fP. M.] hoc omue, quod
vocamus etherem, aerem, coclum aqueum
etiani supra luuam firraamentuni uon est
S)ag ^rftc SSurij a)Jü)c.
V. i SBinb nonduni fuit ps. 33.
'Spiritus.' Darüber: [(rl.\
Sßinb ift bauinmt nod) nici)t
gclncft, bvumb nni-5 co ben
t)eiligen geift bcbeiitcn.'^
V.4 ©Ott fa^e bai- Ite(f)t (fnv gut
an) : ia()C [ba«] ba-j liedjt [gut
loar] dazu <(Uod esset ntilis
res, cum sibi eget (ba§) VLuit
dicere '\ai)C fbaö] baS liect)t
gut Wax i. e. I fj!f.\ luil;, foftlid).
1 Die Kapitelüberschrift fehlt Hs. zu 3 (3. Siilii) 17 Siitij 39 afio r 9 visin
c. aus Video 13 Über lumeu steht quoniam Ki i{\\i blässer eryänzt zu quia
13 dicere erloschen 14 gut erloschen
') Gemeint ist dei' Framiskann- Nikolaus ron lAjra, f 1340 zu Parü. Seine' Postillae
in uyiiv. Biblia (Rom 14TI) henützle Luther bei seinen Arbeiten so nachdriicklich, daß das
Wort: „Si Lyra non lyrasset, nemo doctonim in Bibliam saltasset" oder (jar: „Si L. n. 1.,
totus mundus delirasset' in der Form: ,Si L. n. 1., Lutherus non saltasset' auf LutJier
übertragen wurde. Vgl. Herzog -Hauck, Real-Enzyklop. 12, dlO; Ersch und Gruber: Art.
„Bibelübersetzungen" von Ge-ienius 1823. Op. Exeget. Lat. Lutheri Tom. I, .Sß'. ') Der
Text von SBinb bis bcbeuten wird akdann in den späteren VoUbibeln Texiglossc, jedoch mit
einigen kleineren Abueiehungen , z. B. beulen statt bcbeuten. Wo die Alnceichungcn nicht
stärker sind, unterlassen wir den biuJistahengenauen Abdruck der Glosse in den Anmerkungen
und zeigen nur durdi ein vorgesetztes (r/. (s. o.) an, daß der beireffende Text wörtlivh
oder doch mit nur unerheblichen Abweichungen einmal Glosse geworden ist. Wo jedocli
die Unterschiede zwischen unserer Handschrift uwl der gedruckten Glosse mehr ins Gewicht
fallen, werden wir in den Anmerkunt/en zum Vergleich wörtlich nach der betreffenden Voll-
Iribel die ganze Glosse einsetzen.
SutfjeT« SBcvte. »iberüBetfctiinfl 3. 11''
170
5ProlotoU iiiib l)aiibjd)riftttd^c Sinhägc.
aqua, [ü. 7.] sed separat aqua«, cli\ idit. 'Di-
visit' [P. M.] Celestes spliera« ab Ulis aquis
l)eii(lentib[us.
|ö. ll.| @vng ift f(oiii, 'fvaiit' c\xad.
i'. V iimjfcv ((juntcn): luaffcv ["unter
ber jeftcn]; tüüfier (bvobeit nii):
Uuiffer über ber
0.9 fet)e, (u)nb: fetjc, lliib r
».10^0:^0 e§ (für) gut {an): \ai)t
[boS] eS gut [lunr]
f. i2|al)e c§ (für) gut (an): fal)e
[boy] e§ gut [toar].
[D. 14.J Pr meinet «liiferentias temporuiii. »■ h (^JJionbcn) : fetten r: dii.r/i iü
Reiten, für bic „'•JJiouben", äBcId; ,3eit iftv \Of.\ (Reiten) l)ert)ft glcnli'
im ior. luinter fommcr jc.'-'
zu unb fdjetben s/e/;/ r sp
bie bn fc^cibcu.
|ü. 16. J V[ult d|icerc Sol et luna fol ccrtas v. i« (f in gro«: [^a§] c\xoi- sp 1;,
vices teiuporum madjen. Loquitiir de »{jcre tleiii '///«'w.e'^,:'« tleincr »s/;
ci-eationis. Magnum beueficium (piod deus
dedit vices hyemis et aestatis. 33efttmptc
^eit ift nidjt creatio, sed humana institutio.
^cit^en, iiü'i man ian brau rechnen. Terra 20
in byeino [1*. M.] concipiat in aestate pariat.
äBenn bie foun nid^t fdjciuet fo tan man
fein tage nic^t ^aku. Qx maä^t bie ftunb brin. ». 1» fal)e c§ (für) gut (an) : fa()e
[baol e? gut |U)ar|.
|t). 19.| Ex ista luce 4 dieruin t'actus est 25
so]. |ti. 20.] Aves fliegen md}t f)in über w. m (fteugct) : [ftiegej sp
über» tinnamentuni. Totuni acreni vocaut
celum et aquam. Volucres cocli, sed alieuas.
|li. 21.1 on-as mMUien germani 'inalfifc^'. u. 2ifaf)e c*5 (fiir) gut (au): faf)c
[bas] eS gut [tuar]. ::o
B. 22 Unbfegnet : llnb ®ütt feguet rsp
(er)fünct
|o. 24. 1 ä5icf), \xnvi fdjleicf}t, lourm loc id)
bleiben [serpentes]. Contra Judaeos (|uidicuiil
Bit-^M 3cf serpentes de numero bonorum, lesus kSyracli. « 2:, Unb ®ott madjet: 'Jllfo mad)et :i:.
«Ott r sp
fat)e e§ (für) gut (an) : faljc
|ba§] eö gut [loar].
') = lenz, fllcnjj idoM Kolleklirbildung zu lenz (also entstanden atus i/c-lenze), spät
mhd. und im IG. Jahrh. häufiflcr, rril. DWtti. 0, TM Nr.'J, vo kein Beleg ans Luther, doch
andere aus Jlanx Sachs, Waklis, Fiscliurt etc. ») Gl. wörtlich: (Reiten) Sciiij. ©oiiuncr.
^etift. äöinler. Gemäß dem geänderten Text ist die bis M.-i.'* iirdrxclde Ghsxc mit drm
Stichirnrt '^eid)m gestrichen.
'43tofofp[l iiiib l)iiiibid)rittlid)c C^iiitrögf.
171
[ö. 29.| ^crrt: fiiib famcii, in
vis seminalis seu gignendi.
[O. 30.| 'giuu fraitf, grnS. Omncs arboics
\V. M."| et omncs reliquas plantas [fvailtl,
ä?iclleirf)t [M. L.] meint er f)ic ba-? [)olU im
1« \ml\>, hüä nirf)t frudfjt tregt. 58cibc genei-a
arborum fnigiferiim et ccontra, {5'5 ift U'ol
apiid (leum gcloeft, auffm £aiib abci Waxl-
nod) md)t.
CAP. II. Uiiw:
»■27 (ujiib er irfjuff: lliib er frfjiiff
»■ 28 unb ipxaä] : iinb [ci | ^j>
i|nilms est i>. 29 Sct)ct bn : Sil)c, .yi) gebe
CUtfj /■ Sj)
31t elDf ©jjeife dazu r n})
(bas ii bal'oit cffct)
u :«' baS bn(<j) le^(en t)nt; : bnö
bn lebt /• .--7^
a [2*1. 71''] |t). 5.] Sic DOV iiicf)t KuuTii Cum
autea nuiKjuain fuissent. Supra: 'Terra iii-
25 auis et' jc. Est descriptio terrae vacuae
[iuaiiis et jc] Principiuni [P. M.] iiinndi,
[v[ultd[icere]: Sine cuitu^ \{\. M.] ift« er für
!onicu v[ult d[icere [t). 6.] ncBcl, grecus habet,
'fons' 'fcudf;tct', trcndct.
|ti. 7.| r(h"bcn!Io§'l, ^diffgcluorffcii crbcii.
'^Jicixfdjen', ba ift 'äham nod) allein geboren.
B :ti fif)C {ha) e§ tuar ^y
Cap. II.
»■i^tlfo töQvb öolenbet: Dolenbct
f)nttöott (ausgemacf)t; nllc rs/i
»•i (u)nb rugete: llnb sji
bic er mnd^ct: gcmarfjt ^- sy
u-sUnb fcgnetc: Unb @ott feg-
nete r sp
(ge) rüget (l^atte) : rugetfc] .y;
>i-4 (t)crfomen) : [toorben]
u. 5 (el)e benn jrgenb ein ftrencf)=
liu mar auff bem felbe, ober
jrgenb ein frant auff erben
linuf)'j : nnb allerlct) i^clmne
auff bem felbe, bie juimr nie
gelueft Inaren auff ßrbcn, Hub
allerlei) Äraut auff bem felbe,
hau juüor nie geloatfifeu >uar r;
dazu: descriptio (de) terrae
inanis et vacuae et
planta scilicet oumia iiata.
aber (ntcfjt) : aber [nie] i^p
ber ba§ fianb: ber ha | /■ sp | ba».
i' ■ bell ''JJienfcfjcn au-i bcni: ?lbam
au-j ein y sp
zu 36f. blasser r: Et uoii erat similis illi fein§ l)iclt fid^ fo 3u im als ein mcnid^. (ugt.
Gen. 2, 18 f.)
31 In descriptio nur noch ptio deutlich zu lesen; Idnter viicuae sind ein paar Worte
unleserlich geworden,
') Vgl. Vulg.: et homo iiüii erat, qui oiicraretur terrain.
IIb*
^^totofoU iiiii) Ijaiibjiijrijttidjc lyiiitriiac.
[Ü.9.J 'Öcieiiciae boni' ba lülllpt Hei^iodus, ha
fil)ct man bnö [O. 10.] Gbeu uomeu pro-
prium.^ «ytcuft a septentrioue ad meridieni.
[ö. 14.] Tigris et Euphrates fomen ,]iifamcii.
|ö. 18ff.] 'Coram eo.' Mc tilici: tl)iit \cx] bei:
homo boit fid^ [befeitc- im ftall], bivi 6cl)cU
er Bei) jid). Est socia vitae, principaliter
in geiieratione et postea socia omnium
huniaiiorum operum. Sicut corani eo:
'similem sibi', bie similitudinem Uuilt Id)
gern l]afien. 6r meinet generatiouem ba-J
ift certum, couveuiens, sibi idonea, apta, bie
er bei) lief) i)abe. Quae sit sicut ipse: socia
generatiouis [quo ad iiaturam], et vitae
aeteruae, Socia vitae huius, t'uturae coo-
peratrLx 3C. Sine his non vivitur, (piale
miraculum generatio. Papa ']oU uicf)t l'cfjen.
3rf) f)att, c-3 tuerb ein greulicf) iudicium fein
l)rt)pter libidines, apud omnes gcntes sunt
inipunitae.
[U. 25.] Neu piidffiebaut: Cf>i ift fein t-or-
ruptiü, ,ju ber o^xi burffteu fie fid) nid;t
fcfjemeu, Wax alle» rein.
Caput. III.
|ti. l.| ^a, folt cud) föott )ü gram
fein? Üie6er, „meinftu", ULnfer [)|crr fö|ütt
jül end) ben Cunim lierbieten nnb fo ir bauun
effet, hü5 ir folt be« einigen tobo fterben, Sd-
licet, ia loarlicf;, U[nfer ^[err ®[ütt fol ba
7 CO c aus deo y/i/ Kst bis npcnini mit
siinilcin Sd'-'U burfften bis fcfjcmcu v;i7-d 67.
2 ba fcI6§ durch I'unlilc uidersirichcii
'j VijL Ol). Exeij. ImI. Tom. f, S. um.
X). 10 teilet fid) ba jclby: ba felb»
Don bannen np
u. 11 gan^ lanb: ganJ^e '•
finb: finb|"et] n/* &
« u fleufft (für) 3(ffi)rien
. isfi bie (fic^ 3u jm ()aUe): bie
(al§ fnr l)t)m fei); : mit Uötd
statt für: (bei)); wieder (je-
hcssert in: (gleicC) fei)).' schließ- lo
lieh das Endgültige: bie nmb
l)I)n fei); dazic: sotia vitae
^ huius
C „ et cooperatrix; am
luturae '
unteren Blattrande rh : [Gl.] is
© (Um6 l)f)ii fet)) ba-j ift fein
tf)iernam fid) beo ntenfd)en [an]
umB l)^n (an) (jur) ju fein,
\>üi^ \)\\m l)iillfc fid) mehren
unb necren jc. -'o
11. 20 5l'6er ber nienfi^ (funb) !cin
gef)ulffen (bie fid) ^n jm f)ielte):
SlBer für \am Initenraiid] bcn
5Jlenfc^[en] [loarb fein gel)nlffe
(funben bie aU für l)[)m lucrc/J ; «
Aber ju steht [bei)] (l)f)iit gletd)
fei)); sehlie/Jlich fnnben, bie
lior l)^m lücre. /•
»'.•-■:. I <';/. I i.e. bnrfftcn fid) nid)t
fdjemen. au
(iip. III.
35
10 piwte.i (in alijs je.) //« /-' (TAt)
iProtofoK mib Ijimbjdjriftlic^e eintrage.
173
. a>(L'ic 1, 27
mit luub flCljCll, Nutma reJdit vilem voluii-
tateiu divinuni, ba-J mau» opus anfil)Ct noii
verbum, ut si dixeris geutibus de Circum-
cisione jc. fö. o.j '®ott', [iuil icf) behalten]
«[iiia diabolus invadit maiestateni dei. Sujjra:
siimus iraago dei, hie volumus ©ott felDev
fein.
[b. G.] [V^idit.] Iiicendit videudo cogi-
taiido inspicere 'fdjatrct an': Facta est valde
»» incensa et consideraus. ' Miic\ lltnrfjtc':
SoEcii gottcf tücrbeu ['fing mccf)tc']. 'Hub
ix o§': ba§ luai' iiirfjt flut. [ü. 8.| 2)a
laut», atä geljc bic ftim.
(ü. Iti.j Desidcriimi tuum fd) ,5U beim mau.
Post ]>|eccatum originale secutum quod mu-
=« lier iuobedieDS 5Jcin, icf) lüil ba^ bu beineu
löilleu 6rccf;eu et obedire marito.
|o. 19.] 'Zsm fdjlüci»' bcincr 'Jlofcu. Sßcrbcu
bctt gerteien fein. In oculis rationis nihil
-* i'abulosiuö in oiuuibus fabulis.
'• (0.22.1 r®il)c ^ilbam ift iüorbeu'l .Miral.iles
descriptiones sunt hae.
C. 4. V. VI. Gen.
[581. 72*] Putati.s Evam non intellexi.sse,
(]Uod tilius dei venturus esset ex .semine
ipsius. [ö. 1.] Virum domini, bei iftö Ls est
30 vor Si^e steht .2
S5
K. 5 l'ciu luie Onitt : fcIfic-Wott feiu *•
o.i'. Hub [bxaä)) bei fiudjt (ab):
Uiib [nam üou] ber.
(u)ub er: Uub ex
». 8 ijm ©arten (9cl)cn) : [bcr ] im
©arten gieug r
». u für allem S.Ue(): unter allenu-.s;;
B. 15 In der Glosse ©er fclb ist
Gnaugeliou c in ßuangelinm
SUcifi: 2Bei6[e]
u K. ^nm Sßcib: äUeibfe]
brauff necrcn : bation nceveu rsji
«■ 21 SU feilen sieht r sp -. uoii
fcUeu 5cl)ot[iün. de agno iu.s-
sit no.s uti pellibus: ("hri.stu.s
cnim oblatus in vietiinani in
tota natura perniciei."^
v. i-i f{)rü(^ (,) Si^e, 5lbam: ber
mcnfd) r sp
».2« für bcn: üor [*•«/>] ben.
Cap. IV.
24 Belt] Bett [fj
bläiser c aus esse
1 :^s^ l)ai) friegt ben 5]|an be(§)
31 über descriptioues steht .1. 3ö esset
') Dieser Text ist nicht ganz sicher zu lesen; die Ilundsclirift dürfte nadt litera-
rischer Bezeuguny hei Reineccii^ die des Kreuziger sein; über die Gcschidüe dieser Glosse
soivie über die Beteiligung Kreuzigers an der Bibelrevision loird in der Einleitung gdianddt.
174
^l'rulofoll iinb (jaiibidjviftüdje Lfiitträgc.
seinen nnilieris. In EbLi'aeo: 'A(|ui>ivi viiuni
domiui' incaruatuui. Vocabulum iliviuitatis.
[ti. 3.] lain tum docuit .sacrificare et postea
in Mose )3raeceptum. [ti. 4.] Proprio: 311 eim
frcunblicf} fteüen, nt ein iniitcr 'Snm ftub,
fj.'J'; \l iiiib mit im Mdn^ mit lopff. ps. 119' medi-
[tatio niea est In Esa[ia credo ultLinio. '^at
nic^t aKein beit !opff niber gcfc^Iagcu, jonbcni
nioderatio gestuum gar fiiit Incg getiH'ft. ^s]t
§Ler3og ©eorg Inorbert: [o. 6.] uiigct'crbig k.
[ü. 7.] '3lngcnem', uon sacrificium sed sns-
ceptioneni di\auara, Peccatnm ipsum nuii-
quam cnbabit secure [ad revelandniu] , tft
absolnte gejagt, non de peccato fniii. SBoI=
tl)uft, 'fvom Bift', 'angcncm' loil \ä) 6ef)altcii
propter contrarium, peccatuni revelabitnr.
Viult diccre de securitate generis humani,
quod peccatum quiescit ante revelationem
pcccati, \^ux ber ttiuer]*, mcicf) au§ bem
tejt hmö biv gefeit [bli loilt]. Ista est prima
praedicatio post lapsum satis brevis. Coucio
de gravissinio, de indicio fiitnro k.
Itohetz, toie |ic^ eilt tf)terlin legt, videtur
mihi significare [P. M.] illam magnam sc-
curitatem. ©§ legt fic^ \o »nie ein l)iinb auff
•Öggigigh^cOrjakbeii^JJIauii
hm §errn; darnnto- ron liö-
rers Hand: [Gf.] ©t) Ü)ott fei
geloW ba IjaB iä) brn .\;i(viU;U9{
bett 5J}an, ben Snmeii ber bcm
Satanobei"£cf)Iniigciibcntopff
3ittvettcn fol. In luirbi- tt)im.'
; naä) ctlid)cn 2agen: iiBer
[nad;] einer jeit rs2'
xo
».7 (fo bleibt bic fnub nidjt firfjer
norf) licrBorgcn) : So rüget
bic funbe fiiv ber tl)nr ih;
die alte Glosse zu iierluirgcii
ist der Texfänderung ivegen 20
gestrichen; dazu die Formumj
einer neuen Glosse: (boa ift,
fnnbe ligt tuol eine loeile
fic[}er luie ein tl)icr nnff) ber
erben ligt nnb rüget. C-Jtbcr -'^
fie lüirb 3U Ic^t ninffen offen=
bart toerben). [Dies auf dem
oberen Hände des Blattes;
darunter am Lüngsrande]:
(Hebraice peccatnm ciibat ad ao
1 ''ty^ip (Caiu)] aquisivi <V saerificni-e (servo) et zu 8 f. bliisucr r: „Uxor est
quasi coram niarito, maritus Ijat fic jur f|anb, quam diu vivit; servus, ancilla ift nidtjt (0" (v(/t.
Op. Exeg. Lat. Tom. T, S. 147). ir, ungedErbig c ans uiibctbig 16!l7 ilhcr susceiitionem
steht actceptionem J9 foin. (9}lcinftu) '28 Bobctz] yai
8 nadö bis Sogen unt
>) Vt/l Erl. Ausg. S7, G3f. Hier firuhl sich in der Schrift LutJ^rK von den letzten
Worten Davids (KöslUn-Kaicermi Jl, r>S'.)ff.; Erl. Ausg. 37, -Jß'.: Mathcsius Predigt XllI)
der Stoff zu dieser Glosse, die erst 1546 in die Bibel aufgenommen wird. Über rf/csc und
einige andere Stellen, wo der gleidic Sachnerhalt vorliegt, muß in der Einleitung ausfidirlich
gesprochen ■werdin. ^) tcFeln Nhfrm. zu g(iu!cln d. i. spielend bewegen vgl. DWtb. 4, l
(l. Il'ilfte), 1556, 8. Vgl. ünsre Ausg. Bd. 33, 422, 27 »uaS ferfcll [gcucfclt] ber. ') Lutluir
bringt Belege für das Wort nra; = gnädig ansclMucn. Die Stelle in Ps. 11'.), 117 wird von
Beuddin zitiert; die Jesaiastelk aber nicht, nsttjxi Ps. ll'J,7 = 12"tJS'S'' Jesaia 66, 12
= 7:;^; 1. Mose 4, 4. *) Vgl. Kroker, Tischreden 71i)^.
5PtotofoK iinb 1)Qnb|i^tiflltcf)e ©iiittäge.
17P
feine 4 pfoten. 3?iftu nidjt froin, fo tnivftii
ein Uicil fo liegen, nliev cS Unrb offcnlniv
Inerben k. Peccatum cubat. sod nn eini
fcrlid^cn OVt, nbi revcIaMtm-, (viu fdjone
Antitliesis: Sidjev unb cifdjvcctliclj.
[ö. 11.] Quae 'suscepit sang[iiinenr Iiisignis*
locus de resurrectionc, nioliilis et f'ngitivus,
liorribilis textiis.
foro<bic funbe ligt fuv bev ttiiiv,
ba-3 ift, bie fnnbe ligt luol fülle
unb rüget über bie lente [Unb
ber funber] ger)et eine '^ni
lang fidler boljin. 5lber c>5
loirb bod^ ju le^t bie tt)ur
auffgef)en nnb offenbar loer=
ben. Taun fic ligt nidl;t ijnt
loindel, fonbern l)nn ber tl)nr
bie (muff) offen ftefjeii niu>3.)
Endlich uuijcst ruhen am un-
teren Rande des lilattes mit
Einwcisungszeichcu: \Clf.\ 0
(2^ur EbrLaioe) ßbreifcf) Iau=
tet 2:f)ür fo Diel ali ha-i
offenftel)et ober auffgcUjan
Uijrb. Marci 7. ll('[ilic(a tl)n
bid; auff (fei) ein offen tljur) k.
Unb ift bie nieinung bie funbe
ligt unb raget, äßie ein ürf}fliii
ligt önb rüget. ^Jl6cr fie ligt
l)nn ber t^ur, ba§ ift fie inirb
offen ftef)en ober offenlmr lüer=
ben, oll ber funber lool eine
3citlang ficf)erbal)iu gel)et, al-3
fei) bie funbe tob ober fdjlaffc.
CÄP. Y.
Diligo hoc ca|)LUt ex singiilari saji[i('ntia
qiiod rcctiss[iine signilieat genci-ationcs baS
man eigentUcl) principium niniuli. Iste locus
postlapsura creationis, quod gratia non ablata.
r.ip- V
26127 Insignis bis resurrectione unt 30 sap^ieiitia (fdivLina]) Hl generatlones
»ehr unsicher; Schreibfehler f 32 über Iste locu.s steht In die qua crcatio
8J10 von Sonn bis mil§ blassere Tinte; dieselbe Tinte auch bei den übergeschriebenen
Worten Z. S\4: Unb bet funber l^id Der Teil des Blattes, auf dem die Worte Unb ift
bis fd^Iaffe stunden, ist abgerissen: dafür sind aber mit dunklerer 1\nte ron derselben Hand ['.]
diese Worte mit Einweisungtzeiehen daneben noch einmal viederholl. Vgl. I\roI:er, Tisch-
reden 779», 3S4.
') Vgl. Un.trc Ausy. Bd. 14, ituif.
170
^»TotofoII imb "^anbfc^rifttid^e Ginhäge.
[0. 21.] r^enod^l- ^ä) Idü bo§ M)altm, ha§
t-r i\abi geprebiget.' fti. 22.] 'Amb|u]avit'
coram deo i. e. praedicavit. Srel) lOO iar
{)Qt er u[Tiferm ^lerr g^ott gebienct, unb boc^
glcidjltiol Hberos generavit. Contra oooli-
batnm. Fuit in ministerio
\\3. 24.] 'a^otliä) le'Bcn' fuit pontifo.x.
|0. 28/20.1 3)en 9loat) nennet ev einen £on,
bic nnbern nicfjt.
CAP. VI.
[ö. 4.] '©etooltigc unb bcrumpte' jc.
Xa-j finb bic 'St)rannen' - Gerniani nonint,
ijuid sit tyraunu.s: [ö. li.] 'Poeuitet': dura
praedicatio. fti. 14ff.] Hinter f)|err gjott
(exet in ein Schiff mncfjen, fSloat)] ift bcv
ei'ft Sdjifmcifter.
CAP. YII.
[S8l. 72''] 5loaf) nius ein guter vcnator
et auceps gelocien jein. [O. M.| äBadjtcIn
[fittic^] fomen tiier and) t)inein, bie tunnen
nicf)t fliegen, (inunta ira liaoc fuit, ctiani
aniinalia t)aben muffen fterbcu.
0-5 (u)nb: Unb r
B-s (u)nb: Unb r
B. u (u)nb: Unb r
B. u (u)nb: Unb r
B. 17 (u)nb: Unb r
B. 20 (u)nb: Unb r
». 22 In der Glo<;f:e xtatt (iBanbel) :
rieben]
(Unb lebet bornad) brcl)'()uu= m
bert jnr unb senget Sone unb
Slocfjtere (Unb füret einen 6Hitt=
li^^en tranbel, unb) : Unb nac^
bem er ^et£)ufaln gejenget
f)atte, (füret) [c-] er (einen i=
gottfeUg) ein gottlic^(§)en
leben bleib er in eint g6tt=
li^en Seben brel) Ijnnbert jnr,
unb jeuget Sone unb iödjtcre r
20
B. •-•7 (n)nb: Unb *•
B.31 (u)nb: Unb
( ap. VI.
ZH tcnnen l)iil|: fo()rcn niagi?
plaeerot \?\ r sp
a
30
20 fuit c «IM vivit Sl Seilenüliersrlirlft CAPVT XVIII. [.'J IX. X. GK.
') Vyl. I'n<tre Ausi/. liil. 14, ISOff. «) Luther reclitfoiif/t (hin Frenuhvnrt
.lljtniinfti* iw Text.
5l5totofon imb fjaiibfdjTiitlidje t^finträge.
177
CAPYT. VIII.
[ö. 4.] 3Ivarat, bac' grofte geBtrg in Tn-
dia. [ö. 8.] Cdlumbani introd[ucta ein fein
figuricfjen ift ba». [o. 11.] JBefpcv^ ift im
i bcubid^ toorben ex oflicio. :Jft lenger benii
ein iar in arca geloeft, prirao luense iu-
gressus, secnudo egressus. [ö. 20.] 'Holo-
causta'2, moicB iitiextit ba. ^ä) Be^altg
epö. 5,» umb ©[ttnct 5^?aul rtiüen. [ö. 21.] In 'odo-
10 rem [quietis] suavitatis', [ö. 22.] pulclier[rima
confirmatio ordinationis |iuensis, dies].
Caput IX.
[ö. 4.] Veruntamen in aniina sua i. e. in
panguine sno. Vinlt d[icere qnod sanguis
li ^it aniraa i. e. Wan ]ol nic^t rol) fteifc^
frefjen, Vide Annotationes ' Munsteri b.
Sunt tres partes membrum de vivente ani-
mali lebt in fein Slut, i. e. xoijt fteifc^, tt)ie
ber hjolft rflcijc^] ein ©djafe, inenn einer
so öon eint öogel ein ftugel 3C. 3 partes hominis,
vir!, fratris, [t).5.] quia unusqnisque est frater
alterius. ^l't epithasis. ^i) 'i^alt [P. M."|,
er aHegir broben auff ben ßain. 6» mu§
nic^t distribntio, sed copulativa fein. Omnis
j^( 25 caedes fP. M.] est eaedes fraterna sicut
'5!KoiJi2!23 l^ain- "^^Lult d[icere: 3ir feib fratres, Ideo
"• "• folt ir fraternitatem anfeljen, ^ä) bin pater.
30 [ö. 11.] 'Diluvinni', 9lufgcnomen ha^ fenr.
[D. 14.] Particidare diluvium !oni^)t gleic^
»a tn(ar): tü[cre]
Cap. IX.
f. s(lr)er er ani) ift): als ber
fein bruber ift r
B.8(aBeiter) fagt ©ott: [Unb]
(Sott fagt
1 Vni. c aus Xllll. 6 primo = .1. Us inense c aus auno -JS fiain mit Strick
zu 21 fratris 21 bet c aus oi
') Sinn: Luther tciU sagen: Eigentlich ist ja „Sefpet' ein Fremdwort, aber die
Deutschen wissen aus dem kirchlichen Ritual der katholischen Kirche ("ex officio = beim
Hochamt), was ,23e|pet" bedeutet; darum behalte er es Gcms. 8,11 bei; dasselbe Motiv wie
S. 176, 26 und Anm. 2. ■) Sinn: Obgleich erst im mosaiscl>en Gesetz die Opfer geregelt
sind, tcird von Noah lange vor Moses schon ein Ganzopfer (Holocausia) dargebracht; vgl.
auch Unsre Ausg. Bd. 14, 195; dort sagt Luther: Vides legem Mosi multa accepisse ex
lege naturae. ') Gemeint ist Sebastian Munster aus Basel 1489 — 1552: Bebraica Biblia
Latina planeque novo Sebast. Munsteri tralatione . . . adiectis insuper e rabbinorum commen-
tariis annotationibus. Basileae 15.34: vgl. Eroker, Tise)ireden Hr. 144 S. 120; Nr. 146 S. 121.
2utQex§ SBeite. »ibclüfictJE^una 3 12
178
'i.H-ototoU unb fianbfc^riftlii^c ffiiittiitie.
». 29(ii)nb ftorb: Unb ftavb
Cap. X.
»• 7 Sc^eba (,) unb S)eban (^c-
tüol, [ö. 19.] '6efe|f , '6efj)ren9t. [ö. 20.] ^d^
l^alt, e§ Uicvbc üor !ctn lucin gel^eft fein.
§at im crft geben ad couservationeiu na-
turae. 2Bie ift ba§ gering bing fo hoi-Lri-
biliter befcvibil't : Eeverentia ])areutum.
C. X.
Gomei-i Cimbri, babon fiub Iniv I)er.
Tiras Thraces.
[b. 8.] Nimrod qui fuit maledictus primus
est mouarcha. Poteus venator, t)en", 3n
bog proverb[ium [l^at <i.\\^ ge!^ort Georg ^ jc.
©ic I)aben iioc regno violeutia et tvrannide
propria angefangen siue mandato de! Sicut
Romani et Turca. [ü. 11.] Reheboth jc. S)a§
ift Ott« nu tob. [ö. 20.] ^^c^ t)alt, ba3 ber
§am gar aufgerottet fet) biö auff Aegyptum.
%^ f)alt, man I)ab [b. 15. j (Janaan für ben
umbilicum terrae ge'()alten. [b. 21.] ©ein
frater maior Tapliet, ba§ mu§ fo fein proptor
i^upputationetu aunorum.'' [O. 22.] 5lrpl)ad)=
fab ift Arbaces. Se^j'^ar toirb t)inben fein
In Iiidia.
Cap. XI. Cap. XT. 25
». 2fnnbcn fic cin(en bl'uO: ein
eben lanb //'
[331. 73 a] 'Later pro' lapide K. Ta-J ift
ber gtp§. [b. 10.] Generatio Sem, ba fimipt
/ fieiffet f.2.1, 6cy))rcngt [.1.1 Jh IS Aegyptum (Sina) 26 XI r 29 ßl})S c aus QiU
') Vyl. Unsre Antig. lid. ]4, 209: Moses dicit liiphot [Japhets Erstgeborner aber ist
Gomer J. Mose 10, 'Jj cum suis gcvalctt gegen niittcrimdjt, et nos de hoc filio prognati
sumus: gerniani jioloni , reufjdjcn k. Uomer = Cimbri; Tiras = Thraces volksetymo-
logisch. ^) Herzog Georg ron Sachsen, war bereits am 17. April 1539 gestorben, während
diese Revisionssitzung zwischen dem 17. Juli und 13. Äugtist 1539 stattfindet. ') Das
Interesse, das Luther hier und auch am Anfang von Cap. X für biblisch -genmtogische
Probleme bekundet, hat dann seinen Niederschlag gefunden in einer selbständigen chrono-
logisch-kirchenhistorischen Schrift, die Luther 1541 und rerändert ] 545 herausgab als „Suppit-
tatio annorum mundv' („Chronika" genannt); angefüllt mit Tabellen zur heiligen Geschichte
und chiliaslischen J'arusiebercchnu,ngen. Vgl. Jena 4, 0S9. Deutsche Ausgabe von Ulrich,
1883 Langensalza, Kostlin-Kawerau II, 506 f. 690 f.
» 21 ^sabl)et§ groffer bruber: ^sa= 20
p^etS |"be'5] grofferfn] brnber
5PTCitofott unb ^anbf^tiftlic^e (Sinträge. 179
bie rechte feine Sofel. ^popLiften tüiffen
nic§t toas gelegen ift an bem Catalogo tem-
porum.' Nullus liber in orbe terrarum
facit mentionem honim Sanctoruin. b. u 600 r
5 ». 13 438 r
8.15 433 r
B 17 466 r
B. 19 239 r
B. 21 239 r
10 B. S3 230 r
B.25(2) 148 »•
[ö. 28] aSet) feim batcr i.e. in feint ». 2s(]6el)) feinem tiotcr: Hov [r\
öaterlanb, Non est [coram patre] temporis feinem Dater
sed personae. 6§ laut gleic^ tüol, qiiod
15 non naturalis filia Haran, quia dicit iilia
in singulari niimero, [ü. 29.] ^si\ca fol Sara
fein, sed 2Rofe ^at§ öerBorgcn 5Jad;or ift
in Cbaldea Blieben. ». 3ijn(n)§ lanb: dam ^ r
». 3i .205. r
20
Caput XTT. Cap. XIL
Lucas [D. M.] manifeste contradicit hiiic
Bog. 7,2ff. textui. Est casuale [P. M.] erratum. Haran
proprio Mesopotamia, Aram iam depra-
vato vocabulo.
25 D. 2 .1. r
[O. 7.] ['Tibi dabo'] 2. praedieatio dei ad ». < .2. r
Abraham, [b. 8.] S)a§ ift, meine id), ber
s.woim«; berge Grisim JC Deuteironomio 27. [ü. 10.1
5.«01C27,13 „ ^ . ... . I J
Voluit illic esse ahcjuautisper hospes.
30 [ö. llff.] ^sä) ^alte [dLominus P. M.] e§
fei) ex magnitudine fidei gefd^ef)cn plus quam
ex infirmitate: ^c^ [d« M.] mag^ lieber, ha§
infirmitas fe^, benn Irir liegen aud^ in bem
fpital.2 [ü. 16 ff.] Xcr ift nic^t fo freunb= ». i6(e§ gieng^, ?r6ram (itiol): \ex
35 lic^ al*3 ber ^.übimeted^. 3ft ein groffer t^et] 3t6ram [gutä]
fonig 3ift n\ä)i lang in Ggijpten blieben. Äned^t: ßnedfjte r
B.isfageftu tnii§ nid^t (an)
27 Abraham c in Abram 32 moflS c aits ntod^S oder umgekehrt
7 466 c mii 464
*) S. vorige Anmerkung. ^) Der Aiisdruck ist häufig hei Luther in den Tisdireden.
12*
180
^tolofott unb ^anbfc^tifllic^e Sinttiige.
Caput, xm.
[ö. 4.] '^prebigen.' 5i(^ Ia§ inir§ nii^t
Qiiberö mad^cn, benn luo SlBral^ain ift, inu§
bie !ird)en fein. Sobt (Jgi)ptcn fccr.
Cap. XIV.
Bab[\'lonia Assyria Persae et rex gen-
tium ift ein groffe getnalt gclneft. [ö. 3.]
Siddini camporum, agrorum chavc feit ift
cien felb getoefen, [ü. 7.] 'mispath boS ift
ßabe»'. <5o I)n6en [©imeou unb '^uha]
gan| Arabiam Petream cingcnomcn. [ö. 9.]
i7 [artLiculus] assar Assyria. [ü. 10.] 3^f)on:
lebbeu. 'Sluffg gebtrg' 3tbra{)am ]u. 'Ibri\
ift noif) nii^t Ebraeus. [o. 13.j 'Aner':
©tnb grafcn unb .'pcrrit getncfen. 3ft fin
trcfftid;e victoria gclueft tjon eim peregrino
«.cbr. 7, iff. „Seute" l)at bie gpiftcl ad Ebtraeos. [ö. 20.]
allerlei), scilicet de suis bonis.
Cap. XV.
In Ebr[eo est pulciira allusio Mcseh ^ jc.
|t). 2.] Servus cibationis i. e. Oeconomus.
2ut. 12, 42ln Euangelio: ut det illis cibuni iu tempore
suo. Si^et ju \mi man atfcrt, milchet,
toie man fpeifet, ift ber 'procurator'.
[b. 3.] 'Et ilic DamasLCUs [eliezer' liabet
filium] i. e. erit possessor donuis i. e. 'liaeres\
6r lüirb fein eben luie fonft mein Son folt
fein. fEcce] filius domus iiioae iiereditabit.
^(^ ^a6 fein ©on, unb mein procurator
Cap. xm.
ukv 5ltira(l)a)m§ biet)
Cap. XIV.
f. 9©la(f)ar: ßlaffar
0. 20 öon aEcrle^ (SScute)
s-'snocf) einen fd^urimcn: fc^uif|=
timen r 20
»• 2' Suiiöting : .Siinflliugie r
Cap. XV.
u. 2 unb (mein §au§felncr) biefev
(lleofar öon S)amafco, (Ijat 25
einen fon); dazu r: s', -\-
(tncc^t) und rh: mein l)au§=
öogt ^ai einen fon (i. e. erit
älMrb mein cvbe fein Ijiin mei=
nem Ijaufe); (iiiefer r ■^
1 .14. r ItijW „6r loirb ein flirog exorcitiim (jefjaOl i)abm lion bcn :! I'ratrilim»." r
2J .1.5. r
') Im Hehl-, ein Wortspiel: pUJa^ N^n "'P*'? piro"(3 tvörtlich: Der Sohn des Besitzen
d. h. der Besitzer, liibe meines Hauses dieser Damasiener; Luther fnßl die schwierige
Stelle auf nach der Vulg.: filius procuratoris domus uieae.
!PtotofoII unb ^anbfdOtiftlic^c Siitträflc.
181
{)at einen, Ilic Sara nonduin vocatur, S'a
!ompt bic expositio.
[b. 16.] 4 aetates in Aegypto jc.
\m. 73b] [b. 17.1 feur flammen.
15 ^etffen toiv lo^.
fouft
». 4 {ha?j loort) be(§) .§e9m(gj)
(xebet mit) jm: be[vl !bm^
[fpvad) jit] jm
». 9 alii tertio iteratam ter repe-
titara r, doch nicht von Lu-
thers Hand, mit roter Tinte.
«. H 5)tiel;tc(r fein über): 3{icf)teu
ba§ S3oIc£ /•
». leift nocf) nid)t (gar l^ic): tft
noif) nid;t aEc dazu rh: non-
diini e.st terapus retributionis
(rote Tinte).
». n unb (ein) fcur für: unb [bie]
feur flamme für jlnifd^en,
dazu e§ (branbtc toic) raucf;tc
öom feur, erat (f'uiiui.s) ignis
ardentis. r, rote Tinte.
Cap. XVI.
20 [b. 5.] 3d) „leibe unrecf)t" öon bir. Sie
tft traun jornig, bie gute Sara. [ö. 10.]
'5Rt)eren', ia tomen bie Saraceni.' [ö. 12.]
'Manus eins', proprie fftnbö]. Saraceni,
liabent assitlua bella. Ismael cum Israel.
35 Stnb noc^ ^eute§ tage§ reuBer bie Arabes,
(5r ligt gegen inen ju felb, 3ft castrensis
pop[ulus, non habet oivitate.s. [b. 13.] 'Hie
vidi posteriora videnti.? me', toir ^aBen» fo
gemacht, bog uinfer l)ierr ©lott cineü men=
30 ft^en berieft, priu.s nou vidit me sed po.stea
vidit me [Hie vidi] post videutem me, Qui
solet postea videre Ego eognovi qui [po-
stea] tandem respexit me prius me deseruit
U[nfer .ö[err ®[Ott fompt langfam, aBcr
35 fompt bennoc^ Ibol, Est Epitheton dei pro-
prium, tandeui respiccrc afflictos Agnovit
eum .salvatorem et lil)eratorem c
Cap. XVI.
». 13 [)ie l)al) icfj (ben rntfeu) gc=
fe'^en, (be§ ber mid) fif)et) : l)tc
f)a6 ic^ gefelieii ben ber mid)
I)ernacf; augefcfjcn Ijat; cou
ben bis i\ai r
19 .16. r 20 Sie c aus 3n 33 me (1.) (Eueiit)
14 fbte] rot 15 flamme rh
') Saraceni volkselymologiixh vgl. Unsre .Itisg. Bd. 14, 255.
182
5PrototoE unb t)anb}c^tiftlid£)e ginhäge.
».14 ber mic§ (fi^et, ber ha) ift:
bei' mi(^ [{an}] angefel^eit ijat,
[toelt^er BrunJ ift dazu r:
proprium dei taudetn respi-
Cap. XYII.
S;a§ i[t ein i}euliä)t fc^oue promissio
de posteritate, ha !omen bie prop^cten
[b. 12.] @r meinet 'emptos' unb 'vernaculos'.
sunt .3. gradus. Repetitio Eb|raica, Tauto-
logia l^oBen rtir lüittig aiisgelaf Jen , ben
tejt hjerben bie Saraceni tool gcmcvtt f)aBeu,
cere.
[b. 23 ff.] Gentes toerbcn nHe gcfngt t)a'6cn,
?tbraf)am fei) toi toorbcii, benn eö ift io ein
fcl|am Ceremonia ti
Cap. XYII.
». 1 ©abbaj r
fei) (on toanbcl) : fe^ from r lo
u 7 htcj jren 91od^fomen tmt und
dazu r: [Gl.] (5kcf;!Dmcn)
Ledorothaiu ha% ift. fo lange
t)'E)r(c) bing tncfjven toivb, benn
5Jbfe l)ie nüt (ju) beutet. ba§ is
l)l)r bing folie enblid^ auff=
■^orcn, unb ein anbcvu fomen.
»• 9 (f ampt iren 9Ja(^!omen) : Bei) [r]
jren 51ac^fomen
»• 10 3ltiif(J^en mir unb (bir) : 3lDi= so
fc^en mir unb cM) r: ,vS >•
unb beinern Samen nac^ bir,
(f ampt jren -Jlad^fomcn) dazu r:
6.12 ober ertanfft ift, (ober fonft ss
frembb, unb) nidjt clor» 8a=
men» (ift): ober erfaufft ift
Oon aEerlel) frcmbben bie [r]
nidjt elor-3 ©amenS [finb]
w- 16b (ben Iril iä)) fcgenen, unb so
S?ül(fer foUcn au« (jm) lt)er=
ben: ®enn ic^ loil fic fege=
nen [rh\, unb luilder foHen
OU0 l)^r [rh] loerben.
». 23 r -j- NB. 35
u -'7 (unb fonft fremtb): bon frem'6=
ben r
G .17. r
^ProtofoH unb ijonbfd^tiftlid^e eintrage. 183
Cap. XVIII. Cai». XVIII.
»•abudfet firf) (fiir jm) niber;
dementsprechend verändert
sich auch das Stichwort zur
' beigedruckten Glosse: ((fjur
im) niber): (9Jibet.)
Dfli. [b. 5.] @ie finb ju im juganflen. [ö. 6.]
2.'sflm"i3.*6.jo; subcinericii lu Reg[um ut sit disciimeii
inter fud^cn bie ^sn ber pian getatfen finb,
10 bie im offen gebaden finb, finb subciuei-icü, o. 8(u)nb: Hub r
Loquitur more humano, Est revereutiae
divinae, [o. 10] ^on mu» ©Ott bie e{)r o. lo (Sßcnn) icf) »oibev jn bir fome,
geben unb fpred^en, 2öil ®ott, „toen-J iar fo id) Ick: (Sßcnn id) ioil; ^ifi)
übet ift", secunduin tenipus vitac quo loil lüibci" ju biv fonicii luub
15 possit %-ivere foetus, ita exposuerint, sed biefe 3^'t) fo ic^ lebe; dazu r:
iä) toxU nid^t ffo] fjaben 'Ijinber im', liinbcr (Scliolion vel ut vivat filius.
bem engel ber mit ir rebte, Vel fo irfj lebe.); dazu am
Untenrande: -{- (@o (id^) [hjir]
leben (Sott rebet aU ein |bic]
2» menf(f)en (aU) Gcue -3- 9Ibam
tpo biftu. ^tem @ene fj ^\ä) teil
I)inab faren nnb .... 19 ic^
lüil fe^en ob» bu Joilt)
fo lautet» gen bu
25 folt einen toiffe nidfjt
ob [i§] leben loerben.^
[b. 12] SB olluft pflegen, treiben Loquitur c. 12 fol ic^ nodj (mit) toolluft
de concubitu. [P. M.] Ipsi accipiunt ser- (umbget)en) : loolluft pflegen r
monem sarae de puero, ift [D. M.] vere-
30 cunde- gereb. Tarnen noii scriptum quod
rediit ad Saram, Effectu venit, [D. 14] filius d. 14 (^u feiner jeit) tuil iä) tüiber
erit Sarae, 'Vita comite' Hiero^nymus: Re- ju bir lomen, (über ein jar):
7 .18. r 8 p.inis subcinericius. r zu 18 i6. supra c. 2. Et non erat siiuilis illi
Iein§ ]§ielt fid^ fo ju im al§ ein URcnid^. r (vgl. S. 172, 6 f.) 32 Vita c aus vitae
19 Men c aus lebe 20 menfc^en c aus mcnfd^
') Z. 18 — 26 sind die punktierten Stellen verlöscht und unle.oerlicli, aber es liandelt
sich ofenbar um die 1341 neu aufgenommene Glosse, die wörtlich lautet: (So \i) lebe) (Sott
tcbet alä ein *meni4 Gene. 3. SIbam, Iffio biftu? 5ftem Gen. XI ^ä) teil f)in ab faren
unb fe^en Gen. lit. 3(^ ttil feiert obä fo fe^. Jcnn bil »ort (©0 it^ Übt) fe^c tl too bu
toitt, fo tauts bo(^ nic^t. 3111 loenn er ton ber Qruc^t, ober Gttern njolt fagen, £u folt einen
©on f)aben, fo er lebet, ober, fo ir tobet. SJieinft er toiffe nic^t ob ber @on ober bie Sltern
leben »erben? 3a tto fie nic^t getoio leben mürben, Inas niete bie üerljeifjung? ') vere-
cunde scU. de concubitu.
184 *).'rptotoU imh fionbfdjriftlidje Einträge.
dibü iutra teaipus, ((iio potcst foetiis edi, Umt biefc 3ett [*7(] luil icf)
3cfj Ijalt had 5Jtofec' bic 5 voca!)[iil:i alle luibev ju biv !oincn, jo (tc^)
bepratiirt ü^abe^ [Unr] leBen rh : du:u r:
4 Reg. 4. 2. SB... 4, 17
[ü. 20.] ®a rebt ber ^^ixx üont anbcru. s
[0.22 ff.] giti ^efftig gctct = ift ba§ glcic^luol f. 22 gen ©oboiii. "Mer 5lbvn'f)am
dazu rli: ^^
»■23 unb fprac^ (*• STBra)
[b. 2.5.] @in rtt^tcr ber alle tnelt k. Tu t>. 25 ber bu aller liielt 9it($ter (nft:
qui es iustis, simus iudex omuium, non zu ber s;'t7(/ rfe: In Ebreo -\- 10
ifa iudicabis; ©olteftii ber aEe rtelt ridjtet,
nic^t red)t t^itn? *
15.25 b (S)u) Uiirft (folc^e ftraffe nid)t
ge^cn laffen.): Su tuirft fo
nic^t rid^ten r; zu S)u steht 15
?■/;.■ maneat S)u.
»• 30 3urne nicf)t (mein) ■'pß-rr,
»■ 31 mit (meinem) .§(?rrn jn reben:
mit bem [/] §@rrn 311 reben,
3»oen(t)3ig 20
[b. 32.] 'Se'^cn', ßrfd^retflicf) ift ba-J, Unb v.32 (mein) ^^xx
Inir gel)en baljin \o fidjer, ^hi ift-5 au^. Cogi-
tavit: 6§ finb ia ein jeljen )?tx\d\\ iu domo £ot.
2 Sd^ c aus ®r 6 oratio Abra[bae blässer r
') Vers 10 und 14 enthalten für Luther große Schwierigkeiten, urie das die Glosse
XVIII, 14: ©0 td£| lebe ausdi-ückUdi bezeugt; die Verhamllungen im Protokoll und
die dazu gehörigen Versuche zur Texthesserung geben den Niederschlag seiner Bemühungen.
In der Übersäzung des A. T. von lö'JS — i'S laiäet die Stelle: Über ct)u jar, iiad) ber
3eit bic friid)t leben tan, tt)iH id) mibbet jn bl)r tomen, fo foK .. vgl. oben: seciiudum
tempus . . quo possit vivere foetus; im lat. Pe>iiateuchus etc. r. j.yji): tem])ore vitae.
In den Vollbibeln 1534—40: aöenu id) hiibbet ju bit fome, jo id) lebe, ®it)e, |o fol . . Vulg.
hat tempore isto, vita comite; hebr. n"n ni'3. In der ersten Übersetzung stellt Luther
einfach zwei Übersetzungsmöglichkeiten nebeneinander: 1) Übet eljn jav fwohl die richtige
Bedeutung vgl. 1. Mose IT, •>!] und 2) nad) ber 3cit fn"- ^7/^- J'-'l- Ausg. 3:i, .348 f :iö3
und besonders Exegef. Op. Laiina Tom. IV, 2i>:>f. ■) Vgl. Unsre Ausg. Bd. 14, 276 f.
(Predigt): 3^ l)ab fein t)efftiger gebet in ber fd)rifft getefen, non re-spicienda verba, sed
fein inut et verboruni adfectus, bringet bo? got fo nnl)e ba§ er nit loEl)ter fnn .... St
riipfft l)m fein nomen unb et auf "Sit) got, .si hoc feceris, fo loirftu beiner maiefiet ein fdjinndö
t^lin, quilibet dicet tc durum, iniustum et crudelem doura'. . . . Gr l)Qtä uiifcrm l)err
got iDoIIen eng fpannen. ') Luthefr beabsichtigt an diesem Sinnabschnitt auch einen neuen
DvHcluibxchnitt. ') '/.. 10 - 12. Von In bis ttjnn ist Böi-ers lland.
5Ptototon iinb I)ai:bfrf)tiftlid)e ©iiiltöiic.
185
Cap.XIX.
Man furdjte' U|iiievix •'pteir Wi^ott iiirfjt.
S» ^at niif;t not, iinb i[t bodf; tauta ira.
BciäD.ls.ie
[ö. 11.] S)Q§ h)erben bie groffen 3uitc!f)cvrii
[fein] gclüeft in ber Stab, fif)Iaf)eii [ic, baS
fie nic^t faf)cn, fjabeti firf) nuibc gcjiirfjt'^
6i§ fie I)a6cn auff tnuffen tjorcn. 1331.74"]
Supra, [ü. 12] si 'habcs geucrum', fteUcil
fie^ al§ Inuften fie e§ nid^t, quia posteri
dicit, [ö. 14] qiiod currit 'ad generös suos'.
20
25
[0. 24.] ^ad ift ber Bli^ ['©djUicfcl'] unb
bonner gclneft. [ö. 26.] Ipsa [uxor Lot]
post eiim incedens respexit post eum.
30 [ö. 28.] 6§ ift gerteft ein feitr ba§ igeret*
mbber gefallen ift, „Sampff" ber fcfjluartjc
railC^, ift in paroxismo flagrutionis. {§§
ift bie Ua'me raucfj geloeft.
Cap. XIX.
B. 2 morgen frue: morgen? {>•] frue
»■3 (it)nb fie äffen: Unb \r\ fie
äffen
»■5 Unb fo(r)berten£ot: Unb fob=
berten [>■] £ot
(SaB) fie erau'j (gelten):
füre [/■] fie crau§
». 6 2ot gieng ,^u jncn : Sot giciig
eranö ['•] ju jnen
u 11 {ha§ fie) bie t^ür nicf)t finben
!nnben: Bi§ fie mübe Unirben
nnb bie tl)ür nid;t finben
!unben.
0. 12 ein Gib(e)m: einen ßibam r
« 11 6ib(e)m: ©ibam
«■ n Unb ala (fie) jn t)attc(n) f)in=
nu§ geBrac^t, fprndj(en fie):
Unb als (l)f)n) gr [W/| jn f)attc
'^inan§ge'6ra(jf}t fprad) |@r]
s. 18 (mein) i^^dxx.
6-23 auff ßrben ba Sot: auff 6r=
ben, [rh] bo Sot
0.24 (S)c^h3e'6el: (fc) fd^lnclJel r
D 28 ein (bamjjff) : raüd) r
(bampff) öom ofen: raüd) |>-]
üom ofen
u. 33 (u)nb er Inarby: Unb |'i er
hjarbä
1 .19. r 28 Ipsa c aus Sua möylich c aus Inced
29 iuoe(n)dcns 77«
') filterte als Imperfectum. *) Bis 1540 gibt Luther den Text genau nach Vulg. :
ita ut o.stium iuvenire non possent. In der Revision tvird in freier Weise das Hebräisclie
zugrunde gelegt (nrsij ssrb 1X^?i) ttnd der Text bekommt den Zusatz: bi^ fie mübe
loutben, unb bie t^ut .... Vgl. auch Lidliers Ausführungen in der großen Genesis- Vor-
lesung: Exeg. opera Latina Tom. III, 278 f. ') fie = fit^- ') igetet = eckorödo
s. Dieffenbach-Wükker s. v. echert Sp. 387 = eben; andere Formen des Wortes sind noch
Mute in Mitteldeutschland (Schlesien und Naelibarschaft) erhalten. fO. ß.J
186
tPrototöK unb t)nnbjc^tiitli(i|e ginttäge.
Cap. XX.
B. 7
[0. 8.] 'ßnec^tcn' finb feine llntevtlian
ÖCtDcft. [0. 0.] iBiftu ein 5pi-opf)ct unb tljuft
fold) bing. .^at bir« ©ott otfenfiart, ba§ bu
folc^ea get^an ^aft. D. 13. En-are feceruut,
t). 16. Et repreheosa est. Hiero^nymus depre-
heusa, sed errore librarii. [ü. 4.] Hie 'uum'
refereuduru ad dominum, non Abraliam? cio
XX.
(nfccr) bic^ bitten: für
bitten
biet)
JU ».13
[b. 16.] Et illa [res quaedam] est couvictio
[niertueif ung] , evidentia, frjuae est testi-
mouium] qiiod sit iutacta qiiod sit impol-
luta, Et repreheusa est, qnod falsum dixerit,
participium [ü. IL] 'for[sitau' fte'^et pro
neutro, Ista omnia loquitnr Al)imelecli us-
que huc.
[O. 17. 1 ÄbLraham oravit o
2Ba5 1)aftu (an)gcfet)cn; dazu r
(proj)heta es quod sie facis, lo
[au] deus tibi rem); und dazu
am oberen Blattrande: [Gl.]
(ÖJcfeficn) aBeil bu ein )jro=
pf)et bift, nmgftu Iva-i gefcben
t)at)cn, bn§ idj-J tierbienet fjafce '^
(fol(§ bein futnemen) mit niei=
nen funben.
[GL\ ((Errare fecerunt) \Wan--
bern]) (Sott '^ieffcu nu(^ l)nn
bie l)rre jiTjen al§ Uicvcn'J Inel 2«
unb boc^ ein ©ott /•
©il)e, (ber) fol: ©if}e, bQ§ [/•];
dazu: die bisherige Glosse
(Serfc ber äugen) gestrichen
und daneben: (quod redargu- 25
tio sit pro) Et (esto) redargutio
propter teetum sermouem.
unb allentbalben, (unb ein
a^ernntlrortev) : unb aüent=
Ijalkn, (eine 'belocifung) Unb 30
bay ioav l)I)ve ftraffe rh; dasu:
[GL] (l)l)re ftraffe) 35ie.^iei(igen
Uicvben feuBciIid) unb mit ge»
»oinft geftrafft. mi f)ie (?lbra=
t)am rh) <Baxa tuirb geftrafft, 35
ba« fie v'lbraliant l)atlc 93rnbcr
gcnen...'uet, unb fliegt groffc
looUIjat.
I .20. r 7 reprolieiisa unt 22 'Sa§ Wnx ttc ftvaffc' atlc, iiicljt nifjct r
27 loquitur (pe) Abimelecli
') Die Silben von den Pimklcn an im Oriftinal verlöscht, aber ergänzt nach der
Bibel vun lö-il.
5protofon unb ^Qiibjc^tiftlic^e ©inttäge. 187
Oap. XXI. X\l.
L.'wöm.'s'fff* S|anctiis Pau[lus [tractat luinc lociim
ad Gal[atas], »ccin (gefpott): ladjcti r
mein (fpottcii): lad^en »•
i ».7 2öer burfrt(5) (auc^) 2lbva=
\)a\\\ (fcl6§ an)fagcn: SBer
burfft 'ha^j üoii \r\ 5l6ra()am
fagen ; dazu rh: Vel de Abraha
[ö. 10] c§ tft auc^ ein persecutio mit britittcvj««. lo Ista est irrisio Ismael >•
10 getoeft fein, SSernc^t fein ingeuium, (Jr iiiivb
gefc^icft fein gelüeft et primogeuitus. [b. 8.]
6» ift ni(^t 'in die ablactationis' gcfd)er)Clt S
sed ha cv ein 8 iar alt ift toorbeu, Ijat
Sfmael gefagt, ßt)a, bu folt [toirft ein l)nx]
15 ein lieres lüerben, ut elamm est ex verb[is
Sarae, [ö. 10] 'Non enim erit filius jc.' (S§
ift gIeicf)tüol iemerlicf) befc^riebeu [^ift ein
9ro§ exilium]. ». is unter einen (ftrnndf)) : unter
einen fioüm
20 ' »• 16 ein (ormbruft) f c^oä : ein!
bogen f(fjo§ >•
[ö. 17.] 'ßnatjen' (Sr tuirb [:^fniaer! traun
ein 20 iar alt gelöeft fein, [Hagai-] 5ic ift
familiaris bcn ßngeln gelrefen, [ö. 19] Sie
25 ■^at in tiorbin nidjt gcfer)en für elcnb.
[t). 20.] '©Ott mit bcm fnabcn', 3ft ben=
nod^ ein groffe commeubation ba§, [ö. 27.]
dedit 'ovcs' ba behalt 3lbimelec^ 5lbral)am
JDtber
Cap. XXII. Cap. XXIT.
(t). 2.| 'Woxiaij\ fol nic^t üom fdjalucn »-a Alte Glosse zu (^JJJoria) gc-
!^er!omcn, non a videndo, sed a mirrha'^ strichen; dazu die neue: [Gl.\
1 .21. r 213 tractat hia Gal blässer nachgetragen 30 22 r 3J Morija r blässer
') Schon 1523 machte sich Luther Gedanken über diese Stelle; vgl. Unsre Ausg.
Bd. 14, 296: Magnam coenam in die ablactationis apparat, bn3 fein mir feljorn tcting.
Quare in die nativitatis hoc non facit neque cum hepdomadibus venit? exemplum
est charitatis, ut se conformet communitati . . Qui cum lupis agit, cum lupis ululet.
Vgl. auch Exeg. Op. Lat. J'öh». V S. 79 f. ') Die Etymologie von Moriah hat Luther
mehrfadi beschäftigt, und mehrfach wechselte er audi seine t<?issenschaftlkhe Ansicht, auch
ein Beweis für seine MüJien um die Bibel: 1523 (Unsre Ausg. Bd. 14,309): Moria dicitur,
188
^PtolofoU imb I)tiiibid)riftlid)e ffiitttägc.
deducuut. tjat !cin fattel gehabt, ba§ tft
certum. '£egt ha^i f)ol3', fo lang fjat er
ftiE geft^lüicgen.
■(Morija)' mox'lia f)cillt öottS
furcfit, revereutia dei, ciiltus
dei, (bte) [S)enn] bte alten
3?eter [3Ibam, ^Rolja, Sern]
anff bcm fclticn 6crge QMt gc=
cl)ret, gefnrcf)t, gcbtenet fiabcn.
SBir groBen bcnf(i)cn Ijciffcn
c3 Oieletdjt ben ^eiligen bcrg
ober ba man ©ott bienct mit
loten, Beten unb banden.^
[ö. 9.] 'Scgt in oBcn anffs r)Dl|', ba§
loixb an ^jvebigt nicf)t jugangen fein, fjaBen
im§ bie impü fo Ieii^tli(^ nad)getf)an. [li. 12.]
2ßie Ijat er ha§ [ad iussum angeli nou imo-
lare Isaac] fo Icicf)tli(f} in coiitrarium !un=
nen t!^un. ^ä) toere fortgefaren et d[ixissem:
habeo mandatum divinum, [t. 8.] ['Dens']
videbit i. e. [P. M.] curabit. Vnilt d[icere
'deus providebit sibi victimam', quod dicitur
liodio. In nionte dominus videbitur. ^if)
f)alt, er attubirt ad templum. Sententia:
Ibi ei<t provisor, gubernator, procurator in
futuro loco templi [SBt. 74''] Locus pro me-
rito. Causa.
16
».8 Sott toirb (mir jcigcn), mein
Son, (ba§) ©c^af: mein Son,
Sott loirb tjijm erfeljen ein
©d^af r; dnsu rh (Ia§ \)\)\\ so
forgen) (Tu videris) dazu um
Unten randc: [GL] (örfeljen)
Sott fitjet unb h)ei§ »nol tüo
ba§ fif;af fei) loy l)I)n bafnr
forgen, (SrfiljetSbcffcrbcuntinr. 25
t. i4S)er ^^mn (fc^a)uet): ©er
Igm^ filjet >■
16 Aries, quid ? )• 20 3^5 c aus ®§ 21 tenipluni r
quia got fiiji't brnuff, germanice 'beo Ijfrtn flffi^t' ober 'bcr Ijcv ficf)t' . . . vel dicitur 'bcr
t'ttg bca jcigen'; dai/ei/en Hrrdeti Excg. Opera Lid. Tom. V, S. iSöf. mindestens drei Ety-
mologienbesprochen und für mögUch erldärt : a) Morija habere nomen a myn'ha ... quia
Dominus ibi habeat myrrhan, hoc est cultura suum; ac convenit etymologia. . . . tauien
non sequor. . . b) Melier seuteutia mihi videtur, qui deducunt vocabulum a verbo
nnp, quod docere significat . . n""i"3 i. e Domiuus docens (Es. 2, 3); sed non arrogo
mihi in bac lingua tantum iudicii, ut pronunticm. c) Tertia mihi omuium maxime
lihicet et tarnen reliquas non exchido. Deducunt n;""!^ a verbo X"!^, quod tiraere
significat. Existimo igitur vocabulum hoc i)roi)rie siguificare &£ooißciav, seu reverentiam
et timorem dei.
') Vgl. Exeg. Op. Lat. Tom. V, S. IST: Libenter sequor illos, qui Morijam dictam
putant ab Hebraeo verbo, quod significat timere colere, revereri Deum, ac si dicas
Germanice .^ciligfiat, locus sanctus . . . domus Dei fuerit, et cultus ab ipso Adam, Noe,
et habitatus a summo patrc Sem. Tn der gedruckten Glosse heißt es dann 1541: ?llt=
betet für oltcn SSeter. 2ßtr S)ciibid)en für 2Bit groben bcufi^cn.
5ptotofoa unb ^anbjd^riftli^e eintrage. 189
ba bct §6-9J3t (9efcf)atDct
trirb): ba ber |)ga{3i fit)ct /■;
dazu: {-{- ©il^et. Grammaticos
nolumus cum suo Cametz
5 HieronyLuium teuemus) über
und unter diesem steht: [Gl-]
(Si^ct) Ebrei dicunt, Domi-
nus videbitur, Sed uos Hiero-
D[j'mum secutiRabinosGram-
10 maticos cum suis punctis et
Cammetz hoc loco negligimus
et sine punctis dicimus (@ott
fi^et tuie b) Ser mUM fil)ct,
ha§ ift, Ö5ott forgct für aüeä
15 unb loacf;et. Etiamsi seusus
ille Dens videbitur sit pius
valde quod deus apparet ubi
verbum eins docetur, quud
Eabiui Grammatici non in-
20 telligunt. Auf dem Innen-
randc: (i. e. procurabit ibi
aliqu[od templum).
». 18 (burd^ bic^ i.e. uou merito quia
obedisti) dazu: [Gl.] (Öe^OIC^t)
25 §ie loiib 5l'6ral)am nid^t gc»
rec^t biircf) feinen glauben für
fic^ fonbein üerbicnct foldjc
Ijerrlicfcit feine?' fanten» benn
er juüor geredet ift ut s[upra.
f. 19 3U (ben) : ju [feinen] finalen
30
[ö. 20.] Avunculo tuo, non '6ruber\
[ö. 21.] 'S5u»': contemptusftor] progenies
Syriae liic descripta. «J ».22 (ß)efeb: ß^efeb r
Cap. XXIII. XXIII.
Euripides de Athenis, dicit [eam] esse »• 1 (Sa(a)ra: Sara
Tetrapolini äh)ent(t)3tg: ättcnjig
H4 23. r
') Ebenso wie bei Euripides Athen Tetrapolis heißt, ebenso kann man die Stadt
Eebron, vmi der hier die Rede ist, TetraiMlis heißen, denn so folgert Luther (vgl. Exeg.
Opera Lat. Tom. V, S. 301): ,Ex losna (14,15 u. 20,7) autem colligere licet, Hebron
190 ^rotofoK iinb !)nnbjd)tiftlic5e (Jinttäge.
[t). 2.] 'Mortua [est Sara]' abseilte credo ». 2 ^eBron im: §et)ron, im
Abraham Intravit seil, tabernaculum Sarae
i.aJ!oic22,i9supra dixit quod habitavit in [Berseba^].
[ö. 2.] liic dielt mortuain Saram in Hebron.
Noah Ab[rahani puto [P. M.] fnisse pro- s
fessione Medicos et philosophos [i. e. puto
deum ostendisse Balsamum Ab[raliae] et
praedicasse. §e'6ron, ein eBener langer Ineg
öon 23erfa6a. forte medendi causa illuc con-
1. mojc 9,20 cessit Sara. Valde movet nie fP. M.] quod 10
Noah fuit inventor vini. Illo tempore fuit
niedicamentum : hoc et similia niissa sunt
I. woic43, iiff.Iosepho in Aegyptum, [ti. 9] pro toto prae- u. 9 (Um6 ein reblic^ gelb gebe et
tio, ba§ c§ hierb ift, jo Hicl c-S gilt. mir fic) unter cnd) jnm: 6r
Sßiel tüort [D. M.] modjt er mit bcm Se= gebe mir fic nmb gelb, jo Incl 15
grebniS propter resnrrectionem.^ ^ fte toerbift, untereuc^, jum»7(;
[ö. 8.] Ephron [D. M.] itiirb gelneft fein, dasu r: pleno pretio
meine ic^, ein regent ber ftab Hebron, [ti. 11.]
'5?ein, mein f)err', haö ftnb ia fronte leute
1 5«o(c 21,22 fl.gctocfcn, 3(BimeIec^ luirb Dilleirfjt bie Scnte 20
fo from gemacf)t l)aben. [ö. 1').] boy finb
l)nnbcrt ['400 siclIH alte fcfjO|cE, [ö. 10.]
Moneta currens Q\) [D. M.] ttiie tjat cr ba
fo öiel Inort gemacht öon bem fcnffcn, slg-ni-
ficatnr quod nihil liabult proprii^ Promis- 25
sam * terram emit, [ö. 1 7.] Ibi confirmantur
contractus jc.
4 Von hie bis Hebron rli 14 i:> fot niiv niijtl btan fd^cnctcn, icf) luit?- „rcblirf)" bctjalcn »■
]0 propter resurrectioiiem tint 24j'Jö Don bcm bis propra unt
ante vocatam esse Kiriath Arbe . . . Nomen aut.em habuit Arba a numero, sicut Latini
Quintium . . dicunt . . . Si etyinologiam spectes, Kiriath Arba idem est, quod civitas
quatuor sive tetrapolis." V^üg. lud auc)i: mortua est iu civitate Arboe, qiiae est
Hebron.
') Vgl. Op. Exeg. Lat. 7hm. V, .102/'., dort ein Erhlärungsvermch. ') Fürstemann-
Biruhcil, Tischr. I, 170; CoUoijuia 2, 248; (hrdatm Nr. 1287. Vgl. auch Op. Exeg. Lat.
Totn. V,2'Miff'.: Propter nos hace soribuntiUo ut sciamus, sanctissimos patres et matres
eadem passos quae nos . . de quibus tarnen certum est, quod in oculis Dei vivant et
quos ego credo resurrexisse cum Christo . . ') proprium = Gh-midbesit:. *) Op.
Exeg. Lat. Tom. V, 297: .... ut cuperent et vellent sepeliri in hac terra sibi promissa
certa spe resuscitandos se esse cum Christo.
^rofofoü unb tjonbfi^tifflidje ©inttSgf.
101
Cap. XXIV.
[ö. 3.] £a§ \ä) biet) ticf(^tt)crc ' [Re]cipiani
a te iuramentuni. [u. lO.J Qx ift mit eim
pxaä)t gebogen 10 camelis. 5)hiiieit fvom
5 leute getoeft ffetnl ju biefer Sät, ha fie md§t
gcraubet f)aben. £er !ne(^t ift tDarlic^ !une,
magna fides, 6r l^at U)Ol gctouft quod
Abraham fuit promissionis pater, et ipse
pius fuit, educatiis in domo Abrahae, Alma,
10 [reddidimus] inagb.
[O. 19.] Etiam 'camelis', bQ§ finb feine
leute gelrefen, t)ie tocifjt man eim ben loeg
15 nil^t. fuit formosa puella ex heroico ge-
liere. Id. 22.] 3ft ein (Jf)i-on gelueft, t)alb
jecfel auri, 10 jetfei, 20 Ironen.
[b. 30.J ©ie toerben ben fd^mucf nn ben
20 armen getragen fjoben. (d. 31.J Hospitalitas
ift fein iel) inen gcltieft. [ö. 28.] S)er üater
luirb tob fein gclüeft. [ö. 31.] .öat 6ei) feib
gctt^an lDa§ JC Tantum describit locum, @r
^at ber fat^c lüotlen getoiä fein. [ai. 75*]
35 S)er fnec^f'^ [P. M.] toirb ml^er regirt I)aben
in domo Ab[rahae quam ipse, Ipse iuten-
tus fuit speculatiouib[us et tcntationibLUS.
[ö. 35.] Non est [D. M.] peccatum ba§ ftd^
30 einer lobe ha?) er reidj fe^.
xxim.
». 14 5ietge beincn (,) finig
»• 15 auff (ben) ad^f ein : ouff i)^ren [r]
ad^feln; dazu (Alma) r
6.27 SBruber f)au§: Sruber[§] fjau§
»• 30 3Irmring[e]
t. 31 Äamel räum: ^amel nuc^ [rh]
räum
»■ 32 feine f uffe (,) unb
>'"(S))enn foltu: (b) oI§ benn
foltu r
»■•*2§aftu gnab: .^aftu gnabe rh
B- « ^ungfratu unt, dazu r: Alma
B. 47 (Spangen unt, dazu r: oj:.
\af.] (Spangen) S;iefc gul=
ben [/•//] fpangc ift geloeft ein
I)alber cirtel auff ber ftirn
i 24. r 2 [Relcipiam c aus Accipiam 9 Almah r 14 toeiflt c aus locd^ft
16 Deus etiam talia describere nou dedigiiatur r [Tischrede]
') Op. Exeg. Lat. Tom. VI, S. 35: Forma iuramenti haec est: accipiam a te iura-
mentum ... ') Vgl Oj). Exey. Lat. Tom. VI, 10/'. S3f.
192
iProfofoÜ imb i)atib(d)riftüd)e ßiiitriigc
[0. 48.] Rebeca ift 6c[)iBeftcr!tnb. [ö. 53.]
2Bur|!e^ [i.e. omnis generis nasceutia] poma
5. ffiDic33, i3fi. et optimos frnctus In deute[ronomio, lu
benoLtlictione Mo^i: det tibi fructus Mig-
(lanim, finb medicamenta '^\i Balsamuni
invn-ha k. gclDcft, Malevolentia: [b. 49.]
innin S?eljel, tiiolt gerne frfjeifien ?c. 2Bac'
liom foim, monb unb 2?ergcn bic hefte lüivb.
[ü. 54.] %ix tncc^t ^ai fein bing aiiigcric^t,
üou est propiieta, sacerdos nee niedicus
lam non fit. [li. 55.] 'ßaffet un§ bie bivneit',
hai ift ein feinev locus.
16t§ 3u Beiben oren, barumfi
l^etfft erö i^t orenring, t^t
ftirn fpange Unb \\\}d al§
r)aben» Beibe man nnb n.unb«=
bilbe getragen ^um jd;inucl: nt
iufracap. 35 prouerb. 11. Cir-
ciilus aureus in naribus suis.
S)a§ fagen Inir £eubfc^en . . .
honet . .'
f .47 Slmiringl'e]
»■ 53 (3ßür|e). Dazu aber rh: mu5
bleiben und: [GL] (äßür^e)
£oftlic§e fruchte, poma.
« [GJ.] (©agt tntr§) 6r fjanbelt
jul'or mit mntter nnb bvnbern
umb bie braut, barau-^ man
ftljet ba§ l)el)mltcf)e nerlobniö
on üorrtifien ber ßitcrn nicf)t
rec^t ift. r
25
ZU 11 Alma r 12 SBurlje mit Strich zu 15 niedicameufa r.n -Jl SBie fctjlcdjt bitig
fc^einct e§ fein, unb ift bod^ fo gwl. r
') Der Buchrand, auf dem sicher der Best der Glosse gestanden hat, ist ^crstiirt;
wir seilen darum die f/ame Olosse nach der Bibel 1541 noch einmal ein: (Spangen) Sicfe
gilben ©ponge ift getoeft ein fjolber ßirfel auff her Stirn, bi» jn beiben Cljten, bnrnmb l)eifjt
et-3 i^t Cf)tenring, i^t Stivnfpangcn. Unb filmet, all ijabcnl beibe 9]!aii unb äBeib-jbilbc
getragen jum Sc^mucf. ut Infra cap. 35 Prover. 11. Circulus aureus in naribus .suis.
Sad jagen toir 2'eubidt)en, Sie ©alt) getronet. Inde diadema Regum et lamina summi
Sacerdotis in fronte K. Vijl. Op. Exet;. Lat. Tom. VI, S. 73f. Voeabulum Et: saepe
occurrit in sacris literis, et puto, me diligenti observatione propriam eius significa-
tionem invenisse. . . . Sic Proverb. 11, (22) dicitur: Circulus aureus in naribus suis
mulier pulchra et fatua: idem est, ac si nostro proverbio [nicht hei Thiele] dicas,
perinde esse formam in muliere stolida, ac coronam in capite porci . . Et non solum
fuit muliebre ornamentum , sed virorum, virginuni et matronarum Exod. 32. . .. Inde
lamina suinmi sacerdotis iu fronte, quae fuit seniicirculus quidam . . Hinc regum quo-
que diadema ortum est. ^) Sönr^e: Vul;). hat einfach dona; Hehr. r:^Jr); ahcr Op.
Exey. Lat. Tom. VI, S. 9.9 erläutert L.: Munuscula, quae offert fratri eius et matri, sunt
fructus nobiliores et pretiosi, qualia sunt mala granata, aromata myrrha, balsamum
et similia' . . Viß. auch die Glosse.
SProtofoli itiib l)aiib|d)riftlid;c (linttägo.
193
. ÜÄdic le, 11;
25, 1 1
ju B.57 \Gl.\ (Ttnic) Tic brciiit fol
uiigcjlmingcn 3iir cl)c flegcbcit
fein Don ben (Süerii jonbcrn '
niidf)(\cfraf^t UH'vbeii uml)l)l)ren
loilleii.
[b. 60.] 'Portas ininiiconiin.' äßivb prover-
bialis precatio fein (jelncft. [ü. ()2.J fons ». 62h)onct: toonete '■
viilentis siipra cap. 21. [.IG.] l)at baiim
gcpftanljt, ps[almus lOP Cum effiiderit jc.
10 Amor spoiisi tüitb Isinael vi.xit cum Abra-
hame, Ergo Abraham vidit isto.s 12 diices
Ismael cum prole eorura 89 annos, cum
Isaac 122 cum ^ j h ^^" ^''S*' verisimile
est, eos fuisse reconciliatos, agentib[us Sem
15 et aliis pati-iarchis qui tunc adhuc vixcraut.
Cap. XXY.
20 [tt. 7.| (fr ift gleirf; Hxi iar im laiib
3iom. 4, 19 geloeft, Iste est praemortuus gctucft |li. 8.|
scneetu ita coii.sniiiptus, ut facileni luihucrit
mortem. 6r ift ücrlojdjcn luie ein licc^t, äßie
erasmus prae seuectute, Signific-at taiiien
25 [P.M.] illaiii dt'fk'icntiam viritim. Nos d|ici-
iiuis, ;^>ft ein tieiiebtcr man, l)at aufgelebt,
üinb uimer leben, "^\x feinem ilsoW, ba§
fein. 6i) luie ift ha-j ein repetitio, [ü. 9.]
S}a ()aben fie [ad fontnn vidontis] incn ein
30 adev l)in gefeufft ober gemitt.
XXV.
»• 2 5JJeban (,) 5JUbian
0. 3 3euget (,) ©cba
c.s^iiaac %im: 3faac, "Xbev
«•' unb (UHU'b fd;Uiaci),): unb nani
ab yh; darüber: rii praemor-
tuus Herlebt
u. n loonet: lnonetc r
i>. 16 3)üelff i^i'irften: jluelff '^\\x\itn
über l)live lente rh
». n(luavb frf;>Dad)): [nam abj
0.18 (gr lüonet aber): [Unb fie
iDonetenJ
zu 10 fie bereit graut Mafien, r läjl't Ismael b!i vixerant nnt zu 12 Suah
praecator orator r 16 .25. r 20 Vide iiilVa .46. r
') Gedruckte Gl. hat ba ju für fonbern. ^) Ps. 102: Cum ett'underet elo-
quium suum.
£iitf)cr§ SBctlc. SiWiitcvicljmig 3. 13
[ü. 18.] „£egt ficfj" 3c. Sinb nod} t)eutcö
35 tageä olfo.
194
^tototoU unb !)ani)|(^tiftttc^e Sinttäge.
[ö. 22.] 'Stiefjen.' S)a tompt ein neluer Icr=
jnen. [b. 27.] 'Seger', ber ntmpt-:' fti^» [ü. 34.]
amptB an. '5nfo' 3C Q-j gcrclnct in aber
er naä).
Cap. XXVI.
[b. 7.] ['Sie ift mein fd)tt)ci'ter'] G« mu5
ein eigen tvm gelocft [fein] in bicjcn i'anben,
(Unb legt fid^ gegen alle feine
»ruber.).- d„zH: (U) ,gr fiel)
(fi) ((fiel) (S§ ift) :gr fiel aber
für alten feinen Brubern rh.
Infolge der Textändcrumf s
wird auch die bisherige Glosse:
(Segt fi(^) gestrichen und eine
neue wird eingesetzt : -\- sub-
iecit sibi oranes fratre.s suos
ut supra erit fenis homo. Erit- lo
que Xiphlim Vel est cesus
sicut Ahab ante Raraoth Gi-
lead (praestare) Et placet,
quod solent in bello tandem
cadere corani suis morte he- n
roica; dazu am unteren Bande
die Glosse: (Qx fiel) 5riand^er=
lei beutung lan l)ie fein. -JJteine
ift biefe ba§ 3fntael ein I)err=
lic^ man getocft fei, ba? ju 20
feinem Gnbe fomcn finb alle
feine SSrüber unb g'^unbe,
unb ift für ben felben alfo
loblid} -|- Tgeftorben] (rtie bie
groffcn tjerrn unb ^o^e) >•' 25
Cap. XXVI.
»■•1 ftern: fterne rh 30
B. 5 mein ©ebot: meine [r/i]@e6ot
meinfe] gefe^
zu 26 @bom, ^eifft tobtit^- ober brounlic^ bteunc^en r 29 .X.KVI. r 34 gcweft
(£|aBtn) [fein] biejen c aus biefem
') Vgl. Op. Exeg. Lat. 'Jörn. VT, S. 146 f. Die gedruckte Glosse lautet in ihrem
Schlufi: unb ifl fut ben felben cf)tlidj unb löblich gcftotben. ') Vgl. Unsre Aujy.
Bd. 14, 328 f.: Esau erat rubens .... iRotlic^ intellige non, quod omnino rubeus fuit,
sed ein fein f^worjer, fjott, h)acf()ct, breünlic^ finb getoefl .... ex hoc dicitur Edom,
tiipredjt, toblirf) btaunlin ... ein btnuni^cn. Gedrutkt ist als Gl.: (5bom ^eifft SJötlid^t.
^totofoD iiiib t)aiibfd)tiftlid)c tfiiiltägc.
195
[b. 11.] 'Saftet', Sinb gctnaltig ficrrn ge=
trieft, toaä fic geboten i\abm, ift geljalteu
toorben. [ö. 12.] Plinius dicit in aplirica
uuum modiuiii oOO reiklere.
5
[331.75*"] [0. 14.] 'neibeten', \a bn? gefiort
ba|u, 6t totl in bennoc^ 3um reifigen Wan
machen, [b. 17.] ['Isaac castra mctatus.']
[ö. 15.] §aben bem guten patriorctjen auä)
10 tüdfe beireifet [0. 18.] fquos obstnixerant'].
[ö. 20.] '^.st'/i'.- in ps[almi.s nbi(j[ue significat
caluniuiatores, liienn [man] iemanb gelcalt
unb unrecht tl^ut unb ba^u „üert)onet",
SOßte ift er fierumb gebogen, 2Bic finb bic
15 Srunen umb bic ^cit in biefcni l'anb fo
ein groffev f(^a| getneft c
Cap. XXVII.
[26, 35.] Magnum dolorem afferebaut
Isaac et Rebecae, !^aben Beiben ein gro»
l^ertlletb gemadjt i. e. contristabant, aniari-
cabant spiritum jc. ^ä) \V. M.] Juerbö iDol
25 innen, 6itel, IjaBen fein freube an inen
gefiabt, fie Inerben idolatrac mit gctoeft fein.^
[27, 4.] 3ft bennoc^ jT. M,] ein ebenteuerlicf)
bing baö ber $J>ater auff ben fon fo tjelt,
30 Primogenitura iftc-. [D. M.]
[ö. 17.] [dedit in nianus Jacob].
3i
1.'. i:; jaiy (gerften) (jnnbertfeltig^;
dazu rh: -)- pro nno epha
In Affrica 3UU prae uno
». isaCe ^run: ä^runnc r
». 20 baS fic (jn ba ticiT)6nct) Tjatten:
boc- fie l)l)ni ba unrccJjt gctl)an
f)atten r; infohjedessen ist
auch in der Glosse (@fecE)^
das Wort (^ol^n) in unrecht
verbessert.
». 21 ©it(e)na ; ebenso in der Glosse.
B. 33 Saba : <5[cjba.
B. 34 öier(t)3ig
XX VII.
26, 35 S)ie (tooren) fieibe (fecr bitter
gegen) 3faac : S)ie [(mad^ten)']
inad)tcn |/-] beibc ^)]aac unb
9}ebcca. eitel fjertjclcib r
». 3 beinen (3)eu9(e) : bcinen jeug r
». J2 tüurb für jni: tuuvbc |*-] für jm
ein [ylud;: einen [>•] S^uci^
ein Segen : einen [r] Segen
0. isfprad^: fprad^ [rh] gu feinem
aSoter
11 Esek r
20 .27. r
25'3ft c aus So
') Die Übersetzung gerften I)unbertteltig ließe einen Text etwa Ciirb nxt) (~ LXX
Ixajoarevovaar y.Qtdijv) vermuten; statt der maxoreth. Lesart: C'iSi" nS'S = I)imbeit 2J}q6c,
hundertfältig, wie auch Vulg. centuplum hat. 'J Vgl. Op. Exeg. Lot. Tum. VI, 321.
') Z. 21—26 gelwren dem Inhalt nach noch zu Kap. 26, 35. In (Luthers) Pentateuchus etc.
Witteh. 1529 fängt Kap. XXVII an: Esau vero quadragenarins (= 26, 34).
13*
196
5prototoU imb fjaubfdiriftlii^e (5-intvä(jC.
[U. 22.] gl) e3 lautet Icc^ertid), (är t^atS
[P. M.] Itiol gcfulet. 6r [)at ein motum
cordis gefulct in benedicendo, Ideo cogi-
tavit, ©Ott I)oty bem Iiefdjeret, Bonus dolus
[P. M.] est et malus, hie bouus,
[ö. 37.] Sammacli, tjolten, baö nii^t finctt,
i.OTolc 25,23 1^0'^ entfeit, [0.40.] 'SBruber bienen', ö bo»
*f. 7, 2 laut übel, |0.40.] Borck ps. 7. Ereptor. S)ic
\XüXo [P. M.] ift guberuatrix gcloeft in Ec-
clesia, ein trefflief) loetb. (o. 4G.] '^Jtiif; Xsn=
breuft', ba fonipft^ Icibber, supra c. 20 c
». 28 ßoru unb (äöetne»)
B. 34 über bie ma§ (erbittext) : über
bte uiaö fcer betrübt r
10
Cap. XXYlIl.
[O. 2.] Fadan est appellativuui, i. e. cam-
pus Aram.
[ö. 6.] Vidit Esau, Inil front toerbcn, (Sr
:^at gebockt ^, ^ä) toil bennoc^ §err bleiben,
[ö. 9.] ^d) \vH C^fmael ju t)ilff nemeu, nos
ambo primogeniti uteique leiecti, SBo-i inil
ber SBetler madjeu, SBenn ,3fi"ael ^et) mir
fte'^et, Uiay lt)il er mir tljuu,
f'iw'ol'cyU''- ^^-1 i^lorraivi ps[almns 3. 4. Item mere-
trix ad losephum: Cuba mecum, .^at firf)
[inxta eam ad] brauff gelel)net, bran gelegt,
[ü. 17.] 'i3ft' [existit] i. e. agit hie aliquid
[F. M.], [[)at fein lucfen] Est quiddani ple-
nius efficatius, noii plane substantivuni,
sanctus venerabilis reverendus locus, Ubi-
cunqLue deus praedieat, ibi est domus ipsius.
XXVIII.
.5 (aus) ©l)rten: l)nn [»■] ©tirien
da.:i< r: campo regio nne
» 10 (31) ber 3aco6: Aber r
niuc- eine l)cilige 6tct
fein, £)enn tjic ioonet geluiä=
lid) ©Ott, unb ift bie pforte au
beü .S^iimelö): äßie l)eilig ift
biefe ftet. §ie ift nichts anbcr^
beuu @otte§ S;i(\M. Unb Ijie
ift bie Pforte beS l)i)nu>l» rh;
dazu: donms de! -\- Scholion 35
metuendus locus istc vene-
raudus verendus; schließlich:
J I .28. )• /;< J'tiddn] nj^D 21 reioctae f aus roiecti
J TV-
') ()]). Exey. Lat. Tom. VII, 122 f. cogitavit: Sat habeo,
dunimodo ego in domo et pos.sessione maneaiii . . . Ego eniin siiiii doiiiiims rt priiicops,
lacob est et f'uit bactenus semper servua.
10 Jiorek] $f. 7, 2 : pis
') fompft = foitipt§.
!ProtofoII utib fintibftljtiftlidje ©intröge.
197
[ü. 18.| fgat in auff gerid}t 31t cim .«ij^uo,
iropheo, tft ein Jc^tec^ter ftein gelüeft. o
[Gf.] (.^citig) .§cilig fjeift r^ic
inotuciidus, fcrribilis, Nora, ba
man @ott fürdfjtcn unb c[)rcu
jolle, alB ba er ba feI6 mil
gcfuicfjtct unb gce()ixt fein.
■Dafier and) bev \db berg
TOovija tinior reverciitia ciil-
fus Dei lieifl't. Ut snipra cpi-
piit 22. ®enn ©ottcÄ funfjt ift
bcr t)6c^fte (Mottcisbienft. Unb
ift f)ic angezeigt, iBo Wotte-j
luoit ift (luic ;0^acob l)ie t)oiTt)
ba ift G5otte5 .öauö, bn ftc()ct
bev §imcl offen mit allen
©naben (nnb).^
V ts rirf)tet jn anff : rirf}tet jn anff
,iu einem ^Ulal rh
V. ■^■i auffgerirf)tetf)atic: anffgcricijtct
f)abc ju einem ''UM rh; da:u
(statuam nnsis) ^
Cap. XXIX.
S)o§ fcap[ut] gibt ein gute egioga.
SS
[O. 10. 1 Beer, ßr nuiä ein ftardev man
gelDeft fein^ 6r ift bei) 7U taten "^ getücft,
XXIX.
»• 1 feine (n) fn§: feine fufffc]''
». 2 brel) §erb f^af babel) : bre^
.§evbe [rh\ fd^af lagen \rh\
babel) *
1). 21. öon bem Snm (muftcn) (bie
.f)erbc trintfen), (u)nb: Don
beut iörun pflegten fie bie
.f)erbc ju trentfen | /•/<], Unb /
i'. -i bafelbS tjerfamicn : bafelbä
3U [»•] uerfamlen
21 29 r
') Die Wm-te Slo'^er 6i.s Unb ift f)te «»id m Luthers Originabchrift durch Abreißen
des Blatlrandes zerstört; Eurer lial sie nacltgetraf/e n . ') V. 18 und •>> icar bisher das
nasa des Hebr., in tituluni der Vuhj. unübersetzt geblieben; rj/l. Up. Exeg. Lat. 'Tom. VII,
18'Jf. ') Der Plural entspricht dem Urtext; Luther luxlte ursprünglich r^sn mit ibsn
rerweeliselt. *) Der neue Text übersetzl das erst ausgelassene n''S21 des Hebr. ') Op.
Exeg. Lat. Tom. VII, 226ff. — ideia textus viiletur significare Patriarcham lacob irruente
in ipsum Spiritu sancto ita corroboratum e.sse, ut illo impetu Spiritus solus potuerit
revolvere lapidem . . . existimo, lacob ca hora, qua adspexit cognatam, fuisse quodam
modo raptum et ita auimatum spiritu, ut solus lapidem posset provolvere, quam ad
rem alioqui quatuor et quinque puerorum robore opus erat. ') Op. Exeg. Lat. Tom.
198
^trotofotl imb fjnnbjc^viftlidjc (Einträge.
[ö. 17.] me\^, [3art] i]at nicfjt ein [ftartfcl
feft gefid^t gctiobt, luir f^ciffcns 'blobc'.
[ö. 20.] 3ll5 \vm ein iar ein tage, [ti. 22.]
Omnes viros @l) baä Irirb biel fein gelucjen
Vetn.stiss|imis temporib^us miptiae hiibiie-
ruut convivia [ö. 23.] §0 bfly ift ein gvoffe
fd^alfeit-, Gö nin;' ein gvoffe 3ucf}t fein ge=
Ineft, baC' er fic fo l)eimlid) fieiilegt fjaben.
[331.76^] [b. 26f.] 2aban I)at nirf)t iuxuäi
fonnen, quia ^at§ im ^i'Scfngt. Christus
Tjat folc^e matres nioÜen f]aben sod illa tum
fiieniut in inorib[us. .s^at ei" gefnvd)t, ei"
tonrbe hJeg 3ie'[)en, l)at in mit ben Sodjtern
UlOÜen l]cmnTen, i|uia istis 7 annis crevit
possessio.
[b. 31.] 'Aperuit vulvanr bn§ ift invcrccnu-
ßut. i,48c]iiiii, haä i]ai maria^ aui: bem tert f)ie geler=
net, Sie axm fc^nna, loiib fie fratnblii^
gemacht I)a'6en.
». i3 3)fi er.ielet er (jm) aHe fnd^c:
Sn ev^elet er beni £aban [*■]
aHe bicfe [;7(] facf^e.
»■S2cin(c) .^oifj^eit: ein .§ocf)3cit=
maV rh
»• 24 £ca ^»itpa (jur) -DJiagb : Sea
feine niogb [rh] ©ilpa jur [r\
lUngb.
»■ 26 ©Itcftcn unt; äasu r: \. e. crft= is
gebornen.
». 27 .sjalte [mit] biefe[r bie] loocfjcn
ans.
bienft, ben bn |"bcl)] mir
tt. 29;){af)cl (bie) iBilf]a jnr magb: so
9Ja[)cI feine magb [;•/;] SSillja
im magb.
». 30 unb bienet \hf<i)\ jm
25
( ap. XXX.
[ö. 1.] ®a§ gute frenlin bette and) gern
finber gcl)abt, alteriiationib|us. |ti. 8.] :^)ä)
I)offe, {'S) iuerbe ie fo biet friegen .'f. |b. lu.]
prospere [cum fortuua], expedite. |b. 13.]
XXX.
»• 1 ©djaffe mir (andj) ßinber
/.< juviidte] juruät 77s li> Cliri-
2S .30. r 31 ic oder XX
7 viros] viro Es S Vetutiss: Ih 11 fic(^c) fo
stus (bal) 2^ Luc. 2 r 26 fc^mto] nXIJip llebr.
VIT, 235. Nura id decen: videtur lacob octogeaariuni? (!oitiim est, eum tum anuum
octogesiimim aut'ad miniiiium septuagesiiiium octavuiu attigiseo. Ea vero actato incipit
])ritnuiii iuvcniliter ludere et amare.
') .^oc^jeit mal = Hehr, nnira (s. Bichtcr 14, 10); der frülia-e Text etdsprach der
Vulg.: ad nuptias und LXX. ' «) Op. Exeg. La*. Tom. VII, 2l4if. £ei: SdjaldE Inäve
tucrtf), bnfj man tt)ii in Dtbgrimb bct .^öncii bcrfludjt. •'') llcspcxit liniuilitatcm ancillao
suae Luc. 1, 48. Oj>. E.ce(j. Lat. 'Tum. VII, 2ü7/]'.
5Prototott unb I)rtiibfcf|riftlid)e Cfiiittäge.
199
Asser tBitf)clm, [O. 14.] 'Mandragora' ift luic
[bing] ein o"bciitivld;eii, aiinumeratur solaiio,
si folliculiis adesset, tiun esset Solanum,
?(lriin * ift tiftk'iimi tiotiien, boö IIIIIS fcitl
$oi)ci. 7, 13 5 esciilentiim Hoc vocahulum corruit, 'Maii-
dragorae dederuiit odorem suuni', (f-5 inuä
bciuiocf; luol viedjcn-, Mandragora sicnt
vitclliis ovi atqua rubrum, sed non est is
fructus, de quo hie dicit, Alkekengi ftljet
10 loic ein ürfc^, nisi ba« rotcv ift gclueft,
^^ubeii »oerbciiS gefreffeii i](ibm, liinc indi-
deruut germaui illi nonion, 6§ ift [ein]
bing tuic ^nbcn fitffen, fe luiib ein gcneffd}
fein gclueft. |ti. 14. j ^tubm luivb 8 \.G.] \A.]
15 iar ctlna gcluefen auffc- i)od)\t, Q-j ioirb in
agro cnito gefunben fein, et [2] auff bcnt
freien felb, nnb [3] reucfjet )oül, (5'-3 »uiib
ein frucfjtlin, baö lüol ixudjt,
20
[ö. 21.] lain acquirit scptiniuni prolcni, for-
25 mosa sapientia legis, Sinn tompt brein, [le.\
statutum] moc^ta nict)t gut ^n .7. aunis finb
bie .XI. liberi procreati, ©ie toerben suc-
». iifanb (Cilien): fonb [(a?eer)]
fbnbnim]; <l(i.:n r: (-|- (S^eer)
frage bu tonö e» fe^ Greci
Mandragore 9{n6en G anno-
rum in eampo. Et oletbene);
die frühere Glosse zu 'Silien'
ist infohje der Tcdtändcrung
(jcstrichen ; und zu dem end-
gültig neuen Text auf dem
untern Ulatfr/inde die neue
(llosse: [GL] (bubnim) ^rnge
bu fclby, liHiy bubaim finb.
Cv-3 foßen lilicn, ec> folleu beer
fein. Unb niemanb loeiä, incvS
Ca fein follen. (f§ [)ciffcn
cttlidje 3'iii>cnfirfd)en (bonn
filjetä) bie i)nn bcr »ueiljcn
evnb reiffe finb k.
(Silien) beineö: S)ubnint [r\
bcineö
»• 15 (Silien) : 2;ubQim /•
uvxb bie (Silien): umb bie
S)ubaim r
lj3 Mandragora Solanum r 7 bcnnod^ = bemnod^ [fj
kengi unsiclier, vermutet nacli Änm. 2 26 3n c aus 3lH
4 .6. c aus 8
8 atque] etlani .'» Alke-
') Utisrc Ausg. Bd. 24, 533. SJie Slütmi, loildje Eiibaim ^ciijen, Ijaltcii Midjt, cc- |c'l)en
bioleii getocft cl finb feine ['(umen gclucft, bie unib bie jcit bcr ctnbtc itiul riectjcn . .
?lbcr itino fnr Mumcn finb luctj-S mnn nid)t a,cimi, InS aber nllc S^olmctjidjet Ijubcn '•JlUtnn
branä gcmadjt . . . f)alt id) fut nid)tä, iBn-s fult 'äfUtnn ricd)cn nnb \o luol gcfnllcii bon lueibetn'?
ic^ ncmc 9iel)lid)cn obbet mfiffe lilicn bafni:- C^ä jc^cinet, lucil nicmnnb gcluis gctonft Ijat, loaä
bubaim l)cift, bnä ctma ein 3übe l)Qbe unfet gejpott unb gcfagt , e? l)ci(fe *.!l[IruH. ') Op.
lixeg. Lal. Tom. VII, 312/'. Rubeu . . casu inveiiLt o^'X'Tn . . Cuivismodi fructus aut
flos fuerit, non constat. Vulgata translatio et alii interpretes vertenint mandragoras
sicut multa alia inepte auctores fabulantur, sed sunt merae nugae, fortassis a ludaeis
ortae . . . neces.'^e e.st fuisse t'ructum, <iui solet mature.scere circa messem triticeam . .
cuiu.smodi in uostris regionibu.s sunt Solanum sive Alkekengi, Chamaebatos et rubus
Idaeus, ^übenfitjt^c«, Srnmbeet, §inbbeet . . aut certe fuerunt vaccinia Chamaebati . . .
Sed haec relinquo grammaticis et medicis. . . . .
200
*4.noUifiiU iinb {)nub|ri)vitüid)c 6'iiitviigc.
cessive geboren jciu. 7. auuis iiati sunt
lacüb 11 liberi, [ö. 25.] '£a§ micf) 3ict)cn' K.
£)a» ift .7. auuo getücft, et 14. quo venit ad
Labau.
[ö. 27.J Graeci: divinavi, 2^) meicf-j löol
ex siguis propter meam ])iO(.'iirationein [2]
[ad] pedem, iutelligit [1] ofliciiun prociira-
SRöm!'io!'i5 ftionem]. [ö. 30.] In pede nieo biirrf}
meinen fuö-, significat laborom, Quam
speciosi pedes JC. Tales tigurae illu.strant
multos locos, et gibt ein feine .speculatio-
2.iim. 4, 7ues, Paulus nenncntc' cursura, ^sä) i}ab gc=
lanffcn nnb gcvanb, non sedi ociosus, ^JJUr
3oö?4, 37 ift^' jancr luorben, ha f)ciffcft», Alius laborat,
alius comedit [Iiifra dielt], decics nuita-
vit' JC. %
3e[. 52,7 I
[ö. 32.] ^ä) lüil aficö tf)nn
» 26 imc (lange nnb trcUilirf)) idjbiu
w. 27(^an ic§ nidjt) gnabe: ßiiy
mii^ \rJi] gnabc'
B. so (nm6 meinen iviEcn): (deute.
11.) buvd) nu'incn fn|j >•; dn-
nehcn ivinJ cii/c inidirc Tc.i:l-
(jcskülniui 'Versuch/; Lntlicr
zuerst mit scliicdrscr Tinte:
(burd^ meine mul)e); Hörer
schreibt datiehen:{mm\m\u^);
wieder Liifhrr: -\- hwxä) mein
Inuffen nnb rennen. Non sedi
otiosus; darunter: (ad pedeni
meuiu) (pede bnri^ meinen
fnfö, ofTficiuui ineuni, spetiosi
pedes Eiiangflij). Endlieli
[GL]: (Weinen fnfä) 3)a§ ift,
idf) l]ah ninffen Innffeu nnb
rennen bnrcf; bunne nnb biete,
bog bu fo reic^ tonrbeft. 5Rein
fjnu I)atö mnffcn tfjnn. Iiid(i
pedes Euaugelisautium paceiu,
et cursus verbi seu niinisterii.
»■32 (f^n bu) .... nnter ben £em=
mern nnb (^icfli'" befonber-j):
anffonbern .... nnter ben
Semmern nnb (nnb toivo) fbic]
bunbten (nnb) nnb flectcten
jigcn rh
lj2 7 bis libei'i r 8 lii pede uiüo )• /()' ([iiistc;i ilicit.) |Ii]tVa ilirit]
') Im neuen Text ist dx a^ Wumclipariikd </efaßl; im allen als Fr<i(jewort.
') Vulg.: ad introituiu meum: Op. Exeg. Lat. Tom. VII, 332/}'. In peile raeo, hoc est,
ad meum ingressum . . Benedixit tibi Deus ad pedem sive adventum meum . . . Omnes
vertunt ad introitum meum, sed res ipsa loquitur, Laban uon statim ad introitum lacob
locupletam esse. Ideo rectius redditur. Ad pedem vel ad cursum meum, quo simul
siguiäcatur indefessuni studium . . quasi diceret: Dies et noctes cursitavi . . . dul'ati-
gatus sum discuirendo in :igruni ... ^} Unsrc Aimy. Bd. 2t, 537.
^llrotofolt iiiib I)nnbfcf)tiftUd)i' Piiittägc. 201
(02Bn§ nii toirbO)
dazu r Eelip.si.s
i.mo(c3i,io [ö. 33.) loaä titiib ift iiub luil [ego lacob] u. 33 ober (»uiiy Quct;) jc^lüQvlj: ober
bie cingefcvC'tcii fifjaff Ocfjalten, SBas ein \\M)V\\i)\oax^.^ In der dam-
5 flecEün \)ai fo gering ec' ift, Scparabo inde r/cAw-«/!.« (//ws«; liumuft f)ie
[l)imftis] iiotatiiin et maciilosmn 2, ist dai^ Wort m\\iih[i^^ liiiikr
loci'j gestrichen.
[)}. 35.] Sie fcfjnfe finb rotliifjt icf;Unu-^
[!8l. Te**] robt jolt iicmcu äiffl''" lemmer uiib
10 fc^afe bie Bunbte finb, &ih mir allein InaS
(ninb ift, ^rf) Uiit biy inr lunncn nlle (nmbtc
jctjaff, bit bie ciiifcrlngcii, ÜIhvö in meiner
groge einfertig [öicl] gefeit, bna fol bir nncf)
jn gut fomcn, ^uitoO ()nt bie einfcrtngen
15 getjabt, vide .sdiolioii, ha jeudjt er am
jlocicrie») .<5erbe, eine im, bie anbcr 2aban,
3lEe» toQä fiunb gefallen ba§ ift fein geloeft, c.37 ujciffc ftrciffc barnn, nnb legt:
Uieiffe ftrciffe baran, ba» an
ben fteten ba-i luciffc bloS
2a luarb nnb legt *■
[ö. 40.| 'Unter bie f)erbe', i.e. in bie groffc v. io(Uiay nicfjt Imnb, nnb af(c§
•?)crbc ipsius Laban, ^atot) l)at bie Söeifen tva-i fdjloar^ loar, nnb tl)et
nnb loas 6uub bran-i fompt [ift] Jfafolig, fie ,5ul)auffe unter bie .Sjerbe
i'atian.): unb tf)ct bie a[ige=
25 fonberte'' f)erbe 3U ben fleclten
unb (Bunbten) fcfjloar^en ijnn
ber l)erbe SaBanS, rh; dazu:
totaiu rcccntem sobolem (fein§
teil§); die frühere Glosse:
30 S)urc^ bi§ gcfcf)id)t* ist <je-
strichen.
5 inde (punct) 8 (6iii) Sic jdtjafc U |olt udcr feit 22 ^erbc c aus Gtbc bie
(aunbtc) Scif(f)cn
') Vgl. über diese Textänderitn;/ : Unsre Aimi. Bd. 24,534t'., :umal die Anmerkungen.
') Unsre Ausg. Bd. 24,536 . . . fpridjt Satob: 2ßir tooUeii laffcii bfjemcii (Sott unb bie iiatut,
tun? mein nnb bctit fein (ofte, la tjnftu ein f)niif[en jdjoff nnb (fjnc ctnn-ä loa* bnnb ift nnb
gib mit bie cinferbigcn. la-i ]dixd\)tt ÜJiojeä mit nmb)d)luci)ffenben ttjotten, lie Inmbte frf)aff
Ijciffet ev f)atb njci-j nnb fd)tunr,5 flecfid)tc obber fprenrflidjte, bie lueiffe obbct jd)luarije mal nnb
fletfen, bodj fonft eine fntbc (joben, boä Ijeijjen loir nlle^ bunb . . Set Jejt ift nbct ctloa^ finftct
bet fptodjc Ijalbeu . . und Op. E.veg. Lat. Tom. VII, 3.5/; Fhigellant me Rabbini nostii,
quod male reddiderim hunc locum in tianslatione Germanica. ') Vgl. Op. Exeg. Lat.
Tom. VII, 351 f. Hehr. Iiat i:s. Luther üherselst abgefonbcvtc .£)eibc. — In der gestritlicnen
Übersetzung (IboS nidjt bnnb) beruht wohl das nid)t auf Verwechslung von bx mit 3N in
der Bedeutung von nid)t. ') 6'. Unsre Ausg. Bd. 24, 535, 61}.
202 ^IJtototoII unb ^ciiibidjtiftltc^e ßinttäge.
[ö. 41.] irulingfjcrbe \ bic ficftcn fc^afe, Pono
casum, qimiulo viigae virides, tjat er§ ge=
inac^t, ba» ijoli grün unb Inct-j tvax, S^cr
3aIot> f)at [bte] 3?unbte junge fi^afe gcfjaBt
Et SL'paravit flacob] aguos seil, [post uati- 5
vitatem] süos, dedit gregis i. e. sui ad
niaculosos jtücievlel) I)erbe .1. cinfcrtig unb
fiunbe, @r gi6t im bic tueifen, ttiaS nu brau»
niaculosum fomcu ift baS ift ^sa!ob-5 gcloeft,
loas iDcic' ift 8a6an-j 6Iic6en. S)te ^erbe 10
trirb nic^t eitel fcunbte 6rnd)t Ijnben, ^aä
mag geboren, Ijnt er gcteilct, bie lueifen 3U
tjauif unb bic bunben ju f)auffe, ba§ ift
divisio prima, [in qua fuerunt SSunb unb
h)cili] Totam receutem sobolem divisit, fecit 15
duas facies, [maculo]sarum et albarum. bic
alte öerb ift§ Saban-j, toai- bunb brau»
fom^t bcIjcU ^^if^i^' dedit faciem gregis
seil, uovelli. Siuiä tücifc ift nit unb neto ift
[aEv] 2aban§ % Non coacte, sed spontanee 2o
i.!pctti5, 2g}i(;^t ungernc, noc^ öcrbroffen unluftig al§
bie aCcin haB töcrd anfef)en, üon ampt§
tDCgcn Non turpiter lucrosi sed voluntarie
fonbern tnillig unb gerne, fnicfjt bcr feelcn
nu| ]aä) betoegen laffcn] Non dominanter 25
sed exemplariter Voluntarie audj in amuit
unb mangcl luftig ju bleiben [ju] leren, gnn^
umb jonft, ©ott 3ii 'ob unb bcn fcelen S^i
gut ^ [ö. 40.] 'Sin eigen ^^erbe', ba§ ift
fcinä, Jacobs, bnnbte Ijerbc, i^ä) luil [^acob] 30
alle bnnbte auf fonbern, ba§ barnarf) aüe
bunbte mein feien [ü. 32.] (unb hciB fol mein
Io!^n fcin^ [eeklipsi-s]) seil, bie ba fallen
4 junge (%t)\ä)a}t 5 (Seine fiunbte) Et 6 (et posuit fades pcciulum) dedit
7 jtoeictlctj] ijli'') //s r/;0 jlocicttcl) ii'x Sticticn »»< Jö (mag) [macululsarum 10 novelli,
[S] (Simplicitas bleibt Bctjm 3ocob} 2ÖQ^ njcije 1. pet. 5. r Nos coinnunii vocabulo
vocamus Icntmet, Stfjofc unb ®(ä§o|)3 r 24 nic^t unsicher, vielleicht mcf)r 27 juHciben Ifs
I. »ov. 7, 9 281203, 4 i. e. ardore libidiiiis nie coiicepit, Uficr bcn ftcben Gen. 30. p^aulus: Melius est nubere. r
') Op. Kxeg. Lat. Toi». VII, 330. ') Op. Excg. Lat. Tom. VII, 342: Idque erit
merces mea. Hie ellipsis est, et est subintelligendum: Quicquid erit hinc natuin isti.s
simile, et niaculosum ex albis. Vidctur mihi relictum esse lacob tantum alborum
gregem, quanquara alii etiam nigras pecudes additas putant. Et est sententia: Quic-
^Ptotofofl iiiib IJQiibfdjriftlidjc Ginträge.
foEcn, [empfangen foltet cinfci-unftetcn ' .^i
souaret] postea tonipt bic Ecklipsis [)ci"na(^
qua expouitur haec sententia 6v lüil roccns
nata maculosa IjaBen, si nigrum apud uk;
itiveneris, est furtuiii, @r fol j(f;U)(n1j nnb
tmnbtc I)a6cn, 23ocfc [seil.], geuoratus.
«. 43 beä £a6an/§
203
[SI 77»] Cap. XXXT. XXXI.
[b. 3.] \'2ä) tnil mit bir fein'] Sag ift »-s^end) tuiev: 3^'^) ^"i^i-'i-' '''
10 approbatio furti, (gr [Sficof"] mu§ ein feet
front mtniä) gelueft fein, ». 5 3?ater-3a ngcficfjt: initev-j an=
gcficfjt ,
[ö. 9.] Mikne, 'gnter' t)om öic£)e, ä^orfe, finb »»mir geben: mit; gegeben /
omne niasculiiuini [arietes], [ü. 13.] 'lanb
15 beiner frcnnbfc()[aff i. c. ba bu geboren bift,
[ü. 15.] 'Sßerfaufft', ift gleidjluol fjart, [(luia]
lacob servivit, Habitus est tanquani servus,
i. e. bic fpcife, bic er ^at gefaiifft itnt6§ gelb,
V. i6f)at bac' tljn: tjat, ba'5 tljit
20 " »■ 18 tn(n)'3 lanb
[b. 19.] 'Rachel fuit [furata patris idola^
audacula uua ex heroidib[us Sinb fleiber
\Teraphim'\ idolorum gctncft. [ü. 20.] Corsii». 20 7)<e G/osse .s;« ©tal ba» l)er^
furari* i.e. decipere, ist von -Bebent aber (in ge-
25 strichen.
[0. 21.] 'Sßaffer', ba§ ift ber pl^rat,
B. 28bu ^aft: 9iu [rh] bu '^aft
[ö. 29.] Est secundum deurn manus* mca, s"»» bx r
3 qua (se) exponitur 4 si (album) uigrum S .31. r 13 Sic'^c (Im te) S3oiIc
IS fpeife [(douatio)l 24 furari cor r
quid ex albis nascetur varium et sparso vellere, hoc erit meum: taum vero, quod
natum fuerit album. Est igitur admodum iniqua conditio.
') einbrunjlcten oder einbrunfeten sehr nnmcJter; es scheint, Luther mit ein neues
Wart prägen (si sonaret s. o.), (iber es gelim/t nicht. ') Zu idola ri/l. Tischreden
Lutliers J53J,.32; Schhj/inluiufen Nr. 416; Wilh. Pregcr. Leipziy l,S8S. Op. Exeg. Lat. Tom.
VIJJ,i2ff. 41ff. *) §er^ ftctcn hcbraice, est Ijeimlid) ettloa^ QU^tic^teit altero nesciente
TJnsre Ausg. Ikl. 14, 42J. Op. Exeg. Lat. Tom. VIII, 45f. ') Secundum deuni raanus
mea Hehr, -nr^ ixi-ir7: Luther übersetzt mit SotteS !)ülffe, vgl. Op. Exeg. Lat. Tom. VIII, 6Sff.
ix . . Nihil certi possum atferre ad declarandam significationem huius dictionis. Idee
relinquo Rabbinis . . ss sonat aliquando Dens, et hoc loco est, secundum Deum manus
mca. Grammatici dicunt significare secundum facultatem, quod ego non coucedo . . .
204
5>totLifo[I iiiib l)aiib(d)riftlid)c ©iiiträgc.
«>oica3,4[ö. 30.] 6r [Sa6aii] IjciffctS feine '©ottcr', u. 31. fc:^neft : fef)uetcft r
Argeiituiu ^ iu EbLrco ^eift desideriniu, ha^
i.sam. 19,13 fic^ ülU leutc bainacf) fct)ncii, 'Sedebunt
3!i(f)t. i7,7ff. siuu Tcraphim', Et in Regum de Miclia, ». si furchte mitf), bii U'urbeft:
fuvdjte micf), iiiib bndjte, bu 5
louvbcft rh
[ö. 32.J luoriatnr, ift dura .seuleutia contra v. 32 (@r) tuuftc: ^acob \r] Uniftc
Racheleiu, 'für uiifci; bviibcv' [Nou] uou
vivat (j[iiasi dLieat nou tolerabiinus euni
iuter uos. [b. 35.] @» ift ir gcvnbten, ciin 10
niiberii iucvu nii^t fo gerabtcn, •'pat in (jnrt
gcfjalten. i- •« öctaft: betaftct tli
0 33^U)eu3i9: 3)iefc ^t'^cnjig
[ö. 39.] '3d) muft CS £iclui(en\ [ö. 40.] fem i'.^ounb (tljnrfte nidjt fdjlnfen):
fein fdjlaff in mein angcn, .sjiit lüailic§ unb tont flcin \sir] fdjlnff 15
ein Ijavten bienft ijel)ü6t, discipliua saevera Ijnn meine aügen
fuit illo tempore,
V. 41 l]cib( lä) [biefe] ,]tüen,5ig jnv
[ü. 42.J 5!)tn()e tjeifft mljei benn „eitieit", u >-• (arbeit): [miiljej
[b. 43.] Et omne (luod vides Siibün ift grob 20
gelücft, [b. 45.] Statua, trophoeum,
ö -10 fie namcn (bic) Steine
[b. 47.] 'Jcfihar^^ 3C. e.st Syriaeiini, (fin
^eimli(^e tudte
juu. 4s abscouditiis nrc: /• 25
[b. 49.] fabsconsi fuerimus]* einer bem nn=
bcrn tf)U, Vir a proxirno .sno [aliter in
genna[uico], ». so nimpft. Qö ift: nimpft über
meine tod^ter [/7;|. 6;? ift.
iiacti 1) 55 In Eb[reo iuitiuni eapiitis. 30
[32, 1.] Angeli, ȟcrben redete C^nget, nic^t
propfieten fein gelneft.
32 .1.3. augiiift »■
Caeterum non pugnabo, .si quis Vx pro lUcultute aut Deo acceperit . . . sed reliuquo
in medio. In Uermanica translatione in lianc feie sententiam reddidimus: Et ego
auxiliantc Deo taiitum viriurn habereui, ut possim vobis malefacere.
') Jlcbr. TTP.tüzi Cib33"i3 Vulg.: desiderio erat tibi. Op. Lat. Exey. Tum. VI II, 63;
Laban de cultu nihil angitur, sed de auro et argento, unde erant conflata idola.
Luther vermeiujt hier ironisierend iivei Bedeulungen des Stammes vps niimUch a) 1)03
Hofe fein tnie ©ilbet oder ft(^ fe()itcn no^ etluaä (s. o. desideriuni^ und h) i)D3 ©ilbcr
(s. o. Argentumj. ') fie = fid). ') 15' chald. = lliigel, Steinhaufen s. Öp. ?Jxr;i.
Lat. Tom. VIII, lor>. •) Op. Kxeg. Lat. Tom. VllT, 106. luS.
^PioioCon unb f)anb|(i^TiftIid^e Sintiäge.
20i
Cap. XXXII.
[b. 3.] Edom et Seir idoin, [V|iilt signi-
ficare] [ö. 4.] Quod diu abfuerit et iiKiui-
linus fuerit 3C.
[ö. 8.] §at fic^ ergeben, al-j locrbe er in tob
10 jd^la^en,
xxxn.
u .1 Sid) bin bei) Satan onffcn:
3d^ bin bt§ ba^er [Vä] bei)
2aba\\ lange [//'l aiifien
B.5 (unb bin bic't)cr unter ben
grentbben getucfcn) '
B 7 bie fnmcl inn: bie famcl, inn
»■s^eer unb: .Speer, unb
». 3 5lbral)nm, [unb] ©ott
»•lo(benn) bicfen Stab: [loebcr]
biefen Stab
«. ujdjiagc im(t) bie: fdjlage
jnid; [rh], bie
ju». 13 T'o r
[ö. 14.] @in SSotf gebort ju 10 bodten (f-iu
600 ft luirb er im gefcfjencft ()nben, e'^c
ml)er, [D. l(\\ unb bie !nc(^t bal^u. äßcnn
er fid) gefurdjt l)at, alii omnes [certe] ler-
20 riti 3c. [o. 21.] S)ie nac§t Ittirb im nidjt
tnol geloeft fein. Vola [cava maniis].- I^d
e[st ben luicfcl ba vei-tebra inne gc{)et,
[ö. 24.] S}a§ ift [D. M.] ein gar jel^amer
fampff gctueft^ @§ ift |T. M.] ein eigen
25 bing gelDefen. 3ft manifestum nomen dei
[Israel] 60 ift lucta geloeft in spiritualiltLUs
tentationibLus, !an tDoI fein ba§ aud^ ali-
<|iiid JC. 3ft bicta de ]ir<imissione, Gb (Jfau
nod) red;t l)abe, ober nid;t. Is [Esau] primo-
30 genitus et potentior jc. me et omnes occi-
». 21 (im Sager.) : bctjm l^ecr
24 bleib (biffcib) allein
Im Text rang unl; dazu:
(pulverisatusp^x) mit schivnr-
zcr Tinte; und darührr: \(il.\
(^Kang) Abek ^eifft (ift) 9fang
l)m (?breifd)en fompt l)er tioni
ftaub al'j lucHu jluccn mit
einanber ringen, ba» er ftaub
Edom ■
1 .82. r 2 n* . ■>idem r 28 m lucta: I.ucia lacoh rli
') In F. 4 und 5 ist das Bebr. nnsi = unb id^ üerhjeilte nur verschieden übersetzt:
im alten Text: id) bin unter ben gremben gemeien, im neuen: lange. ^) E3 significat
volam, i.e. manum recurvatani ... vertcbram, vel os concavum .... Facta autem
luxatio, ne moveantur et contrahentnr etiam nervi. Op. Exeg.Lat. Tom. VIII, 181 f.
*) Op. Exeg. Lat. Tom. VIII, lOöff. Hie locus ab omnibus habetur inter obscurissimos
totius veteris testamenti ... et propter obscuritatem praeterieraut eam omnes alii
interpretes. Sed tarnen dicemus, quantum possumus. Augustinus fingit allegoriani. . .
Nostra vero sententia haec est, quod luctator sit Dominus gloriae, Dens ipse sive Filius
Dei incarnandus . . . Sed ludus hie iramensis dolor est et summa angustia animi est
... Verisimile autem est virum illum tale quiddam addidisse: Moriendum tibi est,
lacobv non enim tu is es, cui dedit, aut datam et promissionem velit servare Deus jc.
206
^Uotofoü iiiib fjQitbfdjriftlii^c (Jinttägc.
det. NoD, [ßebeca] niater dixit, Item
t. üJioic 25,23 'Maior serviet minori' [SBI. 77*'] Ere])ta est
aiiima, (5r !^at bic rcvelatiouem ticrftilttbcit
Nervus qui intunuiit, contractus est, qnotl
fit quam statim laeditur.
fic^ cvJ)cbt uub bid um6 [ie
tDti;b, unb lautet alfo bicl.
(©ie) (©c) @Ä fteubct ein mau
mit l)t)m. 3)aÄ ift eiu l)cff=
tigev ß-ampff loav e§. 2)a§
fol niemanb öcrfte^n bcnu [bie]
crfarung. '
B. 29 ©age (uiir au) : ©agc [bod)]
Cap. XXXIII.
[ö. 3.] 'für inen l)n\ hai^ lt)av eiu 'D3iau,
Sie fiuberd^en Uicvbeu in erbarmet I)abeu
unb bie toeiber,
[ö. G.| '9kigten' boä t)at ©jau faufft gettjau.
[ö. 10.] 'faciera dei' §eurf)el lieber 3afob,
'SßoIgefaEen', [et complaeeat tibi uub] fei)
mir guebig, I^ab ein guten luilteu ju mir.
[b. 12.J Coram, ba» bu mir jur l)anb feieft
i.ä»!oic2, isut supi'a Gen. 3. Coram eo, „9iebcn", sicut
frater, [b. 13.] Iinuentuni foctdrum, (iraecus
ciaudos, bie nid)t forttünucn hnuen, äjit)c,
3icgeu unb fc^opö.
[b. 18.] fSalom, ift geUH'feu bei ©i(f)em. ba
felb§ l)at 5JJelii)i,5ebef gemouet. ettna 8 meil
i.a)io(ci4,i8bom Sobom. 6i(^em Unrb bie Stab unter
firf) gel)abt []abcn, 3)a ift er bereit laug über
beu C^orban fomen, [b. 10.| grofd)eu, eadem
vox sifinifieat agnum^, 3Jiet) ift Uebc Unh
tüerb jnr fclbcu 3eit geiueft.
XXXIII.
0 4 iiiib Ineinete: unb fie [/i Uici=
nete[u]
0 u 5Jim bcu ©egeu an: 5iim
bod; \rh] ben ©egen bau mir
an |/] 20
w- 12 mit bir mil; (hi.tii r: (^i-i))
(r,-i:: coram te i. e. nebcil l)l)m)
»• 13 (!Ieiu unb gro-s ä>iel), bao iioc^
jung ift) : ba^u biel)e unb feu=
genbe tue) |^7/] 25
» 1« 3)arn(o)d): S)aru(ad)) (a) r
ftab ©idjem: ftab beü Si=
d)em I-
»■ 19 gruffdjeu mit; ihi:H r: [Ol-] + so
(groffdjen vel o) ((Agnus))
(ober ©djafe). [In der Klam-
mer blassere .Tinte]
9 .33. r 26 Salem r 27 ctlD0(§) 3/ aquatn JJ.t, dvcti .-igmim iraltrsclieinlkli,
vgl. Anm. 2.
') Die gedr. Gl. beginnt gleicli: (Siaiig) 3m (St)rci(c{)Cii toinpt tiitgeit lioni ftniib l)cv
dI§ . . . vfjl. Op. Exet). Lat. Tom. VIIT, ISO. ') 0/). Exeff. IM. Tom. VII J, 24:i. Solvit
Centura nummos . . Alii pretium fuisse diuunt centum agno.s. Sed sive numisnia, sivo
agnos intelligas, non potiiit magnus ager csso tarn cxiguo pretio coniparatus. Ilchr. Iiat
na'^U.'p = Gewogenes, Gewiclit, seil, bestimmtes Gewiclit an Gold oder Silber, also Zald-
viert, Münze. Die allen Übersetzer geben das Wort meistens mil I^Qiiim wieder, wofür gar
5ßrotofo[l iinb l)rtitb|d)riflli[I)e ©inttäge.
207
Cap. XXXIV.
®er tft !une getoeft.
3c(. 40, 2 [O. 3.] 'rebet frciinblicf) mit it' Esn^iuo 40
'Loquimiui ad cor lerusalem'. Res |oIIcn
lernen reben. k.
XXXIIIl.
ä« ». 1 Die Glosse zu (Södjtev be§
Sonbc») gestrichen; liariibcr:
(Quem Dina vix aii roditiiuiii
ad Isaac fuit tantae aetatis) ^
[b. 14.] Sic non fit, bic ^üben pftcgcu nic^t
15 gu leiben, Gentilos funbcnä Uiol leiben. So
fol er nidjt geifjan Kjabcu 5ot-j cljiiid) ge=
fud;t f)aben uub gefudjt be^m öater, hoc
non, sed coinniittit raptum, discernit gen-
tes ab Israelitis, Gentes ac^ten§ nic^t K.
20 [b. 10.] ©eJoinnet. 3)a§ gut I)ab id^ ge=
toonnen 3ft bn§ rec^t gclucfen? hau i[t
loarlic^ fein gel)anbelt,
25
[b. 29.] Non solum persona, sed tota pos-
sessio perturbata, [b. 30.] 'ijobt mein ©ad^
berberfit.
»•7 (u)nb ba: [Ulnb ba
(benn ba§ luar nidjt re^t
gct^an.): benn fo jolti; nidjt
fein, r
».12 fo(b)bert: forbert r
B- 13 (unb rebten) betrieglic^
tj. 10 (crbcitct) : geluinnet r
». 21 loett (umbfangen) : toeit gnug
für {tjfyxm) [fie] rh
ire J6d)ter nemen: ire 1oä)=
tcr 3U Jiictbcr nemen rh
B.ao^r f)Q6t(§ angerichtet): ^x
I)aBt (^) ein unglnd ju ge=
rid;t r
XXXV.
(orcnringe) : fpongen; dazu r:
Cap. XXXV.
[b. 2.] @ie {)a6en noc^ frembbe ©ottcr,
'deos alienos' habet EbLreus^ forte alieni.
Laban.3 [b. 4.] ^ft ein buUa corolla dimidia
7 ®ino r 30 .35. r
kein Beweis da ist. Rabbi Akiba weiß noch später von einer Münze in Afrika mit gleichem
üaitien (Bodiarli Hieroz. T. 1, 3 c. 43).
>) Vgl. Op. Exeg. Lat. Tom. VIII, -246 ff. ^) Hehr. l=sn •'nbx rol Op. Exeg. ImL
Tom. VIII, 2'J9ff. ^) Alioqui enim in statua nihil peccati est, sed possuin ea uti,
sicut Rahel supra usa est idolis Laban patris, cum poneret ea subter annum. Op. Exeg.
Lat. Tom. VIII, .301 f.
20g
5prototLin unb ()nitbf(f)tiftli(i)c Giiiträgc.
geluejcn, iinib bie ftirn Ijalfe gangen. 3ft
nnfen unb o^ren jpongcn gctoeft^ Sßic [e§]
Pontifex Leviticus auä) ge^a6t I)Qt, 6in
]^alb ^aX'banb, aurihuK illorum nuin liomi-
mim inim deorum. ©ic finb bagclcgcn alü
bie 3'9f"l^^^'- Miiuni (juod noii t'xpiilsi
post lioe facinus, certe [gentes] fecissent,
[ö. 5.] iiisi clens iiicussisset illis tcrrorciii
[ai. 78»] [b. 9.] S)aö ift fAsccudit] ein apjia-
ritio gehjeft; [ö. 8.] 3ft föein gelücfen, ©er
locus tot fecit martyres: lerusaleni, dixe-
riint, non est locus adorandi, sed Bethel,
qui dixerunt: Nolite iu Bethel adorare,
audivit: Tu es liaereticus jc. ^sft K<inia
gelücfen, (Sr l)at fic lieb gehabt.
[b. 20.] 'Suchtet ein mal anff k: "sft ge=
ftotben tük L)|oiniiia Slicorbin*, jö. 21.|
'Gber' ift munitio gclüeft l^nrt bei) '^iei'UJQ=
llem.''' |ti. 22.] 6ine tentatio nnrf; ber nnbcvn,
(5in jdjcnblid^ cctntumelia, S)ina Unvb ,yi=
-|- Lüiuilas in froutc ad
utraiiique aurem, !^Qvbanb
supra 24; dazu am untern
BJnftrantlr: ((orcnvinge))
[(orcnfponge)] Liinülas boö 5
nmn (t)Qt) t)eifft giUbcnl)ax-=
banb jc. 5}u finb§ peilcn=
fiortcn hJorben. (Gs jol ber
baö fif)et inte ein I)alben cirdcl
ober Ijnlticv tnonnt 'üling nnd^ lo
f)etffcn ein ftirn fpan nbcr ber
Stajen prover. 11.) (Aurea iu-
auris in tiaso suis) (Sunnna
quidem OV") Circulus aureus
in uaribus suis ut supra i5
c^ap. 24.2
»■5 (u)nb fie: [lllnb fie r
nnibfjer: umb ffie] [)er
16 Unb (er) ,]t>g: Unb Ifie] ,5og[en]
imx iöctl) (St '
30
■Jl Beth El
'27 Robeca r
1 ftirii c aus bitn 5 (muflcii) finb
') Vgl. S. nr> Anm. 1 und Op. Kny. Lat. Tom. VIII, Hllß'.: cuius moili iiiiiid iios
in iisu sunt giilbcn ä^ortcii, ©pangeii, .Uorallfii . . Ac talcs puto fuisse inaure.s, ita. ut
referiintur ad statuas, uou ail cultores slaiuaruni . . Vox Dp Ki^iiifipat lunulaui . . .
Nos hodie api)cllainus *4!cvlin obtx gülbeii ä^ovteii mib .^lanrbaiib. -) Die i/cdrucJctc
Glosse laufet: [0(.] (Dvenipaiiflcii) Luimlas, ba^ mau I)ciift gi'dbcn Ijnvlmub. ^hi fiiib-i
SPcrlciibortcii toorben. 5)]roO. XI. Circulus aureus in uaiibus suis, ut Sup. cap. XXIIII.
') Alter Text = Vulg.: egressus; rieuer Text = Hehr.: li'p^r ') Gemeint ist die Ehe-
frau des .Juristen lilickardt Sindringer; Luther an Jonas vom 'J4. Juli 153'J: Doniina
Blicardina in partu obdorniivit, pie et sancte, sicut dccet christianain. Vgl. de Wette
5, 196. ') Latinus intcrpres forit ai)pellativuni [Vulg.: trans turreiu grcgisy, sed est
proprium nonicu arcis seu turris . . . Kuit sita arx ultra IJethleliem versus lueridieni.
Up. Kxeij. Lal. Tom. VIII, SüSf.
513tolofon imb {)anbfd)rift(id)c Piiitriigc.
209
fc^nnben, Sic fdjln'^cn tob Civitatom, Rahel
nuiritiir, Set liflt im bel)m il>eib, fuerunt
luiserrinii patriarcliae: diaboflus] non dc-
sinit persequi Ecclesiam. Subinde niovct
aliani at(|iicaliam teiitatioiieni. [ti.27.| Kiriat
Arha Teti-apolis, |ö. 28.| 'Sl^cvininlct', bic
teyt i)Cibt \ä) aufbevmaffcn c\(x\\, <|n(i(l sit
adimo popiilus in \ita fiitiira.
f. ■-'slunvb tvaiidf: luim ah r
i TO(iit2l,10;
33,43
Cap. XWVI.
I" |ö. 7.| '!imbm nid^t Bei) ein niibev' Est
repetitio siiperioriini. |ti. 10. | 51lt toincit luiv
Quff bes @iau5 Sd)löe9ei-. |ü. 21. | I\riiliis
nionstrosiim animal, Adulteriiini natura. ,<j)nt
Quci^ ein fonberUd) speeulatlo flel^aBt, i^at
li looEen ettoas netoc5 erfinbcn «j |ü.2!i.| [Emi-
nieratio reguni] Carnalia innfjcn Üül'tjCV
gelten, [ö. 33.] '33on Bazra'', IIiero|iiyimi.s
dicit ossc Ilijob Untev bcncn toniflen finf*
bennod) aiiä) fein l'eutc gciueft,
•iO
[ö.30.] MelietaLbeel: boneiicata a doD- Tlioo-
do.sia. fb. 40.| U[nfev öiei-'i-' ^Lott fjat tuoüen
bie £cute auä) loffen befc^vciöen, (piod signi-
ficatio est, qnosdam fiii.sse pios, ((iiod doiis
25 omnium gentium jc. [O. 41.] l'inoii ba bie
serpentcs in deserto.
XXXVI.
3s toax an: luavb an r
(ein) fon: ber fon r
CAPVT. XXX\ 11. lOSKPII.
XXXYII.
" 1 innen Umv: innen f\cUie[t
Univ rli
30 |ö. 2.] S)ie Sunc^cvn X)abm nic(;t luoHen » '^ fiekn(t)3cr)cn: fieBen ,5e()en
M) fid) ()a6en, I^fac filii f)aüen ciebodjt so
forc domiiios. [ö. 3.] 6ä fiiib niand;erl(ei .mi'. .. 7)/r (Ihssn zu S)er bnnbte
fäben gchJeft. 2Bic tnan bic bnnbten t)cnb= iMod 3ofept)5 ''"'s (?t)vii"ten (jc-
fc^nd) ilit mad)t, |t). 4.| 2sA) fiolt, bn« bie sfrirlmi.
3i Ollben nn ein anbev neibcn ninfien, oft
originale peccatum, 65 finb gros ingcnia
9 .3G. r ii niir(b} /-' Mulns r 25/l'ß Piiion /viv deserto r
') O;). E.Te(?. iMt. Tom. IX, 34. '') Op. Rretj. Lut. Tom. IX, 36.
£ut^er§ SIßetfc. ai6ctii6er|etiuii9 3. 14
210 ^protofoll unb ^aiibfc^riftlidic Einträge.
gclüeft, [ö. 9.] Qiioniam [sol luna] sinipli- i'.9(Se^et): ©i^e r
cissime ista descripta sunt, [d. 11.] pater
Cur. 2, 19 Conservabat verba haec, Sic Maria Lucae .2.
[0. 14.] lialiitavit in Hebron ,311 DJuimrc,
Sichern ift nic^t iueit Uon 2?etI)Icl)cm , ha
bina Beicfjlaffen ift, [m. 78''] @5 miiä nid^t
nicit gclneft fein, Ineil er oEein gef)et, [b. 19.]
In EbLreo Vir scn Magister somnioriuii *,
|0. 20. 1 5Jlic^ tüUnbevt qnnd taiu mall, snb
patre tarn pio, Certe fiiit ibi sevcra disi-i-
plina, [ti. 21.] [SJuben] Ter ift concupisol-
bilis gdoeft, non iracuudus, .S^int tuolt toibbev
gnabe bevbicnen, [ö. 24.] Mirabilis ordinatio
dei, quos vnlt exaltare pvins deiieit k.
|ö. 2G.] 9iubcu ift lüc^t baöel) gclucft cjuando
veudideruut, S)a§ ift über aCc maö tier=
brieflid), Nemo potest sine magno [gemitu
fordis] animi motu legere. 311), tüic fol ber
liebe '^aioh erfc^rocfen fein, Nihil mali cogi-
tavit de filiis [ü. 34.] Sie fjabcn ^afob ^olb
getobtet, filü sunt viporae parentum, Älundiis
est diabolo obsopsus. Dolor cordis ift iibcv
5Jae fd^lüerb, [0. 35.] 'Seibe' ba§ finb bic
Scute, qui habent promiss|iones. Est primo-
genitus de dilecta uxore fct forte habnit
revelationes de ea], 6§ Inirb awä) bem 3iiaac
fccr Uicb gctfian. |li. 36. | :^^ft (5in 'f)ofe= » v. bec- 'l^barno .^lofemeifter: be§
mciftcr', bcv bic fiidjeu bcftclt vcl praefectus 4-'l)oi"'''o (Ca) fenievcv unb [)7/j
annonae. §ofcnicifter.
Cap. XXXVITT. XXXVIU.
|ü. Iff.] %a fonipt ober- ein poooatum,
;3^ finbe aud) fein fjeiligteit Hon ben lieben
patriarcf;en, quomodo potuerunt Orare, c»
finb anfbcvniQifen grandia Sinb lenger benn
20 inr in isto pcceato blieben, bn-^ finb
progenitores Ihesu |Chri.sti].' Serl)at Incmn
5 ©icfjcm r 30 .38. r .5.3 (E) Orare .30 (Cliristi) mk dunklerer Tinte nachgetragen
') pSalsnn b?n Hebr. ') ober = abermals. ') Op. Exa/.Lat. Tom. IX, 171 ff'.:
misericordia Dei, qui non solum iustos, Abraham, Isaac, lacob salvos fecerit, sed etiam
iniustos, ludam, Thamar, Rüben . ., qui sunt insignes peccatores ... tarn niali et
5pToto!oIi unb I)aiibfd^riftli(!^c ffinltäge. 211
miitiit, tccrbcn in niid^ nirf)t 1.)dbtn toollen
leiben, [ü. 2.| .Sulia, jirincep.s ', j» d. 2 Süha (suga)
0. 3(3[)er: ©er r loohl Rörers
Hand
5 D.iSie (fnv fort, unb) (jeBar:
Sic getiQV abermal ili
Unb (er): Unb fie rh
* 6 (3) f®]er." liöm!< Ilnnd.
|ö. 7.) 'Sos', gl) 3Bie bofe bu6eu finb hod)
10 ba§ getiiefen, ©ie ^aben fic^ ücrlofien auff
bic grofien i)roniissione;;, älMe fie uod) Ijeiitc-^
tageC' tt)un, Verisimile <|iio(l Suliu fein
freunbc gelneft fei)'-, nid)t pastor,
1). s ^nba 5U (feinem fon) Onan^
15 \t>. 12.] Hira t)at miift reid) fein gcmeft, » la ^irtcn «»«/,• dazu r -j- gieng
Graecus et Clialdcu.s Ijoben pastor, pastores Alii aniicuni iitoiin-
quo velis Quarc nunc (hit
cum liabuisse.
511 B. 13 pasciui r
20 [ö. 14.] SBirb mcf)t ein „©d)leier" * gelneft ». 14 (fd^Ieiert) unb ti(o)r'()nQet fid):
fein al§ itit pcplinn nmntcl. IIuiiKTalia. (betft fid)) (bccft fie) brrtct fid)
äiJie [bie Ineibcrl tragen in Italia tjcrnb biv mit einem (fdjlcier) nuintel unb
21 Peplum, montel r 22 2Sic (man?) 15cta'6(i6) 6i§; 6il Isl schirnrz itnch'jttrayen
scelerati, quam iusti Uli fuenint. 9{iiben f^iit feinem 5ßater tool fo ein groije Sd^olfljeit,
qU iustitia Aljrabae ift gertcfen. Voluit Dons bis exemplis coiisolari peccatores . . .
Secundo respexit Spiritus saiictus ad Messiain et ualivitateni filii Dei, quae est priufi-
palior causa. Nam hunc lapsum oportuit fieri in illa ipsa linea, in qua nasciturus
erat filius Dei. Inda, pater Christi hunc infaudum incestuni coinmisit. ut uasceretur
Christus de carne excellenter peccante et turyjis.simo peceato contiimiuata. . . ^a niii§
S^tifluä in sua carne peccator loetbeii, fo id)äiiblicf), oU er immer luerben tarnt. Cai-o Christi
oritur ex incestuoso concubitu, siuüliter et caro Virginis, . . idco ut significaretur
inetfaliile illud consilium niisericordiae Dei, quod a.s.sumsit naturam humanaui ex carne
horribiliter poUuta.
') y!lir = reidi, rornelim, edel. ') Voceni ~T} exposui in Germanica trans-
latione pastorem, do qua Hebraei vehementer contendunt et nos flagellant. .^dfirmant
enim significare amicum sive proximuin . . Rgo relinquo Hebraeis . . . Apparet, ludam
illo fuisse superiorem, quia per ilUim mittit haeduni ad Tliamar, tamquam per ser-
vum; opinor, non fuisse amicum . . Sed neutrum adfirmo, potius in medio relinquo
. . Utraque explicatio satis commoda est . . . magis delector, si vertas pastorem. Op. Exf,g.
TmI. Tom. IX, ISS. ') Alter Text — Vulg.: ad Onan filium suum; >?eM€r Text = Hebr.:
') Tp~:i : ScMeier, war die alte Übcraelcung; dazu Op. Exey. Lat. Tom. JX, 189 f. Arbitror
significare niagnum illud peplum mulierum, quo non solum capillos vincire, sed «t
totum Caput usque ad bumeros velare solitae sunt . . Et hodie in quibusdam loc>s
Germaniae velamenta capituni in usu sunt, quibus et Collum et os operitur, ut tantum
oculi appareant.
14*
212
^trotototl iinb ()anbicf)riftlicf)c Pinträge.
Qnff bie oc^fel, botjer !omcu bie saxonica
palliola [apertum oculis] {)er 0U§.
[ö. 17.] Arraho^: vetns vocabuliiin Ebra|i-
nini. Sßirb ein ^^anbring getocft fein,
|ü. 18.] Bathil"^: cc- Inirb ein jrfjnuv gelneft
fein,: provei'b|iis Si^nnrlin, .'pnvlin.'
[u. 10. 1 ^i tnirb ein feicrmnntcl fein f\e=
lueft, oniatiis, fostivnm pnllinni.
[»(. 79^] [ö. 21.] 'Ul)i meriotri
Sinb
gleidjlüol fctljnm (jiftorien. |ö.2;l] ©ic f)abcn
bcn glauben (jodjgefinlten. ©av \m\x gelogen
f)ctten, nnb uncl)vlid) geljonbclt. |U. 24.|3ft
ein jdjai-fi gcvic[)t gelueft. .^at cv [3»ba-5]
jo Diel nuidjt gct)at)t, ba§ tel) im geftnnbcn
ift, fic jnlievbrennen, vd «tohIim.
t)erf)iiUet fid^; darunter + fe-
st iv um jtallium
n 5^.*fQnb ?(«/.• dazu r: Arrahoii
Ehraicum.
1^ beine(n J^ed^el): beine Sdjnur,
(gnvtel)
(u)nb fie: Unb fic
19 (fc^leicr) : mantel r
2o§irten unt; da.:n: (freunb
Sßel(i^ö bn Unit); dai-miter:
\Gl.] (öii'ten) ^Jhig and)
Ijeiffen, (fvennb.) barnad) bie
pnncta l)m ^bveifdjen jid)
fe^cn laffen Certniu est qnod
luilas {)at muffen meibe IjoBen
ÜMlleidjt and; einö freunbiJ
nirfjt geraten mugen. Pmicta
lonnen fo iüol fclilen al§
treffen ut I.sa. 7. et scpe
aliter [?].*
ioibcr l)olct: miber'^olet
(u)nb er: Unb
^' fn(f)ö: fa^
11 V. h)e§ (ber) ^ing unb (bcv i^v
ä)t\), unb (ber) Stal): toeö
[biefev] 9iing, unb bic[fe(v)]
\&)xm. (gurtcl), unb |biefcr]
©tab
5 i. 0. Tliciiia fascia r. Tliciiia wohl t.ncni;! frairm) Band, Streif
') Arroljo: Tai" = atjnajUür, arrhal«) = Ihoiihfeld, Vnicrppmd. Op. K.rcfl. Lnf.
'Tom. IX, ins: Airabo vcrbiiiii (iraoouiii est, (inod et Ijwtini (iiistea iisnrpanint, seil ali
Ilt'braeis ortuni e.st. Also I.uiher koiiataiicrt ein liebr. Ijchmvort im Lateiniticlum titul
Griechischen. -) Batliil: b''ns (T]b^nB); alte Vherxelzunf) ffdjcl, nctic Sdjimt (seil, an
welcher der Sieficlrinp hängt). ') @d)mitliil, .^Jlirlin ci)i Sjmchirorl ; nicht hei Thiele.
Wander 2, y.9,>, 27!» .f)otfii iiiib frfjiiorcil. *) In der f/edr. Gl. laiilen die Wmte (Vitniii
est quod I: Üeiiit Sljot . . ■) ViiUi.: iiuilier. Op. Kxey. Tat. Mereiiix.
"lltototoll luib f)niib(c^tijtlid)e Stiittäge. 213
[ö. 2G.J Sie nad)t linvb er bei) ir LiücLicii fein.
B. .:8 (gab) fie eine I)Qnb: U)at | /-j fic^
[d. 20.| Pari/:: iciffcii i'un eilt aiibcr, ikhi u 2'.i SBariimb (ift) ... (ein facf})
siiupliciter divideri; ^ t^criffctt^: äBaruiub fjoftu . . .
jülcfjcii ri}ä|/-| gevtiicu? Bio
alte Glüssc xu (©crol)) (jc-
slriclicn
( ap. XXXIX.
[ö. 6.] Serviit fideliter, nun rapnit, „Tjattc
nid^ts bauoti", Tunb iiic^t ein ()ellcv .'c. V'>>t
haec seil, venditioncin et fa])tivilaU'ni. N(mi
15 cogno[vit 6r nom )idj umD ^^ofept) uicf)ty
an im ,511 flebcii. Ter •^icrr linifte bno ^^ffpf)
ni(^tü annivtc „beim ba« brob". In eum
transtwlit onincin curam et adniinistrationein
1I011UI.S, fidelitas laiidatur in Iü.sr[)h, [ö. 8.|
20 Gennamis sie lociiioiTtur. ''JJfciil §i-Vr l)at
mir qIIcs befoKjeu, luaä im Ijaufc ift.'
Commipit orauia fidel meae et te uxorein
suatu|o. 9.J nisi in ea rc qua es nxor eins.
In eo quod es duuiina et uxor, debeo tibi
25 servire.
[ö. 10.] gr !)at lucbcr tag nod^ tint^t bei) ir.
hJoEen fein, ^Cuctu uon dunnivit in piuxiuio
XXXIX.
»■ 1 beö -pbarao .öofcmeifter: bes
'4.U)araü !amcret uub|/-| .^ofc=
meiftcr
u- 1. (f)attc lüifjtü bnuoti, beim nur
bac- '.i^vob, bn-j er afä.): naiii
fid) fciiio biiuvj an, lucil er
1)1)11 l)atte beim [lueil di-f
beim rli\ bau er afo uiib
trauet '•
1) ^ (mciö nid)t hJOä): nimpt fiel)
iiidjtö au für mir rh
« ••> (beuu bii bift fein lucib/: l)im
bem, bü fein lucib bift; il(i::n:
(nisi (jnateuus nxor eins Vel
in (|naii'); iJdrniihr: (^ä)0-
lion) [(rf-\ Sonft miift er anrfj
bic frartcn uerforgcu unb eben
fo iool alij ba-j gan^c i\am,
£)n ba» er nidjt ....'- das
Übrige abgeschnitten.
V. 10 bei) ir : [natjej bet) ir
8 .39. r
'1 K 6" in (Ufer ÜbcrsdzuiKj : Uitb et ^aftc iiicljt:- bntion, beim mir hai brob ba4 et
q[#.- dabei ist inx übergangen. Der neue Text uticrsctzl (/as Hebr. frei. Vgl. Oji. Exeg.
hat. Tom. IX, 24 1 f. : sententia boruin verborum: Io.seiih quatndiu fuit cum illo impio
domino, noii cognovit, non habuit quidquam proprium, noii fuit rapax aut avarus
neque quidquam expetivit i>raeter panem quotidianum . . reliqua commendabat Deo.
') Fortsetzung: bei) jt i(^Inffen foll.
214
^PtotofoH iinb l)aiibict)riftltc^e (F-iiitiügc.
cnhii'iilo tlnniinae, vit;il)at dccasioncs, bic
!^ure ift gegen in entfivanb. l'uit [loseph]
sapiens, fortiinatns k. |ö. 14.1 ^tlidjC in
familia ixicrbeu im fciub fein gclucft,
fö. 21.] luclinavit^ ift ein fein luovtliii,
'Scres^ j)uto iiomen officii, postea tiaii.s-
latum ad spadones. i. e. [ti. 23.] [)raefectiis
caTX'eris omnia committebat losepli. lllo
temj>orc fiiit luinianitns carceris. Sic Atlie-
nis et Runiae, tibi Paulus in carcere loipie-
batur de tide (pii ad se vcniebant. ^
B. 19 bcin ((Sbvcijifjev) tncdjt '
•-■3 (fal)C, bn-i bei- §em' mit im
\vax, inn oUcm bao unter
feinen l)cnben \vax,) unb (baS) w
ber iß-TM gliicf (brt)jn (gob),
\va§ ex ttjet.: nam fid) (nidjte)
tcine-f' bingeo an, bcnn bei
,s;i(s-;ii;li Wax mit ,^ofe}.)l) nnb
toQä er tl)et, ba gab ber §69{9i is
glitc! ]\\.^ rh
Cap. XI..
S)ie ^Pedcr [suljornati a suis ddniinis]
l)abcn ein fdjnlrtet getl)(in cimtra n^iioin
Aegypti, iubentil)|us suis dominis et doniini
puniti sunt, S)ie anbem Incrbcu alte gel)eiidt
fein toorben,
7 D-'i-lX C-ID
.40.
XL.
1/2 (baS \\A) Derfnnbigctcn ber
■Jlmptmnnn aber bie6cf}enr{en
bc'5 .ViJinigi' ,',u P-gl|ptcn, unb -m
ber 'Jlniptman nbcr bici^crfer,
nn irem .öerrn bem Könige 511
Cvgl)plen. llnb 5].M)arcio lunrb
jornig über fie nnb liei? fie):
(ein jd)enc!c nnb ein ilVder 35
beStonigS.^u ff-glipten (f)fnmpt
l)l)ven .'oerrn berfunbigten an
bem hmigc ,^n C^glipten) (über
bie bciben (l)crren) oberftcn ber
fd;enc!en nnb bedern); am «
untern Rande den lilnffet;
endlich: -\- ba§ fidjbcr6d)end
bes tonigö ijnu P-gbpten nnb
ber beder l'erjunbigten an
') Vcr alte Text, utinc RrfjriiiKliDiy durch llcbr. oder Vithj., ist wold nur durch
V. IT veranlaßt: ■'"i2rn lasfi. ') Vulr/.: misertus illiiis dedit ei gi-atiam; aber Op.
I'J.rcg. Lot. Tom. IX, 270: inclinavit m\ runi iiiisericordiam. ') Der alle Text <jiht eine
Lesart ivieder, in welcher l^s gefchU haben iitüßte, und auch das l'l'SD n^3 des viusorcth.
'Textes ist nicht übersetzt.
*4}vototoII unb '^Qiibic^rijUidjc ßinttäge.
215
[D. 13. J alter jiriucipuni, seil. piuLunia libe-
ratus est, 3ift ein ioiibeiUtf) revelatio gelucft,
[b. 14.] 'Söul flcl)ct', 3a luic bic loclt pi[((\d,
20 Sic 3"t toirb bem fluten Xanicl ' laiifi
gehJeft fein [*I. T9''] [ü. lt!.| Imitatio est in-
foelix. praefectus pistorura spcrat audiie ex
bnuam iiitcrpivtationem somnii* ex daiiiele,
3[Bci}fcii Eoi"6'' tüilid) iicmcii pi-opter cra-
25 nium.
|0. 10. 1 '^Iti ein bäum l)enctcn, nos (l|iciinus
'galgeii', has F^piphouema fteljt luol bn.
l)l)ieiii sjerm bem foiiigc itt
ßgljptcu. Unb ^^U)oino toarb
joriiigt ubei" leine lunbc femcvev.
Ubci: ben antptninn nbev bic
Sd^cndcn unb iitcv ben ampt=
ntnn iikv bic bcdcv. Unb
lies ftc . . . 1
«3 gefegnt'3: gefc[ulgm3
u 1 tag. : tag l)tn gcfeugnii. /■
0 5 äiecfev, [bcy fouigö ,vt ©gt)l)^
tcn] inu
V- 9 bcr [oberft] ©d^cnc!
0. 11 nam unb: nani bie bect [/•]
unb rli -
Bisfprod^ [ju l)f)m], ba§ ift bic
ffciiie] bcbeutnng
ju«. 13 dau[ielis .!J. =": '"
u I,: bei [übcrft] 33crfei-
bvci) (gefIod;ten) : lüctffe
ftJcijc bc(§): fpcifc bem r
B. 17
u. 1« (bie) [feine] beutung
u 13 (beineu topff ertjcben) :
r)cubt (nemcn) evfjebeu
öatgcu L^aünt]
U22 r)eu(g;cu: fjcnfcn r
bcin
18 'Uva' 6ect Botrus btauljcii' r / 1'. /*; ;;/
') Der neiie Text = Hel/r., der alle Text von V. 1 entspricld LXX, die die AiiUs-
hezeidinungcn aus V. 2, mich im Hcbr., in V. 1 übernommen haben; der alte T'xt in V.3
ist Vitlij., aber nnübersetzt sind die Worte yeblieben, die auch in der Vulg. in Klammern
stehen: (nam iilter pinceniis praeerat, altor pistoribus). ') Neuer Text = Hebr.,
LXX, Vulg.: tuli ergo uviis. ^) Daniel ivird hier ganz allgemein als TraumdeiUer
£11 verstellen sein; s. ebenso Z. 23. *) Der Sinn der verkürzten Redensart dürfte sein;
sperat audirc ex bona intcrpretatione illius bonam iiiterpsctatioiiem sui ip.sius soiunii
ex dauiele = ex losepho. •'■) Alte Übersetzung: gcflodjlcii Sibxbe. Beide Übersetzungen
geben "nn rerschieden wieder. Das eine Mal abgelotet vom Skwim nin — v^eiß werden;
das andere Mal von "l^n = höhlen, l/ocli machen. Vulg. hat canistra fariiiae; LXX:
Xordgizcäy. Vgl. ()p. Exeg. Lat. Tom. IX, .301: Vox ^~in proprio album significat, item
foraminosuni , itaque Hieronymus improprie vertit canistra farinae .... ein \<i)nw
weiijet flotb.
216
^totofoH unb I)anb|c^nftlid)e ©inlidge.
Cap. XLI.
9{iixbf)eubt, ift aüi fo auff beut .s^ofc
9e[)ct iö. 3.] T l)cflicf)c !uc. äßivb im
eilt fif;i-cc!Iid)cr trcium jcin gcliicft, Sßirb
niiffgefavcu fein iiiib gejagt, ZQai Uiil ba§
bebciitcii, [t). 4.J bn-j bic magevii !uc btc
fetten, unb bic burrcn 'berfcngtcn ctjreu' bic
'birfcn noUen' frefien? 5hi gilto meinem
Sleic^. Siebev föott, Um-J tuil bocf) baö »nerbeti ?
ba§ nuv !ein ungluct uBci micf; ferne ,'c.
tlispiitavit certc .secimi pertiirbatus,
|li. 8.| Mag!, finb getocft feine pvebigev unb
pfiuljcrr iu spintiialib|us ©inb feine Icutc
gelücft. |b. 9.| princeps pinceniariiin Tan-
dem osteudit se gratum, sed [)lii.s iit regi
placeat JC.
[ti. 14.J lom balb jum fouige,
[b. 16. 1 'Abs(](ue me', revcrentia iiiaiotalis,
Sine nie potest deus iiiterpraetaii, ,h'. 3ft
lna§ oufgclcgt, fo [)a{i- föott bnvd; und)
getfjan, Non tarnen .sc exclndit, (jiiia dens
per ipsnni iiitei'|)retatur, Respimdet enim
ad lioc, ,§aB icf)!3 aufgelegt fo iftö mcinä
bing§ nid^t. Gratiarnm actio et confeissio,
3o(). 7, leSic Christus: 'Mea doctrina non est luea',
Non iiegat tln-tuni, aber i(f) 6iu niifjt ber
mou ber e§ t^ut.
XLI.
«. - (;)Iinbev): !ue r
V 3 (;Kinbev) : tue r
uebeu bie (OJinber): !uc r
» i (9{inbcv): fuc r
■ 7 (gvoffe): bicfe r
unb (jat}e): metcEt r
8 (betrübt) : betummert /
»■ H in aU'3: in [eilcnbj au§
<■' IC (5lbcr) ®ott
iii V. IC. bei) mir uidjt /■.• {(inod inter-
[)raetatiis stnii nun egu feei
confitetnr factum ,sed negat
.suae virtuti.s esse SBay idf)
tau baö ic^' uiil)t doctrina
mea) (non est inea); di(~H um
oImi-ii Blatt raud: \(it.\ (betj
mir nicfjt) Ch' luil fagen. {^::>ab
id)y getf)au, fo l)ab i^ö uid)t,
foubcru @)ott baty get()an.)
^id) biu'3 uidjt ber bie (tr)
trennte (auögc) gebeutet t)at
ober tonne, föot ift§ bcr§
bnrd) mirf) getban bot. tan birg
ondj tl)Un. I>at gloriam dco
nee negat [tarnen] ministe-
riuui sumn.
[t). 17.] ©agt an i. e. narrabat ei sumniuni.
3ft terribile somninm, 3ft glcidjlool ein
1 .41. r
') ic^ Us.; Schreibfehler fiir ifl.
tProtofoH imb ^anbic^riftlic^e @intiäge. 217
grofjc prophetia, [ti. 17ff.| Taiitologia iu
sacris literis uou est ociosa.
». 15 (5Rinber): !iic r
». 10 t)CyIic]^e: fccr \r\ f)CaIid)c
5 (IKinber): !iic /■
»■ üo (9iinbcr) : lue r
fettc(u SJinbcr) : fette fuc r
jui). 23(Unb) Nu.siiuain iiisi liie
mai? r
10 [b. 25.] Ibi interpretatiir duplex somninm; ». 2s@ott: Tenn [r\ ÖJott
V. 26 (Dtinbet) : lue r
V. ^^ (JRinber) : tue r
"■ -w get)oi)am fein mil; da-ii r:
P-: araiabitiir
[D. 33 ff.] dat ipsi regi consiliuni.
[ö. 41.] Sub maiiii, Vult significarc, (jikhI
iam non sit sub potestate popiili, sei] legis
Ideui verbuni est, quud dixit ad Adam et
i.3»iit3, 16 Euam: Appetitus eins erit sub te ' Rabinos
^0 [et fudeos] fc|cn tütr f)tc Iiinbcv bcn ofcn,
®U folt ba» ^Qube beftcUcu inxta «onsiliiini
tuum. [ö. 43.] Ahrech'^: SBie iüeitu ein » ''^ ouff (bem) : feinem *; r/«.£r« /■.■
ieber bu^ftaB ein gan^ tooit in firf) f)cttc Jc. i-:x nud am olxrii, Blult-
rand,:: \Gl.] {%hxi<i)) SBas
25 3l6rec^ tieiffc, loffcn ton bie
3cnrfcv fnc^cn bia an bcn
iungftcn tage, tüoUeny bie Jpcit
üeiftelien »üie e-i gcbeubfdjt ift.
[ö. 44.] 'Manus pes' [t^un unb geben] i. e. ju». «4 vegcn iint und r: oninia
30 (imnia ministeria mamuiiii et i)eiliiiii foUcn „. . ^ maiuiuin , . . ,
. . . f ^ -. , otncia <C 1 ab As
m bctnen I)enben ttct)en, |)ediiin '
scondituni 1 ^ Zaphuatli .
facie J ^ paena
dens facie eins faciem Habens
3s abscouditum
16 obesus proprio glat r
') Gemeint ist npiirn appetitus 1. Mose 3, 16. ') T^'iax hat Ltiiher früher
gemäß der Vnlg.: ut omnes corani co geuu flectcrent übersetzt, in den Vollbibeln mit
SonbtJüalet. üas Wort bereitet Htm viel Schwierigkeil (s. oben Z. 22 und die Glosse).
Op. Exeg. Lat. l'om. X, 76. in T|i2X Hebraei sibi et uobis ciuceni fixerunt. maior par.s
sentit esse unam dictionem, alii duas faciiint . . . Scquor eos, qui pro una dictione
accipiuut et exponunt pater tenerrimus patriae . . föitäbigcr J&ett.
218 ^tolDtoU unb t)oiibjd)tiftlirf)e (5-iiiltägc.
[D. 45.] Zaphati^ k. i'ovelator absfondito- ». t,i l)ctmlicf)',[tcil) ^1{nt.
riiiu, iüspiciens et videus secreta, iiispectur
secretonim [581. 80^] Douum prophetiae viilt
significare. Et forte proplieta.s et sacer-
dütes suüs sie ap|iellavit, u. « ftuiib. lliib; ftuub [belli foiiisc d
jit (.^9l)ptcitJ. Unb
fti. 50. 1 Et 'faiiie.s', tpirb ctlna in 3 aiiiio
gclDcft fein. i'. Mimb meiiicc': uub nlic [/■]
meine»
i'-53i(nu) Gf^ljptcn: ifnt laiibf] m
(Sgljpten
i'. M (brob): (to[ru) r
» ■■'5 büS (5'gl)ptcn: büd gnn|c \r]
öflllptcn
Ciii). XLIT. XLII.
[41, 57.] fractio a frangend" paiie^, nou
ut Mnnstcnis. @r l)ai bic ganzen ßenbcr
nnibf)cr Hcriorgct, flima latissime de ipso
sparsa est, (juod pracdixil iiaiic fanieni.
u- 1 (t)cil: tieil r ao
v. ü (f)cil: bcil r
Ml u. 9 nii- r
jini. II vcbliifj nid und r: n''::
V. i:< ift Bclj: ift iiod) [r\ bei)
|d. 14. 1 iSx plngty fcfjcnblid) mit bcm lnovt l's
'exploralores', |t). ls.| äßic ioI[U'n| incii bic
biet) tage fo lang fein getieft, < 'ogitavenmt
.se omnes iQterficieiidos, |li. 'JIf.| laiii iileis-
cetiir deiis sceius, quod losepli vendidiimis.
[b. 20.] Voluit sie ex eis iinpiirere iiiiin .10
15 .42. r
') n;"E rsss Viily.: .salvator immili. Op. Kxeij. ImI. Tom. X, TT/'. Ilaoo alia
cnix lloliraeoniin e.-.t, i},'norant, siliic Hobraemn an Aoi^yptium vot'abulum . . ueciuo
Graniniatici aliciuid certi .statiuiiit . . F.go cuiii fjyra siiii])liiilei- taleor 1111; ignorave.
') Z. 16 — l'J (jdiürcn noch ^ic Kap. XIA. /Cur ISdvIie tyl. Op. Kve;/. Lnl. Tom. X, 110:
Voceiii Hebraeam (n3)r) conimendo Grammalicis, iiam hacteiius eaiu nou lialuiiniu.s in
Mose; (13) aequivocum est. Significat filiuiii, electum, purum et fiunientuui. Ijuare
autem (lar) |>ro venderc e.xponatur, nescio, alias fVaotionem aut contritioncm signi-
ficat; puto esse talcm vofem aut phrasiii, (juali.s in üeinianica linj^nia est: (fv I)al lucbrv
,^11 bciffcit, iiori) ,)il btücfcit, Uoiii btccljcii; sie Uli venerunt ad IVangenduni, lioe est eniemhini,
ut matcria pru niateriato iier syuecdotbeu accipiatur . . Sed haec relimpio Ilebraeis.
^totofoH iinb l)nitb|c^tiflltdjc ©itittnge.
219
etiaiii Jk'ii lamiii trat rem iilciiiuiin occido-
rint jc. [O. 1S.| ©ie fiitb fllcicf) aU mortui.
'3)cim id) fuvdjtc @ott\ bau id) cnd) nicijt
tobten >uil an ui[ad}, 'ilün, lioc «Uxenmt
b in carccre, et coram Idscpli, |l). 21. | Tau
IncHtn loirb icmcvlid) (\M)an f)a[)en, Ijat
ntd)t anbcvu c^'bacfjt bcnu cu müfte ftcvlion.
u.
|b. 24. J 'flevit', sifj;nnm est (|ii()(l iioii iiabct
1,1 odiiim. 'SiiiK'dii : de simeoii nun es( |>ro|)lieta,
nisi [)au|)er seriptor, l)at feinen i)iiriei|)em g,t=
'ifobt, Est coiitempta et paupen-ima tr'ihiis,
@r Uiirb bao fpiel am meiften f\eti'ieben (jaden,
i.3jioic34,L's unb icncü mit 6irf;cm and). |ö. 2r).| Zcdd, v.
15 praeda ex venatioiic, Sli5a§ einer erfifjnapt,
crgreifft fjciftö, äßirb eben ein beublin fein
gclneft, baiinn bau t^elb ift iieleflen, burffen
nimer mt)cr in ©gljptcn tomen, Martyi-es
Ecclesiae nowtrae niiiil ad patriarelias
20 ä""-
|ö. 30. 1 'domimis teri'ae' llt .soiimiaiat, itaä«».
fit luine, voeant doiiiiiniin, u
II,
[ü. '■^3.\ fhme.s pro satiirilate eoiitra f'aiiieni »
25 per Aiitiplira.siu: Bellum luiiiime^ bellum,
fö. 36.| Orhatis ^c^ !an !ctn Iinb fuv cnd)
30 6ef)alten, ^
■ ■^1 t)evfd;iilb(it\t): lierfd)iilb|et];
(Insu r: cihum pro l'ame
l'nK'tioiiem famis
9efo(v)bevt: gcjobbeit
auff (bie 'Helfe.) : [ben »uegj ;
da:jn r: r^ns ^eba
s E.xuit eor *•
'M Sqcxv Ulli, dazu r: ■'jix dumiiii
31 h)ir |i)t)ml antiuovtcn
•i; nodf) (Ijentigu tagcu) tn-l)
■a fpracl; (cv) : fprad) bcv ()Cii: l)m
lanbc ^ r; dazu r: ■'Jix domini.
nottnvfft unf, dazu r: linrn
nottnrfft t'amcs i. e. (f) cibum
contra fameni
■lOiniter [,^n l)f)nen], ^t\ und
tiCVanbt auf, dazu r: orl)astis
38 mit (fd;mci'ijcn) : Ijeiljetcibc r
Cap. XLITI.
[ö. 2.) 'SÜcnic^', sporavit brevi fiuera
futurum famis l 't quid, semel reprelieusio
35 pulcheri^rima 2;()cninng ift gvoä geloeft fif)ct
man h)ol,
XLIII.
14 supra 05 )• ISjH) Ex usii liiigiia (liscitiir r 32 .43. r
') Die Aiilijihmsi'i lautet: Bellum miniiue bellum, itulem tuimlich das ziveite bellum
das Adjektiv bellus ist (kontrahiert aus beuulus con benus = bonusj. ') Der alte Text
= ViUg.; der neue = Hebr.
220 'l'Totototl unb t)anbjct)tiitlid)c (^inttäge.
0. Jlnir liiilicn: Irir fo eben [r]
»■9 fo(b)bei:n: fovbcvii r
juu 11 fccften loif, dazu r: -^i psalma
C'antabiles lauilabiles. s
i'- 12 Oi(I) leicht: Dickicht »•
fo. 14.| 'nümct^Ltigc ©ott' bcv Iic6c 3>atcr
muö ein groffen glauben gcl)abt f)nben. Eam
piito doctrioani servatam, qiioil .siiigiilariter
vucariiit inferiurcs, dominos, magistradis to
pliiraliter. [m. 80''] [ö. 23.] Servus est con-
scius uegocii. Jeus patris vestri. [ü. l(i.|
loseph hjirb servo angefügt l)aben, loii'b
pius vir fein gelueft, [f. 26,28.] Incurvavo
IM.122, sruut, baS ift ber tiauni.^ 'postulate tpiae i.s
Bfli.Sfi. )o,2,simt leriisaleiir, [t).27.]'gvü!fetficfvcnnbüd)\sii»'.27 gtüffct fic xiif. darAi r: postii-
lavit ad paceru.
|ü. 20. 1 gSen ^nmiii linib er [;3ofcpf)l erftlidf;
nic^t gc!anb (jabcn. [0.30.] Camarim'^, bicäuu-si cntbranb lud, dam r: ^-i-?:
I)eiligen, .'Viulace.sct seeiiri sunt ut in psLalino Inde ^loiiachi Camarim a 20
Ne e.xalteiitur JC. losepii iinus est de luiiii- liideis.-
iiarib|us humaui generi.s, Tum extant raodi- ß(c)mnter(Iein) : Kammer
cae reliquiae itno sciiitillae de eins liistoria.
[tj. 32.] Nou comeduiit ^(^ flott fie tfnm
es noc^. u 34 (ffiefd^cib) cffen 25
Cap. XLIV. XIJV.
1. WoiM, 7 fö. I.] Sclii's^ (ieii. 4. .iuw-i füren uid, dumi r: rr (ien. 4
[ü. 5.] ^ft nid}t allein bcr Jrinctbccfjcr gcmcft mv.s ]- rn? est sacrificiis umis
sedc|uo etiam usus est in sacriticii', ()at brnn»
getrunden iu sacris. '^a fümpt bic Epitiiasis. 30
9 doctrinani oder diflcreiitiaiii i'ii .41. r
') Op. Exeg. ImI. Tom. X,2iii: Moses dicit nos adorasso ad terrani, hoc est, pionos
et incurvatos vel fjenibiis torraiu taugen tiljiis sujijilices f'acto.s esse, il)i igitur soinnium
inipletuni est. /. Mose 37, 3. ^) Hebt: =n"a;3 rpl. die (Hosse zu 2. Koniije 23, 5:
(ßamntim) $ns tonten ioiibctlidjc uiib geiftlidjc i'ciitc, luic i^t bic nllctniibcd)ti9ftcii unb fltciigcftcii
IRoiit^c fein lüöllcii. Tatumb l)nbcit fic niid) einen *Jiainen (iniiuirini, bet Inntct aU öüii Ijiliigcr
groffct nnbndjt. Unb bni- tciidjern galt tel) inrn, nls bei iinc- bic SJIcndjC fingen nnb beten in
bct .ffiid)en, Senn ^Hcndjttjcrg Icbent nllentljnlbcn Wcbel in bot Sd)tifft. 5lbet luic biefet Webet
ifl, fo lont jener teiidjetel), bcibc Dicnfd)ciit()nnb on ©üttcc- öicift nnb tuotl. Op. Kxeij. Lut.
Tom. X, 270: ?-^r: iiiealncruiit viscera. Ab eo veil>o ludaei vocaut Monaehos nostros
n-'iias. ') ticlm] nxb.
^rotofoll imb f)niibfcöiiftlid)e tfinitäge. 221
}uv),8,^crrn K»f, dasn r: r^ipx
j)lii(!eiit
l)auu: I)Qit§fe r
[ti. 1 l.| Tiidas captat l)oncvnl(>nti;iiii i. o.
w ir. 3ofi-'pf) fpvnd): ^ofcpf) akv |'-J
fpradj
B. letDQg (follcn loiv f iivUuMiben) :
1uo§ foniicu \v\x UII5 vecl)t=
fertigen >•//; d(i:ii r: pTjs:
10 (tj. 18.| toir atfjtcii bcincn ^^ovn iinb iingiinb >- i« ol)vcit (,) mein
eben fo gvo§ |P. M.] alc- bcS l'liaradiiis. miv> is ineiii §evT ?<«/, (/«-r» >-.• -j-
an.xius stet' anxius.
\\). 21. 1 Pdiio oeiilns iiios super en, de
lereLinia duos, bil tu'icfjt CV illt bov l)CVli.
15 ^ubiv? miib ber ftatlidjft unter inen ficUicft
fein, post loseph, bn§ ift ein rechte coin-
motio aflWtmiin. »>. ^i (lamer): l)er|elcibe r
Cap. LXV. LXV.
|ö. 1/2. 1 3!ft burd) ein anber flanken
•.>o fd^recEen nnb frenbe, (Jonnaniee. ». 4 fprad) aber, SErett : fprad) aber
3n feinen brnbern, |'i S^rett
[ö. C] S-3 ift meber faat nodj [ernte] reubte,
e§ ift ein ftroffc, [ü. 7.] Sed deus vnU esse B 7 (er) i)alk: [ufirig be]l)alte
vos reliqiiia.s .siias, qula estis p]cclcsia, Dens dazu r: -\- ceterLs octäsis fame
■>:, l)enofacit toll rei^iio (»flficiimi, iiiio mundo vis Eoelesia
propter Eeelesiain. [ö. 8.J 'patreni.' (bnrd) grab Sßnnber) : [burc^
eine groffe crrettnngej '^
B-ioiuav (bcin ift): bu I)nft r
[D. ll.| nie intelligit siniin ol'fieiiiiii, est >■ n (bein ift): bu l)aft r
M gratiis jc. 'laeta eog[itatioMeni tiiain in
Uf-65, 23 dominum, et ipse te enutriei'', f)cift nidjt
QÜein cihare sed etiam i)randerc, äÜcr Der=
Ormt, ift berborben. mi«. la -|- Gen. 4 Imna (inter) in oeii-
• lis pliai'ao r
3-, [t. 14. J Ben lamin tjat in nidjt getnnb,
7.'} In ociil|is liaberc. Insepli »erftc^ct luol quod ludas clicit r IS .45. r
') anxius ai^i sehr nnaichw ; rielleictU exaniinatus stat; auch quantus atet mögliclt.
') Der neue Text entspridd wörtlich dem liebr.; do' alte Text war entweder nur freie
Übersetzung oder Verwechselung von na-^bs = 'Errettung' mit nX''bs = Wuiulerljures.
292
^'tototoU unb f)nnbid^riftli(J)e ginträge.
[ti. 15.] S'a-S Ijelft in romissid pec|oatoriim
perfecta i. e. fic burffen lüibber reben, Sie
WoUM5,t2n. prophetia: geueratio tua peregrina erit 4 eta-
tih[iis iu aegypto, j^ot» getljait. 5"».
[ö. 17.] Vides tvit ^\o)ipi] bcn foiiig fiiv
ougen fiat gei)aU [die fratrihus tnis], iiiliil
tontavit siue ipsiiis iu.ssu, p.
».
[ö. 20.j g§ ijt Psiippellex'] untoerb gelncft
tempore farais, trcv f)ette c? ttioüen fciiffen,
fo. 22.J toivb 150 fl. getücft fein, ßiii Silber-
* (ing ift Tetradraohmo.s [P. M.] D[octor
Miartimis dicebat ' c-5 maä)t .1. talcr.
16 gefiel c§ ^^f)avQO nnf, ilmii r:
■'jira i
1* mä) (bcv) ©uter
19 ^lernet cud;: Dieiuet 311 [>■] eiid)
fo. 24.] 3iii'n-3 iinb 3Ju6cn tncrbeti ba bccla=
tnivt ()aben. l^aben miraliiles disputatidiies
bvubev gel^abt, bii ()aft-5 gctljan. G-j [luirb
Ebraica figura jeinj
23 jnnb er jcfien: fatib er ba be^
3cl)en
jeljen G'fet: 5cl)cn GieVm r
n 5?vübcr, Unb iprnd): S^rubcr,
iiub fie 3ogeit l)iii, Unb iprad) ^■
0. 2r, (au§) [^in ouff] 20
in(n)§
[SBI. 81»] fo. 20.J V'^erba habere sine re K. « sr, (betn fotl) 3ofeP^
(?lber e§ loolt int nic^t iiin
finn) : (llnb fein f)er| entfand
l)^in) Slbcr jciii (jert; büdjt gar 25
oiel auber»; dasu am unteren
lilattrande, z. T. zerstört:
(Habaciic .1. (IjOx jie-') (lapiig
j=is.^ I)eif)t eigentlid) onberS
tf)iin, anbcr-j toerben (benn ;:n
für) .... ^^d) füll indjic' anber^
fleto et iion des piigath . . .
beine mugen nichts cnbcr-?
t()un I^'x Hapiiii- . . . ^Ked)t
gefjt QtiberS, gilt iiid;t§. So :k
') l'yL Op. Kxefi. JmI. Tom. X, 393: Quanti fuerint aestiinati Urne arnentei, qiios
numeravit fratri lienjaniin, mihi non eoiistat. Tempore Iiulae proilitoris utcunque
colligi piitest valuisse argenteum unvim luauliimicum aul auieum lihenaiuim. ^) Die
yulr. Ol. lautet: 'z\) 5B;" pfifft cigeiitlid), niibctä tljiin, onbcto luctben, Threnor. 2 unb 3.
3i^ tan nid^t onbetl, Fleto et uou des pugath tibi neque quiescat pupilla oculi tili.
SäSeine nnb la? beine nngen nid^l? nnber^ tfjun. Lex Tapug. Habac. 1. gS gef)et nnbet^
benn ted)t. 9ted)t geljet onbcr-?, gilt nidjt*. Sic lacob longe aliud sentit, quam illi nanant;
iprotofoü iinb l)aiibi(5tift(ic()c ginttfige. 223
fö. 27.] Liqneniotnm [P.M.] pst cor eius,».27 28 iparb (fein) (^cift Icl'cnbig, iiiib
ba3 ^er^ Inirb im gan^ aiiffgangeii fein, Ut ipiaä): luarb bcr gcift ^'if'^i'
fit in magnis rebus. 5lm elften ift§ im l)'^fe§ Jüatei'y Icbenbig, unb
fvembbc gelocft. Qnpndo nnrratur iiliciii Sffocl fpvad) )'
:. iucxpectatum funb fol-j Blo^licf; gteiilicn]
obstupescit, (Jrfcfjrodcn ift ia nid)t bafuv,
3[ft aliquid [debüitatum] vere pathctieuiu
Graeco, raptus est [Quid sie] fia fic tuollen
mirf) tvoftcn unb ücinclocrn rniv nuv bcn
in fddmer^en, lila vehementi adniiratione ob-
stupnit G^ntfandf, ift im f(f}iet abem In-r^
gangen, @v toivb nod) imev gebadet l)abcn
6r hjirb nod§ salvus fein deus conservabit
cum. [ö. 28.] (?r ift ticvcit, ßr fvngt ['sufii-
1-. fit'] nirfjt ötel naä) fein [tjouf] lot, (vr loil
iingc()alten fein. Sfaac ift nu tob \id)m
iax], (iv I)at feine nepotes gefefjcn, Ijaben
im nid)t nlle gefallen '3ft ll"vt t)or bem
l^unger geftovben,
( ai>. XLVI. XLVI.
B. 1 ba§ (fein mar): [cv ()attc]
B Mn Ggi)pten ju 3ieT)eu: in
Sgtjpten ^^inat» ju r
|t>. 4.] ['ponot manu.« super or|nlos''] Gv b 4 T)inati jieTien : i)'mab l)nn
-■■• fol biv bein angen ^'^uttjnn, d[ieimiis oer- (ygijpten jicljen r
mauice. [ö.5ff.| 6§ toivb ouffv oUev tuenigft
ein 400 perfon geiceft. mit bem tamilia, vv^Same. Ti-3 finb: Snme, bie
l)racf;t cv mit fid) ijnn Ggl)pten
B. ij (3)ev: ©er r, wohl liiircrs
30 Hand
2l6ev (3)ev: @ev r, wohl
Eörrrs Hand
5 bto^tid^ c am })tDttic^ oiier umgekehrt 15 f^aiijl rat(§) = ^au§rat
rgl. dazu Op. Exeg. Lat. Tom. X, 308 f. iab 3Br . . . puto significare gestum usitatum,
quaudo capite moto aut oculis renuentibus ostendimus rem incredibilem narrari, et
cor nostrum alienissinium esse ab eis, quae a fide abhorrere, et prorsus impossibilia
videntur, ben Äopf fc^üttcln, unb fjum jngeii .... Ego libcnter sie redderem: Nihilescebat
cor eiu.s, vel uihili faciebiit, Gr oc^tctl iiit^t. Sieut llabacuc 1,4 dicitur nyr\ 5lBn
ablata est lex. Sffio ift Slc^t in ber äüclt, i)ic iftd uidjt Item Threii. 2 et 3. Fleto
et non des nsiE tibi, ue cesses lacrymare, sed assiduo et sine intermissione plora._
») Der neue Text = Hebr. und LXX, der alte = Vulg.
224
^ProlofoII unb fjanbjd^tifttidje ßinttäge.
[ö. 28.1 i- f"- ba§ [Sftacl] ev Sofept) ficn ©ofen
jol loffon füren,
|ti. 29. J Giacri liahont 'Omirrorot' ei, ^.)({)
lieber §6rr, »nie ift ber alt Wim ha evfvclpct
Vnilt. f][icere @r ^Qt nic^t rcben funen ber
c^utc alte 9.^ater, S^ie frciibe ift 311 c\ros f^c-
iDefen, 6ie tjabcii ein eigen traetmn innen
fletiabt ba« fie nic^tö 3i'tl)i'ti getjabt mit ben
Aegyptiis, ftnb balb reid) gelüeft, vd (luia
pastores mactarimt peeiulcs. prerogativa
Alj[raliac fuit magna Et cxoiiipluni AbLraliaf
quod rege.s pcrcu.ssit, Civil iter tüirb er§ lücit
3;faac 3iiborgetf)an f)aben, Ser tvxxh-i tl)nn,
;^>faac ber ©d;a|e §irt tt)ut unS flueit] nidjt
naä).
j.«iHoif45,2c [Iaool)|ns til)i aiidivit] in divorsuni [con-
trariuin] ahiit fronlc], siniplioitcr divorsimi
.sentit.
Et abiit ^ cor eins, non rcspicien.s cor
eins, Est omissio positiva: ^a töoP Sfofep^
leben, renuit consolari, Afftictus snm et
luimilis ^ä) funb nicf)t anber? tt)un 3C.
divcrsnni facere in Inctn @r lieo fie [Toscpli
vivit'l ha'i fagen, ba gebacfjt er bnrt l^inan» k.
|58l. 81''J |4f., 28.| Inda natus anno 4.
\cx cap[itc 40] 8 ober 9 ior clter benn
». i?, zu lob r ="i
0 17 SJr(l^)a: S5ria ^ r, woJd von
f8x{ti)a: aSria i Börerf; Ilaml
».s-.gjnpttiali: gja^[liltl)ali
B. 28 baci er (int ben lueg tueifet gen) : ;,
ba-3 er [l)f)n antneifct ]ü]
>' 29 entgegen (,) gen ©ofcn
tneinet an fcinent l)alfe
(feer): tneinet lange |'| an
(liiru r: i.e. Non jtdtnit li>i|ni. 10
t. 3.T (a[ßa§ nceret ir eud)) : ^ai ift
clnr narnng /•
27 (prnposita) fl.acoljLUS ubi .•mdlvit] in iliversiim (duci r.api) fconliArimiil 27/2.3 Kx
cap. 4ö rli Am Ittmde zu /.. 2/ — 2!»: Sii]ii-a l'o (15) vcl fecit iinjietiiiii aut ift evjd^IafiCII,
Aiit irniit .luf cf'oitlit .1. i.e. orlt Itonio tVrox . .'idliiic indoiniti, noc Aegypti rex nee Persae,
iicc Alex|.'uuUT nee liuniani snliieeornnt \'il eeciilit, vol cailcl'ocit @t (ift) H)itb loorlicl) cvld^taflcn
fein, ßt (jat ein fticg (iffutt 3ft f'" fvifflfv flClDCft et rej^nlaio est nt tanileni ciilant, Kcclesla
nianet, TeiTa c.idet. r I Nacldraii r:n Kap. -t.'i.] 29 (icbartjt er (nilbevä luo) blirt
') Op. E.ret/. Ijnt. Tom. X, :iiisf'.: Kiibhi Salomon ... sie interprotatiii-: Cor eins
altiit et non crcilidit verbis filiorum, lioe est., lüiige aliter sentiebat. (S^ gieilfl il)in nicl)t
ein. . . . Ita cor lacob ad hanc rem i)r<i|i()silani prorsns nihil est. Nun auteni .signilicat
evigilaro e soiuno, nee ilissolutum ant debilitatuin , ant deploratnni, aut alii inter-
pretantnr. Sed eor eins aliiit et divcrsnni sensit. ') Iriiiiixchc Jiifle.
5l.h'Otofull iiiib I)iiiibicl)viftlid)c (jiiitväflc.
i3ioiep^ Anno .25. t'i na.sciiur Sela k. tSigui-
ficatio, quoll Uievbeu halh lucibcv geiiomcn
l)abm, brumfi ftnby fccv fdjlDüd; lumbcii,
Auno 24 cogaovit Tliaiiiar.
Cai>. XLYII.
[ö. 12.] 2)ie 3u»3ftcu toirb er mit qc=
nomen ^abm propter Beu laniiu Honoris
causa: Noluit accipere .souiorcs, qui euiu
venclicleruDt. Illo tempore uou teuipus
•0 belli fuit Ideo Iud|aica glossa ridicLula
q[uae d[icit: loseph uoluit accipere seuiores,
De Rex in niilitcs eligeret.^ Quod genus
operanira exercitus! Ipsorum vita est in
spe futurae vitae, q[uasi d[icat:
[ö. 9.J Sumus hie in hospi[tio, Non liabe-
Ccbr. 13, 11 nius hie permauentem locuni ijcregrinus
sieut oinnes patres raei. Jsmaelitae aedi-
25 ficabant statira Civitates et arces, sieut
etiam 9iom, sunt cives in hoc mundo, Nos
ttbt.ii.sü. peregrini jc. EbLreorum.U.^ @f I)at [3a!o6]
bennod^ revcrenter gcrjottcn regiam maie-
statem, @rBe pngnat cum historia, quia
5 .47. r
11 noluit c aus iiolueruiit
XLVIl.
i> i imb lüciv: uub alliü \va-i r
(ift) foincn: jinb [;•] füiiien
u- 2 feinet 23viibcr: feiner iiiiiöftcu '
a^riibcr
u 3 (3Beu uecvct ir cud)): 2Ba§
ift clor naruiig r
U.4 .:ti lüoncn'-.' [<r/.J -}■ (Sßonen)
3ur Verberge, gaft fein frembb=
ling fein Non cives huius
nuiiidi aut domestici.
«.G (b)a§ fie: Ia§ r^
.:u türfjtig r: b'^n idonens
t.sfprad^, bie jcit: fprnd) ju
pfjarao*, bie jcit >•
meiner (lualfart): meine§
leben ö
') Vulg. hat oxtremos; Hebt: fisp'c = 'aus der Gesamtzahl', hier verstandet^ von
den zuletzt Geborenen; der alte Text entspricht LXX. =) Vgl. Op. Excg. Lal. Tom.
XI, 35f.: In Hebraeo est: Accepit a fine [nsppil . . fiatnim suorum . . hoc est, de
prioribus aut posterioribus quinque fratribus . . Rabbini nugantur eum delegisso illos,
qui abieotiori aspectu et persona esscnt, ne, si robustiores adduceret, a l^havaone in
militiam trahereutur . . Arbitror euiu extremes accepisse et honorasse fratreni Ben-
iamin, quem praecipue regi eommendatum voluit. Et huic adiunxit minores quatuor . .
Cur metueret. ne ad militiam eos raperet rex, cum toties iam dictum sit, omnes pastores
abominandos fuisse Aegyptiis. Nihil igitur periculi erat, ne ad rem militarem adhibe-
rentur. ') Der neue Text = Vti!;/., Hebr., LXX. *) Verbessert nach der gewöhn-
lichen hebräischen Lesart. =•) Vgl. Op. E.reg. Lat. Tom. XI, 5lf.
£utf|cv3 aOctlc. »iWüüetieljung 3 15
226 *-Prülofott unb tjanbfdjriftlic^c eintrage.
peregriui, fundus, [ö. 11.] 9{aemjC'5, \V\xh änu-ii ®ut uuf, dazu r: possessio
tjorn im lanb gelüejen fein, timc editicarunt nmx
niunitiones, forte contra irruptiones Is[mae-
litarum. [ö. 12.] Lcpi [In Ecclesiaste], pro ■». 12 (einem iglit^en fein teil Srob,
modulo, dedit eis denieusuiu, ünbci" ioolt bon bcu 5Uten biv anff bie
i&j gern mit brinn Ijaben, (j[uasi d[icat: Eos jungen finbcr): einem iglii^en
plus respexit quam senes, Omues fructiis nacf) bem er finbcr Ijatte; dnr-
et fruges cre.scunt propter pueros, sciies unter: -\- quia senes mali
finb§ nic|t lücrb, ®ie jlüeen ^aidh nnb (postea) pueros bouis omnibus
3iofep'^ sunt patres populi dei, finberBringet§ (datiir) [fruuntur] Quia 3Bir
magb mit et fomuUun, 3Bir alten Plärren alten narren effen mit ben
effen mit ben ünbern, ©ie nicfjt mit nn-5 finbcrn. ^\\6]i fie mit un§.
2Bir finb procuratores , Sie finb "^errn, Ipsi domini Nos procura-
Sßeil U)ir tinbcv fein, mu§ ^xi^m \m\lij\ tores.'
trincfcn geben.
[D. 13.] S)a gel)et§ nu crft an bom d 13 Canancl fame proiecti quia
l)nnger, Cananaei l]übm 9t'6[raf)am, ^sfaac patres non aluerunt.
unb ^fl'fob getjabt et non curaruut, illis
expulsis muffen fie 'junger» fterbcn, Sie
hjerben simpliciter I)unger§ geftorben fein,
[ö. 16.] 2Bo Ijat er bcnn 'ba?, l'iel) erneeret?
@r mu§ au(^ gro§ borrat gel)abt fjaben für
ba§ Sie^, 2Ruffen "ba. Seute geftorben fein
an bem greulicfjen Ijunger, Implevit ruinas,
idem hie, Implebit omnia cadaverib[us.
[ö. 19.] Nobis moventib[us nemo colit ter- «. 19 (Betbe) un§ fterbcn: nn-j fnr
ram, hinc dicit, Quare sinis tcrrani mori, bir ftcrbcn r
TOntii). 0, icExterminant facies suas, ftellcu fic" anberS (5Umunsan): teuffcuusr
bcnn fie (Sott gcf($offcn l^at. hal- angefidjt
bcrfteücn fie beffcr ben§ Ciott geben I)at
t)engeu ben topff, gcljcn faur, deus creavit
ut erecti incedant. >•'. 20 (natu ein) : [faüfft]
u.'-'i (fampt bem a^oW, ba§ ju
feinen Siebten aus unb ein
gicug, bon einem ort @gt)pten
bis ans anber) : Unb er teilet
4 heiH r\ isb Dl-li (v. r>) 2'.) fjat (ben) ba§ 30 (baS) DctfteMcn iiico redditmn
nostnim r
') Die gedruckte Glosse lautet: Quia nos senes mali propter pueros omnibus bonis
fruimur. SCBir nttcn binnen efien mit ben flinbern, nicf)t fie mit nnä. Ipsi Domini, nos
procuratores. ^) fie = fid^.
^totofoH imb '^anbjd^xiftlidjc ©inttägc. 227
ba§ Dold au» [Ijnit bic Stcbte],
tion einem ort (ägtjpteu bis
anS anbete rh '
1). 22 (nam) er nidjt (ein): faufft
^ er nicf}t >■
bay fie (e)jen fotten, Ina»
inen Benaut tnar, ba§ er inen
(gab): ba» fie ficf) nceren
jolten öon beni Senanten nee
10 plus raporo [W*] baä er inen
gegel'eu I)atte
ju u. 18-22 (ps 1 lU iiiplobit ruiiias n'"?)
(nuj excreniant Mattli 6. tier=
[teilen al)omiiiatio ilesolatioiiis
16 beficrniad^cnben ©ottgemadjt)
,., /(luia fame con-
transtuht^ .^ . ^ .,
\ sacrincium rillt re-
surapti vaciia erat terra
iiqiiiisterrasvaeua.sdistribiiere
20 [331.82"] [0.23 ff.] Et populmn servlre «■ 23 (eingenomen) : foufft
fecit, habet Graceiis, {?r Inirb ein groffc
enberung im lanb gemad^t f)a6en, i.e. hal^
fie tre gclüific reditus unb narnng tjal'cn,
i. e. ut fruereutur suo constituto, fjafien
25] nit^t m^er [P. M.] bagu ttjuren !euffcn. 5p()a=
rao f)at§ inen bennocf) geben, Sa» muffen
bennoc^ fromen ^riefter. Gr luirb rcligionem
angerichtet fiaben Vi sencs eins prudentiam
doeci-et, Sat^u lt)irb oofepf) geraten (]a6en,
30 §a6cn nic^t »neitcr greiffen burffcn. Xunrft
mic^ cl fei) leiblitf) gelueft. [o. 26.] dare
quintam quia alioqui luilla habuorunt onera.
». 28 fiebcnjcrjen tmt, daneben 17
iroM i'on Rörers Hemd
3i [b. 31.] 'Iura' mi[lii, SÖic gro» l)a(ten fteäussi/« der Glosse (Steiget) sind
ha^, Voluit eis conimendare proniLissiones, r eingefügt die Worte: unb
Illani terram certo possedibimini, forte .scivit bandet @ott.
quod cum Ciiri.sto resurrectunis k. S)a§
>) Der neue Text hält sich an Hebr.; im allen irar die Nota Aecttsativi nx ah
Präiiosition uml das Hiphil -^3Sri = 'überführen, austeilen^ in der Bedeutung rmi i:s
genommen.
lö*
228
^^^rototoU unb I)iinhfc[)rift[iil)c (fiiitvSge.
;3iu'amcnt t^at er mit hanä angenomcu,
imb ficf) gelüonb 'ad caput lectiili' et gratias
egit Jeo et adoravit deum. 3)a haii Sailb
lüiber trüge, Qob er inen ort, Beueficii [.!.]
causa deductae coloniae, et ue [.2.] fiereut
seditioiies, deductio coloniarum, signiticat
totius regni mutatiouem omnia ordinavit:
regno t'ecit tributa et sacerdotium [cou-
stitiiit] JC.
Cap. XLVIII.
i.aKüjc 28,13 [ö. 3.] 2Bte fiabcn fie promissiones jo
tool geljnlten, lo(juitiir de prima promissione
sibi facta, [ü. 4.] '3" eigen' intellige ut
supra, dedit eis terram Gosen Eohusa\
[ü. 5.J Isti duo dicuntur filii I.S[raeli.s^ non
losepli,
[ü. 0.] 3iene qui post naseeutm- foUctl filii
losepli I)eiffeil (]U[;unquam ul)i('uii(|[ue in
scripturis vocentur filii Joseph.
[ö. 7.| gr l)at 3ia^d nidjt üergefjcii.
[ö. 10.] 'puffet fie' ein feine pietas unb forgte,
|t). 11.] ['S)enn id) gebndjt {)ai'] 3d) burffte
uinfern ^[err ©n'tt nid}t brünib bitten
^ä) [)ette nidjt burff en brumb bitten pillel *
placiivit, Tarnen Tlioliilla praccatio oravit
|to. 12.] Adoravit [losepli] bnS ift gegen ben
unter, |D. 13.] 2Öie gcnalo ift hau befifjrieben
XLVIII.
i'. 3 jnir (,) ju 2n5
c. ft ^Jhinaffe unb gpljrnim um- is
ijfMvIU, dazu r: b a
inn (^gljpten: in (Jgl)pten
lanbe r
6. 6 (5Uier biefe foUcn) gencnt (fein
mit) ire(r) S^ri'iber (namen): 20
[unbj gencnt [iuerben luiej ire
S^rnbcr
». ' 5Jiefopt)tamia im/, da~u r:
padaii
begrnl) fie nn: bcgvnb fie sr,
bafelbä |/i air'
(U)nb (er) neiget: nnb neiget
W AS. r
11 äÜic c aus omiüa
14 tenani
8/y fconstituit] jc. (Euergotes)
(losepli) Gosen
') Echiisa] rms ') Op. Exeg. Lat. Tom. XT, '.)l . . . ut. coniploretiir rursus
immerus duodecim filionim Israel, dividit lacob unicum losepli in duas tribus, adop-
tando Manassen et Epliiaim, qui ponuiilur loco losepli et Levi. Kt postea Sciiptura
sancta indifferenter utitui- aiipellationiluis Rpliniiiii et [oxciili. ") Ihr neue Tr.rt
= Ue.hr.: der alle. — Viily. •) ini>tE
5|5totcifü[l iiiib ^aii&id)vift(id)e töiiiträgc. 229
Ephraim adlevam jc. [ö. 14.] 'hitifcilb', ba-3ä"». miub tfjet hh rjcnbcil imf, dazu
ift ein ueloeu Qiiainqiiain scirot ilhim priiiio- r: Nota:^ Cliristiis inittoiidiis
genituni tarnen alteri dextcraiu iiiiposuit. deus (bo) esse liic significat
3'ofcpl) toil feim Soii nid;t unveif)t tl)iiii, losum mori.
5 tüil [im] bie benedictionem 3C.
".15 (Set) (Sott, für
(S)cv) ©Ott, bei-
I. Socio. [S8I.82''J[D. 16.] Is^hauddiibie est Christus u. i.; bic(fe) Ahinbcii
[mittendus deus] qui est ventunis oomi- tüQcfjfcu nnl, dit:.u r: riiulti-
10 tabatur illos 1. Gor. 10. 'Ser fcgciie biefe plicehir r^-i
fna6en', ba§ gc'^ort U[nferm \nx (>)[ott S^>
nic^t augeh). Piscium niore nuiltipliceutiirä,
qui multa habent ova, [ö. 17 f.] Iste iusti-
^i ciariiis hjtt fcitn atmen Hinnafie fein lioi;=
siiJtu) i','I; IS teil ubcrcjebcn. Saä ift rcgumn Israel,
»utM.so Nahassba bat)ib§ grof batet mu'3 am golgen
4.mofc:.5,4 Ijengen Nu: 25. Icrobeam .1. rex iiiipius ic.
sed sie iit Mirura ba» bet ö@tt fein 9tof=
bater left an bem Hetzten galgcn f)engen,
20 ®er pater !^at für fic^ curricuhiiu omtiium
temporum usq^ue ad finem tuundi Soius
pontifex est, w --'o (9iacf) bcinct meifclucrbc^fracl
gcfcgenct, llnb mau) : Mn l)un
C^ftael tiüt ijcmanb fegen bcr
25 [b. 21.] Sßitb iet) \euä)\ jc. dl) luic gehji»
30^4, 5 ift er, [b. 22.] Joannes nennet§ proprio
Siehar, ubi dina stuprata est Il)i unani
3of. 24, 3.! sechein* ideo vertendum 'partem'.
1 toiffenb] lt)i|ien(tnd5) 5 benedictionem (3u) k. 14 feim c aus beim 10 Na-
hassba] Nahesson 30 (totius) oinniuni
') Als Glosse ist gedruckt: Christus mittendus Deus esse, hie significatur. *) Is
seil ®et gngel bcr micfi erlöft ^ol /-rx bs:.- "xb:sn r. 16] haud dubie est Christus [(Irnn
Gott segnet, nidit ein Engel] ; vgl. Üp. Exeg. Lat. Tom. XI, lOOff.: Angelus bxs redeiiitor
meus ... Sic Hiob inquit [Iliob 19, 2^]: Scio quod bx; meus vivit . . Significat eum
qui habet ins redimendi. Sicut Christus Dominus factus est noster niE et bsj . . .
Hie igitur est bs« noster, quem hoc in loco laeob appellat Angelum. Angelus seu
redemtor, qui omni iure potuit me redimere et tucri ... hie Angelus Dominus ilie,
sive Filius Dei est, quem vidit lacob, et qui mittendus erat a Deo in mundum, ut
annuntiaret nobis liberatiouem a morte ... ') multiplicentur] WT;i vgl. Op. Exeg.
Lat. Tom. XI, 11' f.: Verbum nST significat multiplicari instar piscium qu. d. piscescant,
a 5T pisce . . Nullum enini animal fanto nuniero crescit, sicut pisces . . . Per meta-
phoram transfertur ad multiplicationem in immensura. ') sechem] naiü vgl. Op. Exeg.
Ixti. Tom. XI, lö.3f.: ns'l' aequivocum est, quod quandoque partem quandoque vero
230
iptototoü uiib ^oiibfc^tiftlicCje ©inttoge.
Cap. XLIX.
[ö. 1/2.] S)a§ ift ein ernfte ^rcbigt unb
ernftlid) bing getoeft, ha \oxl et traun ein
Ulli. 'IM. s, 3 valete ge'6en. [o. 3.] I. e. '5Rein ntacfit', uon
est personale, sed potentiale S)u folt 3!a^o6
ertc xtä)t fein, SBenn ic^ fterBe ift ein anber
an nieinei" JC. Ex isto [loco prophetae
multum sumpseruut] V[erbo bu folt Inol
bev 58[apft] unb !eifcr fein an meiner ftab
[ü. 4.] Homo levis sine cousiderationc, lu
3cc. 23, 9 ff. Iere[mia 23 prophetae eins leves toaff(f)en
l^in, finb !nn, bnrffen ein bing tnagen et
putaut |e§] ijob tcin not, ut ipse. Sc^
mulier fd^laffen, [b. 5.] audaces temerarii
tt)0l!un 6§ gilt :^te !^orcn§, Vasa iniuriae,
|t). 6.] habitacula [D. M.] eornni gefeit mir
nicf)t uBel, propter mystcriiini [P. M.], Aut
liabitationes, aut gladius^ [arma], ber eine§
ift», 5lu ift§ dubium, oB er meine 3ofcp^
ober ©id^em, ©ie IjaBen biefe fnnbe tnol
XLTX.
. 2 ^acob, [unb] ^foid
5 (unrecht ^aBen fie gc()anbelt
mit ircn mürblid)cn tooffen,) : is
[l)f)re fcfjlnerter finb morbifd^e
iDoffen] ; dazu am oberen
Blattrande: toll fune sicut
petrus, audaces temerarii sunt,
Iere[mia : prophetae eins leves ; 20
von dritter Hand: Anima mea
Absit ut adorabat;
datm wieder Luthers Hand:
Crueifigeros Chr[isti.
6 inn ire(in Bunb): inn irer 25
tixd)e r; darunter von dritter
Hand: Sofep^
1 .49. r
11 lere. 23. r
3 Betoeft, (g) ö/ö ps. 8 iundasti regnum et ps. 110 ut supia r
26l26 Simeon, Levi »■
humerum significat . . ludit lacob in vocabulo aequivoco! Do tibi, iuquit partem illam
et intelligit locum Sichern. Appellative nomine attribuit ei hanc portionem.
') Op. Exeg. Lat. Tom. XI, 170 f.: Variant et in hoc loco Grammatici in sontentia
et vocabulis. Nam vocem ninsa primum habitaculum, postea machaerum, romphaeam,
frameam intorpretantur. Nos ita accipiemu.s: Simeon et Levi fratres sunt, non natura
tantum, .sed et nequitia. ®§ ift eiiift fo ftom aU ber anbei, c>3 finb SBrüber, jn Sritber,
sunt vasa iniuriae. Si enim vertas liabitacula eoruni, ut ludaei exponunt, uiliil sonat:
8cd reetius redditur instrumenta violenta sunt niachaorae eorum . . Simeon et Levi
fratres finb beitjtoeifcltc bofc 23ubcn, qui delectantur caedibus et violentia, tjoben Suft bnju,
ut gladii eorum sint arma violentiae et iniuriae.
!Ptotofo(l unb f)anbfd)viftli(fjc ©iiiUägc.
231
gebuffet, Eorum habitationes Ipsi sunt vasa
i. e. perditi homines qui nihil sciunt quam
nocere. Qx toil fte fonbern tioti bcn anbcvu
©imeon unb Sebi Sie fvomcn brubcrlicficu,
5 q[ua.si d[icat ^x ijaUS tDot aiilaeiirfjt, -N'(ui
vult vocare filios, 6r l^at§ att§ in conspectu
tüieä ernacf) gangen ift, ©r meinet getutv
ben ti-ibum saccrdotaleni , bic tl)nnf' joltcn,
Simcon finb pharisei [sacerdotes] et ludas
10 ex Simeon. bte prophetia [81. 83"] ift rccf;t
gangen tempore Christi, et iam praeeipue,
ba§ ift Crucifixio Christi.' Bene iutellexit
quid exilium loseph significaret Simeon
Sebi finb geh)t§ pharisei et pontif[ices.
*' 'Dc^fen' propter Christum, de quo iutelligo.
^n ben amphibolüs finb aKseit promissio-
nes, historice geljet» iirincipaliter auff ^ofepf),
post allegorice auff Christum, [ü. 8.]S)a ftetjct
bat)ib, A [post] predam triumpbasti, venisti
2" ad triumphum V|ult d|iccre, quod habent
regnum et illud dihitaverit, [o. 9.] Nos, Sßer
tüil in tro|en, lucr luil fitf; an in legen
[fid^ reiben]? quia habet multas victorias.
[o. 10.] Scriba, legis iuterprcs^, qui tractat d i« •§clb[t]
25 legem, '5fieifter', ordinator propheta, ift nif)ei"
benn praeceptor, Schilo inverte, ber gvoffe
Seine, [In Iere[mia] Sn^acJi \>a ift auä)
inversio literarum.^ ludei prisci oiunes
intellexerunt hunc loeum de Christo*,
9 ludas )'
(anl)angen): a (jalten ser-
vator *•, dcuu: qui tractet pin
obedientia obedit quem sui
non receperuut gentes andient
ps 17 studitum Von Eörers
24 (fjui liabet
19 Sotiib r
S bie tf|un§ fottcn = bie c3 t()un fottm
an) legis 26 Sc/iilo] rtbii
») Op. Exeg. Lat. Tom. XI, 177 f.: Sacerdotes ex tribu Levi Christum in cruceni
egerunt, et ut quidam testantur, Simeon pater fuit ludae tachariotis quam ipsi causam
esse volunt, ob quam Simeon non recenseatur in beuedictione Mosis . . . hae duae
tribus Simeon et Levi concitarunt multitudinem coram Pilato, ut peterent Barrabam
liberari et lesum crucifigi. *) Op. Extg. Lat. Tom. XI, 208: Non auferetur sceptruiu
a luda, donec veniat Schilo. Et addit: Nee ppin^a de medio pedum eius. Ea vox
significat legislatorem, gubematorem, principem, Ganjlcr, .g)ofri(^ter, Schreiber, qui com-
ponunt et sanciunt leges et mandata conscribunt. ') Methodus Atbasch. •) Op.
Exeg. Lat. Tom. XI, 211: Schilo: Reicimus et detestamur insaniam hominura pessi-
morum, qui hanc doctrinam nobis obscurare conantur. Non enim frustra Jacob singulari
vocabulo usus est, sed voluit celebrare istum filium promissura ipsi et Patribus. Et
nos hodie Dei beneficio fruimur luce Evangelii clarissima, qua illustratur et exponitur
vox »V'-i. quod significet filium virginis et Dei simul. Haec grammatica mihi placet,
et in ea summa fiducia acquiesco.
232
^itototoll imb fjcinbfcljriftlic^e Einträge.
Recentes depravariint, Ille fortiiimtor, Heros,
'§elb', servator tiom Rauten, i. e. 3ift bev,
de quo [dictum ad Abra[hani], In seraine
tun IC. Simcon unb Scüi Incrben bcn cntci=
figirn, Gentes tuerbcu gern annemcn, qui
obedit ber Ijengct an, [quem] Sui uon rc-
ceperunt, gentes audicnt. ]is|aliiuis 18.
[ö. 11.] 'Lavahit' lüie fciiic licWic^c boffen
finb ha§, feine hucfoiiea, ju. 13.J önf^
[Sajen] Ebraieum [an] ©ibon bn§ ift gcnalu
befcviBirt, [b. 16.] 'bnn\ (Jr luirb gcfcf)cn
l)cibcn, ba>3 fein ä^olc! Umrbe tiicl 3» fvicgen
\)ahtn, Ml i'
[ö. 19.] fein nnfff)orcn belli populi dei Idee
addit Epipho[uen)a [i. e.] [ö. 20.] dabit vo- «•
luptatera vel volnptnaria regibus, 'Asser''
nihil [praeclari] fecit [Asser] quideni non
regnabit, sed erit prompta et obediens et
af'ficiet [voluptate] reges siios. äßol t^un,
siguificat tarnen illam obedientiani erga
reges, [ö. 21.] Sdjone vcb i. e. tan lool «■
reben 3ft l'ott ber bibova, [H. 22.] Xorfitev
[politiae] gfjen auff ber innnr, ift fein, n'ber
nimis buccolieum, gubernationcm k. Se^en
■^in au§, fe^en toic bnä 9}egimcnt ftcfiet,
[b. 23.] ©(^u^en [friegen] Rex Syriae, «
magnifici ^ii ber mod^ty tf)nn, o^'C ritfl<'i:i
()a6en§ ni(^t tf)nn.
Hand m der (fanden Stelle:
lacob vidit suos posteros
niulta passnros ideo admonet
eos ut confidant (et sperent)
in Dominum et sperent sua
Salute se tntos fore <Scib un=
erfrfirotfen, @ott h)trb eud^
nic^t berlaffcn. Vidc Genicsin
1:23 J\
IS £)evr + '•// 15
20 (nicblidjc Steife geben) : (lnol=
t£)ün) ju gefallen tl^nu'-; dasu
von Rürers Hund: ])riorem
(reddidit) sentcntiani retinuit, 2u
cum enarraret bencd[ictionem
hanc.
•-'1 (^iiBfc^c): [fd)one]
[ü. 26.] Benedictio quam dat tibi pater:
fortior eris quam priores i. o. excelles omnes
■-'3 'erbittern, mit ircm 3anrten,
unb in fjafjen)-': erzürnen,
unb toiber l)l)n hnegcn, nnb
oerfolgen rh
n (finb erntannct): ftarcf *■
26 (©er) ©egcn beine(m) Satcr,
(unb Titeincni lUireltern ber=
2 %<xmm, (Eb.) .?)elb r
') Luther wa(ß kirr rinmal das damals >ioch vichl allgctne.in verständliche Wort .Jjnfcn
für onfutt; in der Übersetning ist dann aber .S)nfcii (als mißverständlich, iveil es in der
Bedeutung 'irdener 'Topf [Hafner — Tofifer] belcannt war) nicht aufgenommen, sondern
Qiifiltt bleibt stehen; vgl. Dietz s. v. *) Vidg.: praebebit delicias regibus; dem entspi-äche
die fridure Übersetzung; der neue Text beruht auf einer anderen tlbersetzung von nisnsa,
das hier Leckerbissen bedeutet. 'j Valg.: Sed cxasperaverunt cum et iurgati sunt
invidonint- quo illi lialientcs iiu-ula..
^irotüfün iiiib ()imbitf)tiftlid)* ©inttägc.
233
DOS, [9BI. 83''] nictaphoricc' colles i.e. 'bic
Ijo^en in bcr tvdt\ V|iilt (][icere bit folt
ber redeten f?roffcn !onii^ einer inerbcn, Alii:
donec diireiit coIlcs iiuiiuli. Ab[raliaiii t)at
5 auä) lüol gcfdjlnflcn, sed nihil ad regmini
Salomonis, loie e« bie Uicltlicfjen §crrn gern
l^afien, 3ft ein Ireltlicf) reid^, fif)eftu rtol,
papa ^at öiel foftlidjer vopal)iila ])olliiit,
tüei^en, popfulus] lilc jol jein sincrularis
10 [dei] pop[ulus fein [in orbe terrarum et
postea] ba§ fte ein fonbcvlic^ ftncf fein in
pop[nlo dei] Est regnum dei. \\). 28.] Ille
totus populus Israel] in orbe terrarum.
Sed Ephraim est regunm regni [populus
15 populi] Italia est hoilus mnndi, Lombardia
est hortus Italiae [b. 33.] öetfiel, Öcrfd^teb.
f)eiffen,(ief)et ftart!, nad) tomifd^
ber .s>l)cu iun bcr SBclt. ?tuö
^^ofepl) follcn geübter Uicrben,
unb überfte 5Jnfcrcr unter fei=
ncn iörubern): ^|ic] Segen
bcine[y] 5öater[C'] gctjen fterrfer
bcnn bie fegen meiner boreitern
(# nncf) nninb)cf) ber .^or)en
Ijnn bcr luelt [)ii\) unb fiollen]
fomen auff bn§ f)enlU 3oiepr),
unb nuff bic fdjcitcl bcö 3la\ix
unter feinen briibcrn. rh
0 -'» l^otte: ijat
(ftarb): unb ücrfcfjicb.
20
Cap. L.
[b. 3.] '40 ta9e\ ba§ ift ein
bing getrcft S)q§ finb resurrectionis testi-
raonia^ 0 gan|e Umd^en eadaver gefiniten,
3ift fester 3ef)en luodjen nnbcgrabcn gelegen.
@ie6en|ig tage f)a6en fte fic^ mit itn ge=
falbet [0. 4.] 'Si gratiam' barff er [D. M.]
ni(^t feltS mit ^^l)iarno rebcn? (Sr ift
[P. M.] in luctn getoeft, £)at nic^t für in
geburfft.
L.
1 tüeinet
l)r)m |/
unb :
unb
»neinct über
ge(gra'6en): ge!aufft
zu 3 22 aniiis c-ivuit lacob lü.^opli, Gv Wirb in Valien (o(jcu fuc^en
zu 20 5. sept. Anno 39 r
17 .50. r
') Op. Exeg. Lat. Tom. XI,-iS8: Colles metaphorice pro regibus et regnis mundi
aecipiuntur, atque hoc vult lacob: Regnum tuum Ephraim est sicut unum de regnis
mundi, cum quibus dimicabit, ut David cum Syris . . . saepe pugnavit, terramque illorum
occupavit. ISed imperia mundana non habuerunt prophetas, non verbum, non cultum
divinitus ordinatum, sed temere nata et congregata sunt . . . Hoc regnum autem certo
verbo et certis legibus constitutum est et habet multos egregios viros, prophetas et
duces. ') Op. Kxey. Lat. Tom. XI, SOS f.: Voluit Deus significare mortuos in Christo
esse myrrhatos, Christus est myrrha nostra, sicut ei etiam ofl'ertur a Magis [Matth. i, 11]
Si enim credimus in ipsum, inungimur myrrha, ut non pntrescamus, sed servemur ad
futuram resurrectionem. ') Diese Kmrektur ist nicht in die Bibel aufyenommen.
234
ipTotototl iinb l^anbfc^rifttic§e ginttägc.
[ö. 7.] 'Omnes', allerlei), (Sr ift el)rli(^ tocr=
lid^ fcegrafien, muffen bennoc^ front Seutc
getoeft fein Aegj-ptü. Yideut esse Prophe-
tam [lacob] [ü. 10.] 6r tft gelücft ba man
ha^ forn l^at auffm felb gebroffc^cn, Sic t)a6en
!eine horrea gel^abt, 'flage', ift bie gan|e
i.!B!oic23,4fi. ceremonia, bet ager ift ia iDoI repetirt unb
celebrirt in sacris literis, in quo fiiit sepul-
tura patriarcharum.
»• ^ (©efinb§) : !^aufe§
[o. 15 f.] 5Jluffen suspiciosi Seutc fein geloeft,
£'05 fie fi(§ fo fur(^ten, [ö. 17.j 8ervus de!
i. e. untb @ottC'3 Iniüen ^cifft ha§ geBeten,
S)a ^dhin fie bQ§ somnium notf; ein mal
i.imMc37,jfT. implenint, [ö. 19.] 6t) ir folt mid^ nic^t
alfo fur(f;ten al§ loere iä) ein @ott [^r folt
mi(f; nid)t anbeten, iiuia estis etiam tilii
proniiss[ionis] ^i^ 6tn fo \vdI ein menfc^
«»Q. 10, 2.^ f. als ir, Sic Pet[rus ad Coruelium Huiniliat
se, Kes illa nou est gesta humauitus Idem
casus qui accidit vobis posset et mihi acci-
dere jc. 2Bir finb anne 'i)]lcnfd)cn , Sßollt
|"S)urfft] ir mic^ [nid)t] für ©ott fjalten jc.
[ö. 20.] „©etüanb", Cogitavit in Eb[reo.
r>. 11 int lanbe (,) bie C^ananitcr
faticn, bie filagc bei) bcr tcniten lo
9ltab: iafjmdiirch Liiückinfcr
3ttab
li(e)3t
». u lDorcn(,) feinen; am llandv. .S
nB.is ®enn icf) Bin unter ©ott imt,
(IdZH rli: (-]- In loco dei ^ä) -o
6in ia nicfjt ©ott, sed iiomo
similis vobi.s Xon est vos
uccessc me adorare)
» ao gcba(J;tet 6ofc(0) (über mid)):
gcbacf;tct[ü] Bofe (gebac^t r)
mit mir ]u mad)cn ih so
(Ijot es jum guten getnanb) :
(nn-D?) gcbac^t§ gut 3" ina=
d^en rh
In der Inhaltsangabe neben
V. 22: Sofcpf) (Ijat gelcBt): 35
3ofc^3!^§ alter
7 Gen. 23. r
$ioto£oII uiib ^niibfc^tiftli^c eintrage. (2. aJlo(e 1.)
235
EXODI CAP. I. U.
JU»,
5 [ssr. 84»] [ö. 8.] 3i(^ fiott e§ totrb mutatio
regni getceft fein Söirb ulius [Rex] cjclueft
fein, noa ex prioribius familiis, ©inb offt
mutationes btinn furgefatfen, HerodLotus.
[2)ie erftcn I)unbert iar ift inen fein Icib
10 gefc^eljen] bo» gro» elenb loirb nid^t laug
getnerct ^abcn Ex Clial[dea egre[diebantiir.^
3!n bem anbeni I)nt§ angangen 6§ ntu§ ein
jc^one Ecclesia fein getoeft. 3lEe patriarchae
12 et eorum uxores liegen brinnen^, Osea
15 loseph finb aüein er au§ gefnvet, Quauti-
tatem numeri, non virium significat (fertior).
[D. 11.] 'bienften', „kften", crBeiten Est uovus
rex et timuit ludfcos] ideoque edificavit
20 munitiones 3C.
[ö. 12.] paritz*, grassator, bei" fie' aufBrcit,
i.e. 6ie !^ielten§ für barbaros, bestias, [Greci]
aboniinabantur,
25
[ö. 13.] Aegyptii ijahm ttoUcn glorios! fein,
qui hab[ent regnum. !ereten bau angefic^t öon
inen, tunben fic nid^t anfeilen. |ö. 15.] Mea
cogitatio quod communes [fiierunt obstetrices]
30 mulierum Aegy|)tiarum et Ebraearum. ^^t
ein groffe fc^euflic^e tyrannis, i\atS fo tDoEen
paulatim auff reiben, @a !^ot feinen florem tjin
toeg get)a6t, ^at foEen ins 3iott meer gef)en
ut nunc papistae. 6§ ift ein bofcr Tyrannus
35 getoeft.
I.
1 r von Ttörcrs Hand: Gen. 46.
5 fie6en(t)3i9
10 fricg (tniber uns) erfjuBc
nUnb (er): Unb [(f) monl^«
fe|et: fe^etre?
mit (S))ienften: mit ff(^mc=
ren b]ienftcn
12 (S)arum6 toaren fie ben 'Ein=
bem ^]xad gram.): ys paritz
Unb fie f)ieltcu bie finbcr '^itad
toic ein gretoel >h
■ 15 ju ben 3Be^müttern (ber) @5re=
ifc^en (Uieiber) : ju ben @Bre=
ift^en Sißefjmüttcrn
In der Glosse 5p[)arao: mcn=
lin (finb): menlin ift r
0. 16 ftucl unt, r ©tein
18 (5t) Est
13117 Ecclesia in Aegypto tempore captivitatis populi Isr.iel r
22 paritz r
') egrediebantur: seil, sclton nach 70 Jahren. *) biinnen: nämlich im gelobten
Lande. ') Aller Text = Vulg.; neuer = Hebr. und LXX. •) paritz: y^f.
')fie = ft(^.
236 53totofuII iinb f)anbfcf)tittlid)C Siiittägc. (.2. Tlo\e 1. 2.)
[ü. 19.] Acg^yptii finb lueid) imb 3art EliLraei
func unb fefte, bü§ regnum inirb gar cücvtirt.
. ffioic 2, 3 Arundo Aegyptiaca iSinb grof je 'r{)Or'
gelreft bar au§ man !an f)at gcmadjt.
5cf. 18, j IsaLia.i
Cap. II. II.
©cfllreigct U[nfcr t)|crr @[ott batiit, ba3 ä"u.3 -|- Arundo Egyptia ])ro navo
man fo mit feinen .'peiligen unibgcfict inic est in usu.
■^ie mit Wo\e, [ö. 5.] Mater mirb Ineg gangen
fein ^atB nic^t fnnnen fcfjen, ift feer ficgiidj
comiuisit deo. ;^sft fccr fein cinfeltig nnb
Barmfjcrtiig befcfjrie6cn.
äu 11. 7 rb:- r
fö. 8.| 'Matrem filii\ [Unter bc§ finb alle
finblin ertrencEt] 2)a tjeBt U[nfer t)ierr g[ott
an 3C. Ibi sperarunt fore brevi ut liberen-
tiir, Moses viudex tyrannornm, 5)tofe ift ein
funer man gclneft.
[ö. 14.] 'Quis tc constitnit' k. finb and) Bofe
f(^al(f unter ben ^ubcn gelüeft Hie vides
verum proverbium, Sßufte ba einen ^Rorb
auf in K. f®l. 84^ [0. 16.] Sacerdotes finb
imcr geloeft apud omnes gentes, Ta fompt
aber ein defensio @r mu§ bie 5}{e|en lier=
bienen, [b. 20.] 3" cffcn, -3Jinffen bennod)
feine Seilte gelneft fein. [ü. 21.] Zippora
©perling, ©teßct fic^ ULufer f)[err g[ott gleich
als ^oretc cr§ nid^t c
u. la falje hüi: fal)c, bno
«22 G)erfo(n): Werfoni >■
\\i\>.2i von Unb fie his errettet »t(ht
ih: \Gf.] -f Non e.st in Ebraeo"''
».23 (@tli($c): [Sauge]
H Arundo Ai.gypti.-ic.a r 3l5 voyi Arundo on ijrliiircn xchon zu Cap. II, 3 6 .2. r
7(8 ©c^mciget bis umige^ct unl. 14 losephus Tcnuutlia lili:i pliai^nionis 21 Sacerdotes
gentium r 27 Zippora r
') Jesaia 18, 2 vgl. Plinius 13, 21—26. ') Der hebt: Text enthält in der Tat diese
Worte nicht, dai/ef/en hat Vtdg.: Alterum vero iieperit, quem vocavit Eliozer, diccn.'^:
Deus enim patris mei adiutor maus eripuit me de manu Pb.iraouis. In der deiitsclien
Bibel sind die Worte einijeklaminert.
SptotofoH unb ^aitbfrfjviftlidje Siiiträge. (2. 5D(oic 3. 4.)
237
Cap. 111.
5 [D. 7.] SBfje, leib, fd;mcv^cn,
[o. 12.] opfferti, i. e. „bicticn" Je cffectu iu-
telligo, 2ä) Joil tl)ujrtüie icf} pflege, Ipsi
iutelliguDt de essentia. |D. 14.] 'Ego sum
10 qui sum' nomen meum. S)a§ ift ein gtoä.^
[V[ult d[icere], Sic nie [P.M.] invocabitis
[ö. 15.] lUum deum habebitis pro deo, rjui
est deus Abraham.
111.
B. a faf)e ba§: fal)c, ba§
»■■» faf)C ha§: fa^e, ba§
». 6 nn3ii(fel)en): an ,3u frfjnluen r
»• 7 ev(faixii) : ertaub /■
«• 9 (gelüalt) : ^anb ;■
3tf. G4, 5 [cap. 4,24.] 'OcciuTit', In Esa[ia sieut
praeauus, Oecuristi laetanti, ba tvix auf
25 Sleg^pten jogen unb from toaren In Paulo,
»8ni. s, 26 cv !ompt unl entgegen unb Ijilfft un§ anff .
0- li ba bei) (fot) nuui (lueiu gc=
beucfeu üon St'uih ju !iub->
ünb.) : ba 6el) man niirfj nen=
neu fol fuv unb für rh, dazu >■:
memoriale.
B. 16 (bon) 3fracl: tjnn ^\xad r
»■ 18 (üon): l)nn ^•
0. la on burd; ftarde (SBuubcr) : on
burd) [eine] ftarrfe I)aub /-
B-aoIaffen ,^iel)eu: jieljeu laffen
B. 22 fo(b)beru: f orbern r
Cap. IV.
[ö. 6.] 'fd^ne' seil, toeig.
im.
B' loie anber: ioic fein |^-] anbcr
B. 8 :^6ren (h)a§ bu fagft öom)
etn(n) 3"'^'^»: i}öxm beiner
ftim bet) ciue[m| St^idjen »•
(»nenn bu fagft üom): bet=
ner ftim bei) bem r
1 .3. r 10 Nomen dci r 12ll3 lUum bis Abraham unt 23126 Occurrit h!s auff
t/eliören zu Cap. 4, 24 f. 24 D^IS^ r 27 .4. r
') Vgl. Unsre Ausg. Bd. 16, 41: Notandum, quod deus hie dives est verbis, multis
loquitur cum Mose. Magnum est, quod quis dei verbuin audit, si vel unum verbuni
audire possemus, debemus ad finem niuudi currere: multoplus, si tani iiiulta nobiscum
loquitur, ut hodie. -) Der neue Text ist tcwllich nwh llcbr., LXX u>ul Vuly.
238
5PrototoII unb ^anb|^riftli(^c ©inttägc. (2. 3)Joie 4. 5.)
[ü. 9.] lu voce i. e. ioaS bu baxbit) [seil.
beim signo] fagen toirft, [ö. 11.] 'Quis?' Sa§
tft ein feine consolatio, [ö. 12.] 233er nid^t
teben tan, ben !an ic^ 6ercb machen. Linguas
infaDtium facit disertas. [ö. 13.] '©enbe' 3C.
xä) tviU nid^t t^un 3C. 6» grauet im auc§
für bcs ipetje, [ö. 14.] 'Sereb ift'? ßin feine
significatio ift hai\
». 15 mimb : munbe r
». 18 fel^e o6: fef)e, d6
[O. 19.] QB ttiirb irgenb ein exactor Nogcsch^,
[toajc^mLann] geloeft fein, ben er erfc^Iagen
i)at, [ö.20.]'Efer 2)er fol ßgl^pten f c^Ia^en.
»■ 21 bie ic^ (unter)
l)nn r
[b. 25.] ludei utuntur jc. '©tein', allegoriaäu». 25 (Stein r
U)irb§ fein i. e. durum aliquid ferreo cultro ac.
[ö. 26.] 'Iie§ ab\ seil, angelus. [ü. 27.] Ser
robter SSerg, tuirb am §orefi fein, Unde
ergo fabula apud nos ex hoc loco, quod
circumcidant filiolos lapideo cultro 3C.
10
bie \ä) bir
0. 31 !^6reten ha%: f)orctcn, hai^ r 20
Cap. V.
Non per omnia retulit mandatum dei
ad regem, omittit, primogenitus meus JC.
[0. 2.] 'Sßer ift', bal ift ein rechter gefelle.
'm\o fol man fugen. Sic hodie Papa et
sui i)harao, [b. 4.] frei) fein Gal. Ociosi estis
®ai. .1, 1 Ti ''1 Christo. SBolt ir ba§ frei) machen haB
iä) ge^JOten ^a6e? Quare excitatis seditio-
nem ic. Hoc pulehre convenit ad liber-
tatem huius [nostri] temporis, populum a
legibus, obcdieutia jc. SBelc^er Teufel f)at§
eud^ Befolgen in meinem 9leic^. [ö. G.] '33ogtc'
finb aegj-ptii, '?tm6tlcute' Ebrei. [ö. 8.]
'3}iuffig', fein t^rannifc^ bo», fein hjeiftic^
gemacht [opprimatur], Xon tarnen unnu^,
sed etiam erlogen,
V.
i ha§ mir§ (fcire) :
ein feft "^alte r
ba§ mir§
(SBarumfi machet ir,) bu ,
{haä bi§ SJoItl icin Wxä Icfft
anfte'^en?): bu . . . ., [Söar=
umb lüolt tjijt bo§ öolcf Don
feiner eröeit frei) madjcn?]
B. 9 (trort) : rcbe r
16 dumm (quid) cultro durch Stricli zu 15 utuutur und 18 Uiide gezogen 21 .5. r
2ß G.-il. 6., dazu S'nO [iri-En Ilehr.]
') «515] toajc^mi^aim, wohl verschrieben für Sßnd^mianit = Frotirogt.
5!totoft)a uiib ()anbfd)tift(id)c eiiiftngc. (2. «DJofc 5. 6.]
239
[tJ. 16.] Nos populus tuus, siimus peccatiim,
sed est popnlus genetiviis casus, Saovitur
5 in populuni tmim quasi peccatorcm [231.85"]
bein öold mus Icibcn, iiiuy unrecht X)abm
Cum rex mortuus fuerit, erimus peccatores.
6§ ift fo 3U r)ofe. SBcnrt man toil, tan
man eim fc^ulb madjcii [finbcu]. -Blan flicket
10 occasionem ic. 6§ ift eclyptica oratio.
Tabeniaruliini ift mt res mortua, Ijcviticus
ift gar ein licrbriejlicf) 6ucf), a paucis logitur.
5Jluffcn funber unb beS Seufelä fein, Sin§
iglid^en tyranni cor ita afl'eotum est ut hie
15 describitur. [ö. 17.]j|@« ift inen JU tool.
[b. 21.] '3" tobten' [tejt] bie Ijaöcn ein !ur|e
patientia, sed non omnes Schoicrc.'^ [ö. 20.]
occurrerunt Mosi et Aaron stantibus Irati,
20 seil. er|utnet, So fol man liLnfcrnt t)Lerv
g[ott bic (Sc^IuffcI für bie fnffc inerffcn. ^
». 13 (trieten) : [(fd^Iugcn)]
»• 11 (bie) bie : toelc^e [/■] bie
«■ 16 (man fnnbiget on beinern
bolcf.)': [bein öold mu» fun=
ber fein] ; dazu r: + (idest vel)
[Gl.] Unb bein arme leute
muffen unrecht ^aDcn unb
funber fein. TOan fu(^t fdjulb
ju beinern öoW.
B. 19 (ni(^t Keffer) : [erger]
0. 20 Unb ha (^liofe unb ?laron) bon
Sp[)arao gicugen, traten fie ha^
f)in, haä fie inen begegneten,) :
Unb ba fie üDn^ptinrao gicngcn,
begegneten fie^Jlofe unb'Jtaron
unb tratten gegen fie »7«
»■21 gegeben un-3: gegeben, un§
Cap. VI.
30
[ö. 7.] '©erid^t', ftraffe toit-S nid^t t£)nn. Ecce
Israel non aiulit, quomodo 2c. ^ 3ft ein gut
3Irgument. 21ber Uinfer t)Lerr ©Lott fragt
nichts barnad^ % Gt meinet hie singula
capita, sicut recensentur singula eapita,
[ö. 14.] S)oi [ift äofl finb bie perfon etn§
igltc^en gefd^Iec^t§, V[ult d[icere lu qua-
\1.
V. 3 metn(en) 9lame(n) . . (f)abe itf))
inen nicfjt (funb gctf)nn) : mein
9tame ift inen md)t offenbarb
lüorben r
f.sSfrael, (bie): Sfrael, tueld^c »•
» - 3t rm (,) unb; dazu >■: -T-,
13 Sfrael (,) unb; dazu r: A
14 (be§ ^aufe§ irer) : [ijnn iglicfjem
gefdytec^t ber (l^eter)]
5 in (po) populiim 11 Leviticus r 19J20 mann fort! i. e. uinfer f)(crr 9[ott luit
pli.iraonem fttoffen. [ca2). VI, l.J 25 .0. (.7.) r 33 %XQ\xmtnl c ans atgument ^
') Xeiwr Text = Hebr.; aller — Vulg. ») Sdiotere] "nab"
240 !Pvotütoll uitb tjanbidjtifttic^e (Jintväge. (2. Tlo\e 6. 7.)
libet familia patriarchali. SJetei" dicit contra
Aegyptios. » le tre(m) : irem r
Am Rande gedruckt: Seüi
©tarn,' dies ist durch .2. .1.
umgestellt zu Staut Set)i &
u. 19 bte(je)
(grcuubjc^afftcn.): (geft)
ftemmcn ^■
»• 22 61 (3;fipf)an: ßljapIjQii »•
B.29 fpi-ac^,Sc^:fprQct)[3U^^m],3c^ ">
Cap. Vn. VII.
[ü. l.J 3ii(^tet ein ncrtcit l)ititel {)ic att » i Sif)c (ju)
©Ott, mac^t ein @ott unb pvopl^cten, 5Rofe:
©Ott; ?taron: ^jroptjet. »-7 Von'^D\this a\i imt,da:nr:
(8«) 80. 15
[ö. 11.] Söctfe In AegA-pto finb» t)eiben 9e= ». n ((Sdjtnarjfünftlcr) : ^cübeicr;
f)alten getieft, summi sacerdotes ^rc pricfter, f pricfter
fünften, propfjcten Magiau habueruut pro fZa.-« j-.- -|- i-e. t)^rc| pfopt)eten
magna sapientia. l ^miften
bic (Sgljptifc^cn (3"iticfer) ; 20
dazu r: (bejcfjloeren)
[0. 15.] Sa fotn^Jt effusus sauguis, Aeg^-ptü
Mafien ba§ hjaffcr 6ci) ben 66recrii ge[)oIet,
6» lutvb nicf)t itiu eint tag jugaugeu fein,
7 dies, 0. n evfarcn ba^: evfarcn, ha-j 25
Stab: ©tobe r
Ijabe boy: 1.)ab(, ba§
[d. 18.| ha iocxben ta feilte fifj^e blieben
fein ^ »• 19 (6)eieffen: gefcifcii r
u. 20 ftront (,) niarb m
».2a (achtet be§ nic^t«): nant'o nirf}t
3U l^et^en >•
Am oberen Blattrande von
Hörers Hand: 5Rofc tan pf)a=
raonen lueber mit plagen nod) m
mit lüunbern nod; mit bitten
nocf; mit brelucn befjcrn, @§
mnc- in laifen [laljen] erfanffen
im -JJlcer.
; aietct (est) Jl .7. r IG Seife(r) -JH ia (flar 311) feine
iPtotofoH unb ^anbfd^tiftlid)c einträac. (2. aJiojc 8. 9.)
241
Cap. Till.
|ü. 2.] ^ä) moäjt fonft gern baS frotcn
tnercn, luielnol ranae aiid^ luolestae finb
geliH'jen, oft traun molustum gnug gclucfen
5 teen» gtcid) nur frofc^e finb gelnefcn. fgab
ir froicfjc ntcfjt gnug gcfiafit fo macfjt ir
nocf} mfjer. Ter 2eufel ift perpetno -iN[nier§
l^ierr @ot§ äffe, [ö. 9.] ^i^ hJtt nic^t ftim=
Uten, 'ftinime bu\ Rcx, bie 3cit, -Ter !onig
10 h)il front fein, fo toil ^Jiojc auif; nac^Iaffen.
';3n ftrom fileiBen.' Argumentum in cou-
trariuni toirb ficf) finbcn JC. ['SI.Sö''] [ü. 16ff.|
3c§ f)alt Wio\c l]ah in bi§ lonb fein ftab
lauä)] gefdjlagen, ([uiu eä finb Icufc an allen
iut.ii, 20 ir. SSie^en, [ü. 19. j 'dei digitus'. Ista phrasis ift
in hcii guangclion !omen, 3>ol leufc, SBic
fan r)[nfcr I}[crr giott fo balb ein ßanb l}er=
ber6en. [0.21.] 'Unßifer', finb [bofe fliegen]
gelneft ottcrn fcfjlangen, !rütcn, loac- bn
20 freucfjt unb flieget. 6linbfd)leirfjen
vm.
V. i In der Glosse (-gröfd^e) sind
die Worte ober Airöten imf
u-oetjre, unb: eljre für mir,
unb rli
25
(ö. 26.] '©relter fdjlugen um tob, M&cr
I)a6cn fic uirfjt gcopffcrt.
hM.ii\Gl.] (Unjifer): 0 2)a§ bie
©riecfjen Ijeijlcn, fil)nonü)ia,
ift alle büfe Unum, fo ba
ftfjaben t^un im fclbe, !){aupen,
fylicgcn, 3>i-"'if'''ttcr, Gmmeiffe,
ßefer, S^renuer.^ Unb ber
gleidjcn ®cfd)meiä, bix§ S?cunic
unb Ö)ctiied)fe Ocrberfiet.
B-s.s (S)otte t)ie: Ö)ottc, l)ie
».2G (fd)iftt fid) nicf;t): taug nid)t
Cap. IX.
30 [t). 3.] 'pcftilenlj', fterBcbrufc ift gcmia-
nicum, 5}lorb, [ö. 5.] statutum tempus,
[ö. 9.] hulcus germinaus inflatioues, ^eneä
ift pestis gctnefen bar an fie geftorfien finb
35 S;i§ toerben frantiofcn fein gcloeft |T. M.],
bie bxüä) finb luorben. Puto fuisse blnt=
IX.
B. 7 luar: Inarb rh
B. 'J (Sdjloeren unb ©rufe) : -|- fiofe
fdjloarijc blättern r; dazu:
-f- Ulcera germiuantia inila-
tiones
1 .8. r 5,6' §o6(t) iv 15 dei digitus r wiederhoU zu 19 taug tltflfnt fv. 26.J r
29 .9. r 33 3encl r wiederholt 34 finb (bie) (j) dazu ®i§ r
') = Hirschkäfer, vgl. D Wtb. s. v.
Sutt)er-3 SOcTfc. S8i6erii'6evfe^un9 3. 16
242 i^tototoU imb l)Qiibfd)rift(id)c ß-iiiträgc. (2. ajiofc 9. 10.)
fcfjtueren Inflaturae düloris aU BUttiiijliicren,
mu» res dura fein gelDeft (iarbimtfel jlucicr»
Ict), gro» itnb !Iein iilutft^JDeren, luilcera
manantia pure [purulenta] [o. 10 ff.] (ytter= »■ lo (Scf^iucren unb Strafe): (rabc=
brufe, germanice ätabebcutt'u \ (Eiterbeulen, beulen eiterbeulen)
D. 11 (©rufen): + (Beulen) tofen
filntern
(2>rufe): -)- (Beulen) bofen
Btatern
[o. 14.] (fr tüil in felb-J angrciffen bns: erö
[tonig] fol felba fülen. [b. If,.] Paulus I^nt » i« (3)Dd)): Unb jlüar r
mim. %n and), 'In te' gemacfjt, [b. 17.] 'Adluic' cal- ». n (Jjelteft) : tritteft r
eas, opprimis 'popLuluni meuiii'. 3>Piugen, (tinff)' unter bid; r
t. IS (fomcn) : regen
|ö. 19.] ©iub bennodj ['berluareten'] norf} is
frome Scute unter inen getoeft. [b. 23.] ber ".an (tomen): regen r
bonner [b. 27.] ['uiisit pharao'] umdjt beu=
uod; bic £eute toeidje, iBuben, fdjeWe. @r
ift i^t frome luorbcn, haS ift coutemptus
dei, brünib unre($t jn fc^toadj lioc loco. 20
». M (unb) uidjt Tengcr (nuffljalten) :
[ba§ l]l)rj niif;t tenger [jie
Bleibet.
(b. 29. J 'ut scias' terram esse dnmini, hüö
ift fein, [b. 31.] (Serften »nirb ef)er reiff.
Cap. X. X.
»• 1 ber]^cr(t)tct: berfjertet
[b. 4.] 'orten"" grenze, [b. 5.] Oculus jucs r; -j- oculus terrc passivus,
[passive] [quod videtur] terrae, 'superficies'.
l)abm ui($t laug geloeret, imer ein plage so
auff bie anbcr gangen. Miroi' (pKxl non
iuterfecit [P. M.] Mosen, v. r, (5gl)pte(n) : (Sgl)pter rli
ftn(b): fint r
[b. 7.] 6§ ergert [Volvat] gleidjlnol frome ä» ». 7 geplagt uut, dazu r: nca^
Seute i>a5 fid} ber fonig lüibcr (_^)ott fejett, scandalum periculum, laqueus 35
toiltu l)arren 6i§ Ggljptcn gar nuter gct)e.
3j4 Imlcera manantia pure r wieder!tolt 21/ olliira jpcttcn bindet iileiii ?•
20 .10. r 341243, 3 ftome bis luilt nic^t unt
') SRabebeitlen vgl. Ilöfler, Krankheitsnamenbuch s. r. Beule, rabpclolc = rote Beule
und DW'tb. K, r.'ti'.K [0. B.J ■) Orlfltl in lirics tuos Vid;/. ") .Tia ^- irpTS JIdii:
5Protofo[I uiib t)anbid)ttitlid)c (fiiittägc. (2. OToic 10. 11.)
i. ('. bii tuitt uicfjt ef)c gleiiticii V\i- gav 3»=
bobeit fd; ganscii. L'ajc' ein Imniam [Ante]
bleiben, [ö. 10.] 'Sit ita doiuinus vobis-
cum, sicut ego dimittam vos', Kb|rci
5 legunt. |ö. 11.] 'bcnn ha^i l)a6t ir [pharao]
gefittfjt', ba ift er ein ^urift Uiorbcit, bi»
mal aüä), (&X) bu t)cili9 man [fdjalcE] SLuuct
Pharao, [u. 12.] Sie ftnb ['locu.-itae'] [ö. 13.] ». u tag (,) unb
com Oriente !omcn 3C. »• islanb: lanbe r
10 u. 23 inar iun: \vax, inn
[ö. 28.] 'ftert)en\ ha ift§ ernft. CardLinalis
Aiigustae ad me dicebat, Xou veuies amplius
in conspcctum meum, Ego, Ameu.^
243
Cap. XI.
XI.
15 dr hJiI« inen ncmen, Ibi ratio cur non ». 2 5f{cr)c[t(c)n: 9Jer)cftin r
interl'ecerit eo.s, [ü. 3.] Autoritas Mose fuit juB.a mit diinkkr Tinlc: -{- i. e.
niagua apud Aegyptios. Auctoritate Mos! moti sunt
hactenus ne occiderent eum;
mit hellerer Tinte: [Gl.]
20 (©roffev man) S)a§ fagt er
barumb, ba§ e§ luunber ift,
lüic er nicfjt getobtet ift bon
ben (fgt)ptcrn. Sie I)aOen fid)
muffen eines ergern nnb auff=
25 rury furcfjten.
[581. 80»] [0. 5.] 'Molae' manuariae finb
geJueft, ©ic !^a6en alle» mit Ijcnben ge=
molct JC. [ö. 7.] Cani.s vult latrare, niovet b. ^ (mit feiner jungen lip^jem) :
linguam intus. muÖCll r
30 BS unter bir ift mit, dazu r: i. c.
in pedibus (s) tuis
B. 9 nicfjt, ba§ : nidjt, auff baS r
1 c[)e r sp Ulli Caletanus r 14 .11. r
29 y-n r
') Von Card. Augustao [Caietaiiusl hts Amen ist Tischrede.
16J17 Mose bis Aegyptios unl
16*
244
$totofotI iiiib t)iinbidf)viftlid)e (Sinltägo. (2. Tlo\e 12.)
Cap. XII.
3.] „©c^afe" r)cift man matrem,
[ü. 5.J 'Semer [iiiib StcSf"!'' ^'i'-' ift Cliristus
incarnatiis [(jui] pertinet ad societatein ge-
neris bumaui. [ü. 3.] 9)fan foI§ llidjt fcuffeit,
fonbcru öon bcm l)aiiffen iicmen, &n iglid;
t)aufc fein 'Senilur, |D. !>.| (S-ingelxieibc, fröje,
[ö. ll.| ©egürtct, gcjdjnr^et, Sßic ein pilgerin
bei [eilenb] geljcn, laufen.
[ö. 16.] Cdiivocatio sanuta, boö ift certiiin
[sed manserunt in domo], fie ftnb niii^t 3U=
famen fomcn, quia nou habuenint taber-
nacuhini. Nee ausi egredi, ut siipra textus
habet. TJt faniilia couveniat [P. M.] ad
istam sacram ceiemoniam. Non est coii-
voeatio, nou ederunt passah in tcniplo, t^at
bcr paterfamilias etiüaS gerebt: ^cute Begef)en
lüir ba§ feftc k. prima dies et .7. fol fein
lectionis sauctae, hora hac niirabiha fecit
dominus .1. fol benedietio, bic Ie|te gratias.
Benedicite imb§ gratias Istas voces: legere,
disputare, scribere, praedicare nou habemus
ut Eb|reus in testimouium barbariei nostrae.
|t). 21. 1 'Sefet aus' trahite, scil|icel ex ovili.
[b. 30.] 'Sa ftunb.'
einen auflueiicn.
3i'a, fo uiodjte man
XII.
B. 3 (©i^af) : lam r
(©(^af): lam y
B. 4 (©c()af) : latn f
(©(^af): lam r '■>
*. 5 (Si^af) : lam r
Die Glosse 2Bac5 ba« Cfter=
lamb Bebeut (jestriclien, dn-
ncbcn für WVä
i'. 9 fonbern (nur) am '"
B. 15 tag: tagfe]
crften tag: tagfe]
B 16 3u fameu fompt ^inf, dazu r
mit sclnvarscr Tinte: -\- (quis- '•''
quam in domo sua ad legem
venerandam unum de passah)
(ba§ beuedicere fba§] gratias);
durmitcr mit hrJlcrcr Tinte:
[Gl.] (3u fauu-n tompt) S:a§ ao
ift. ©ic foUcn prebigen. ba§
l)cnedicite nnb gratias Beten
für ba§ poffar) unb erlofnng
lum (Jgljptcn 3)aruml) brandjt
er bc§' s-p, Uieldjv I)eifft 2.',
prebigen, lefcn l)nn ber lier=
famlung.
B. 21 (©djafe); wird trois der Strei-
chung heihchalten, stcar nicht
im Text, aber als AwncrkmKj ao
am llandc.
B. 33(uuiren nerftür^t auff):
brungen
[b. 36.] 'Snttoanbtcn'', quasi captivuni i)oi>u-
lum, [ü. 38.| 'i|>ofelöolct', loerbcu Aegyptü
i.Müjc 23,i9eU)eft fein. 3ltira'^|am [Gen. 23.] f)eift
1 .12. r GjS baä ift bis lumiaiii unt 7 pcrtiiiet c <ins ])erliiiciit 9 foilbcvil
c aus fot§ Hjlii nipa CoiiVüL'ntio sanct.'i r 23 luctioni.s e uns {al')licticinis 'Jf< ilhrr
ovili alehl [Munster]
') In der (jedrucMen Glosse heißt es: bei luottlitl'?, kiirn,.
!ProtofoII uiib t)anbfc^riftlid)C C^iiilrSge. (2. «ÜJofe 12. IS.)
V- II ba;'v) 1)011
245
[e. 45.] ein r)Qii§gcno§ bcr Bot) eim tuirt iniicii
lüonct leJditum: '^Jltcbltlig.'
Cap. xm.
5 [ö.4.] 'Abib' omnes Eb[rei vocant Iiiliiim,
Miinsteriis .sentit nobiscum esse Aprilem,
In Marcio aut Aprili lex data est, '^n beit
Senbern tft§ toartn. KabLbi Salonion: Abib
est nomen appellativum, non propriuiu
10 niensis, In Aeg}-}ito fjobm fie jeitUd^ me.sseiu
9cf)a'6t, Georgii * 'i)aU Bereit hie .spicas, ©ort
t»etben§ xa ein menseni btefclticn ef)er X)abtn.
[t). 5.] '3n bicfem monb.' Clanim est quod
loquitur de paschate. Illo die, foHen pK=
15 btgen eo die ut supra. In germanica trans-
lationc'^ additur. [ö. 8.] 'S^aS fjntteit Wa
baxnmb.
20 [ö. 13.] 'gjer taug mä)U. ll[n)er .§Lerr ©[ott
Inil feinen l)a6en. pliilacteria ftnb jetlicfjen
gehjeft, bie fie imib bic ftirn geBnnben 'i)abm,
h3ie bie megbe ire Stirn6ortcn.
25 [i8I. 86*"] [ö. 18.] qninqnatim, forte quinque
et quinque |T. M.] quini, y^äj ^alt auä) eö
l^eiffe ordincs funff Ijauffcn, fnnff tnnfcnt
auff eint tjauffen, Quinque panes, libri
Gracci, qninta generatione k. ^ä) Inolt
30 gern {jaBcu funff jc. quia e§ Bebeutet bocf;
bie funff Budget Mosis. ^n funff ^auffen
geteilet, Impodimenta [tneiB, ünbcr, tnccfjt
megbe, Die^e] finb groffer gcnieft, quam ipsa
phalanx,
35
. xin.
Sil 1). 4 5(BiB nnf, daneben i. e. spica;
da~H: Monsc^picanim (nomen
raen.sis Nisan adicctivurii spi-
carum novarum) r
v.^ gcBcii ein: geben, ein
X'. N (ju bcr) . . . (seit) : [an beut]
. . . [tage]
©oId§§..lüir:(SoMjä..)Dir)
«.nin(n)§: in§
»• " S)cnn (er) : S)enn @ott r '
» is> (gctuajjnet) : [gcfünfftet].- dazn
>■: + geruftet lo.'^uc .1. ge=
fünfftct Bei) funff t)aüfen
fiauffenö
(|Minquc ^ ordinos
Quini Quinquati
dazu am unteren liande:
I <;/.] (gcfünfftet) ["GBreifc^ ge=
funfftet] lo.'^uc* .1. mv3 bo-S
fe^, loffen loir oubere fud;en.
oB§ fei) boS fie Bei) fnnff
4 .13. r 6 Munsterus c aus Mun(tj)erus 10 (Abib est nomeu) Abib spic.i
^-^ax 12 (ge) fiaUn 25 D^iican 27 ^eif?e(t)
') Georgstag = 23. April. ^) LiitJier meint seine eigen« Übersetzung. ') Älter
Text = Viäg., neuer = Hein: und LXX. •) losue .1. felM in der gedrtickten Glosse.
246
^»rclofoU itlib tjaiibjdjtifltidje (fiiitväge. i"2. IJi'ojc 13. 14.)
[0. 19.] Mira res, ba§ ci bic Seine W'ü mit=
gcflirt f)a6cu. [ü. 20.] vnilt dLiccre in
principio (?tt)ain est euim magiuim desertmu.
[b. 21.] S)a§ ift \(iudj\ singulare beneficium
geiücft nubes igüis. '^sd) tjallt [absque dubio
cy lüivb !etn pfcvb ba] bo§ fie gar !ctn pfcrb
a,c^abt fjaficu.
Ijauftcit gebogen, ober Bei)
fünften neben anbcv gongen
finb, ober lOQ§ folcf) fmiffc
fei). S)enn lBtv\ lion bcr
fitnfftcn rieben, fo bn-j r)ar=
niftf) erreidjt am leik (toic
bic Suben '^ie ftngeln) tier=
ftefien Unr nitf)t§.
. 20 (fc^Ingen föejelt nnff) : [Iagcr=
ten fic^l
■ 21 (luanbeln): reifen r
». 22 äßolcffcute (nnb Q^enrfenle) is
tneid) nimer Imn bcm öold:
SßoWfenlc Ineid) nimer bon
bcm lioW bcy togcS, no^ bic
feur feule bcö nac^t§.- r
Cap. XIV.
[b. 2.] Angusta faucium, ünufen, 3'cf) lötl
'%üV Inffen bleiben, Prophetae celebrant
maxime iianc liistoriam, Gerte magna res.
Aeg}'ptus [P. M.] fuit tune potentior quam
nunc Gallia et Italia,
[b. 10.] Gerte fie Ijaben ficf) nid^t !unnen
de loco mobirn, nam fuit niaxima turba
fPliarao] A^[ult d[icere @ic Incrbcn ftc'' ber=
irren brnmb UioKcn luir ficlcidjtlicO fcf)Inf)cn,
§a, fie lunnen nic^t toegfomen, föntt luil
fie ftraffen, 9lu fet)e icf) bn§ @ott egl)pten
nicfjt geftrnfft !)at, fonbern bcr Senfel. G§
lüirb benSuben and) iücr^cgetTian T)aben, i)a fie
in biefe fauccs finb fomen, [b. 7.] (JOO ibagcn
XIIII.
20
u. 2 (ire ©cjelt anfffc^lafjcn) : ficf)
lagern r
gegen nber (ba§ @c3clt auff=
fcf)lal)cn): fic^ logcrn r
»• 3 (iniffen nid)t Ino au§) : ®ie finb k
ber(lüe)[irrjet d'^=3: r
30
20 .14. r a'JJSO Dcrirrcn c au.i t)ctirrc(t) ■'('> |cOtaf|cii| irijalKii //.■.■ :si ^lo
c aus Hac
') »Dir fehlt in der gedruckten Glosse. ') Der ncm Text entspricht lUhr.,
LXX, Vulg. ') fie = fi'c^.
5ßrotoFoII imb tjaitbfcfjriftlid^c ©ittväflc. (2. ÜJJofe 14. 15.)
247
ift iiitfjt biel .1. Inagcn loirb \a 1000 md)t
i)ahcn Iiinuen fureti, [0. 10.] 35ctcu pauci
[uraveniiit], [ö. 11.] alii nuirnuiraut, quare
hoc fecisti? S)q§ tft prima gratitudo,
:. [b. 13.] ©) Inte fol 5}{ofc bas Ticii! bn ge= p«. u ,-.■ rjulffci
bebet Ijabeti, ^[t allein aiiff im gcftnnben,
@§ ift gar ein fonberlic^ bing mit folcfjcu
Hproib[iis. Ibi amphibologia ■^ ba nou vide-
bimus amplius [dico te eacida'], .sed ex-
lu ponit se .«tatim dominus pro vobi.s Quid
ja Heber §(frr fot man ha nicf;t fcf^rcicn,
>.' iiftill (ba.jii fteI)iMi): [tili fein '•
[ö. 19.] Ibi declarat, quid coluuuia igui.s "■ i» (Öe^cltcil) : [I)cer]
fuerit. trat Ijinber [läj. C'oiumna l)eift ein
15 flamma bie grab auff gef)ct, vocant ctiam
linguam ignis, \m. ST^-J [ö. 20. | 'fiitftcr \wh » 20 (bie öcjclt) . . . unb .^»fracl:
den' ba febet ir ba» cS Unt ein boiincr bac^ l)ccv .... unb tt- ba-i Ijcci;
Inerben,
[ö. 24.] Waäjt ein gctljütncl, gcrnntpcl
?vfrael r
in V. ^1 (föcjelte): Ijecr >■
irem (gefeite): fjccr /•
20 castris Aegyptiorum, [b. 25.] pro ipsi.s
pug[nat ba ift bofe ftrcitcn, [ö. 27.] 'ftront'
['locum'], ha c§ bor pflegt jn get)en, .^eil
fieg. [b. 31.] Et credideruut in deo et in ». 31 (an) jn, unb fein: \m, unb
Mose. Hunc locura citant papistae contra feinem
25 nos. Nos germnni lorjuimnr gcrmanice non
Eb[raice.
Cap. XV.
Süperbe vel superbiani |b. 2.| ['S!f)at']
su])erbivit. „gieren", ein Giottcäbienft nn=
30 richten 3ft poetifc^ gemacht, t)ot feine figuren,
[b. 8.] 2Baaet [seil.] in duas partes t)at3
gelbaHet, [b. 9.] 'Anima\ cupiditas signi-
ficatur illis.
XV.
» 9 ber(til9en) : berberbcn
2 pauci] zuerst versucht plures ]4 Columna ignis r 23124 Crediideruiit iu Moso(s) r
wiederholt [credere in cum Ablativo] 27 .15. r
») Die Übersetzung lautet immer h)Qg fut ein §cil; nur diu Bibel vmi 154 t nimmt
die Bandkorreklur auf utid hat den TeoBt: teaS für ein t)ulffe ober Jgieil. ») amphi-
bologia icolü verseJientliche Verschmelzung von amphibolia und amphilogia. ') Gemeint
ist der Hexameter: Aio te, Aeacida, Romanos vincerc po.sse; Orakehprudi von Delphi
(Bodona'^) im Kamp/des Pijrrhus geyen die Homer; so bei Aurchtis Victor, s. Ennius,
Anncdes Veis 186.
248 ^prototott iiiib IjoiibidjtifKidjc 6-uiträgc. (2. ^Jlofc 15. IC.)
*i- •». 5 [ü. 14.J 'Gr^eBetcn fie' [seil, für jiun] .4. ps.
IM. 3, 4ff. irascimini p.s. 2. ei"|urnctl et ooiiimoveri prae
ira, ut silescaut sicut lapitlc^;, bdv fic lücf^t
rcben, fe'^en, Ijovcn, Sßiel ift aitö bicfcm
Cantico gcnomcn biirif) bie 5|3ropT)etcn.
[b. 20.] Num 'reigeii' ober iiLstrumeuta Viri
cantaverunt, ipsa re.'^ponclit cum mulieribLus,
alteruatim cauere, |t). 21.] 'Snfjt', hai" ^at
fic gelungen, quod ipsi viri 3C.
V. 10 Sa (6Ue§) bcin linnb: 3^a [Iic=
feft bu] bein[en] luinb p6lafcn]
>'. 11 {1)ti)x unb r)cilig): mctfjtig,
[>■] heilig
w. 13 burc§ 6artitl)ei-^ig!cit : biircf)
beinc [r] t)axtnl)citjigfcit
»■27 fie'6cn(t)ätg: ficknjig
Cap. XYI. XYI.
3r pg '^at fid) ganiicv incr luocfjcn,
©inb !aum biev f(f)vit Hoin incer, unb ift
fein fcf^on bcrgeffen, [ö. 4.] „Icglidj barff" u.4h)a§ e3 barff: lünS cö bc§ '•'d
ba§ rtiirb ira Spater unfer fein dabar iom tage§ [/] barff
\Epiusion] verbunI diei, quotidie, rjuaiitum
ad diurnuru opus est.
1'. 5 (uBer ba§ fie) : incbcr fic fonft r
[b. 6.] agnopcetis 'vespere'. Sieber ©ott, ntUu ^i
er inen crft ha§ prebigcn. Moros conim
«Dfl. 13,17(1.40 aniios tolerans in descrto jc. Iiiculcat
eis meritum et iu.sticiam pro])lcr ((iiam
educti sunt jc. seil, murmurationeni, n sgan^C: gan|e[n]
V. 10 ganlic: ganzen r 3"
u. i-' 3h.nffc^en (bem) aBcnb
[ti. 13.] ha bcr talu aufjgefticgcn loar, « 13 (bic ©cjclte): fbn§ ()cer]
[ö. 15.1 bo fanb ficf) ha§ man, l)imeIbrob. (bic (Scäelt): ha^ tjcer r
Res iacet et cum desiit iaecre, visum est
Man, S)ie ©onne Iccft ben S^atn auf 35
fö. 31.] tnie ßoriauber ift |ö. 14.] 'runb', «u (gefallen): iucg rh
nnb gcct, 'STlunb' ift§ Wan gehjcft als 60= lag (ettoa§): Iag[-3]
rianber, non gcel, (bünne unb) flein: riiub
17 .16. r 19 ©int) (rten) 21 mi ist p.ater nostor r 22 (via) iinolidio
27 Act. 18. r 36 toic c aus toaä
?ßtotofon uiib Ijaiibfc^tiftrid^e giiiträge. (2. 3J!ofe 16. 17.)
249
[b. Iß.] Gomor .3 cOeiticeS, [10 uuiingl
III fanben [gcfiet] gros i)at einer ju cffeit
Qtijait, decem, Ipsi !^oBen 30 chenicos,
DOS 32, et -madien einen ftfjefct. [ö. 36.] De-
cem Gomor ma(^en ein fcfjcfel, \'M. 87'']
1 6c§efel ein tage anff 3cr)cn perfon, fjunbert
toiifent fc^efel ijat unfev .^evr Sott ge6en
dicunt e§ rcgenc nocf} ^eiitc-5 tag nocf) ba
]elU Wan, W)tx ber geilj ift ba gctocft. (S3
ift ein front öoIä getoeft. §at gern gettjan
tüQl er hjolt. [ö. 22ff.] Ibi vides sabbatum
fuisse ante legem, imo fuit ab initio Gen. 2.
SBerben ir altaric^en bei) inen gctjabt ^ahm,
benn ba» Taber[naculumJ ift nod) nicfjt
paratum. ^
nnb (Kein) r; am Rande dazu:
Nesciunt hie grammatici (|nid
sit DBpna
laiibe (ift)
20
Cap. X\1I.
[ö. 2'3.] gl) 2Rofe§ mu§ Bofe toort f)oren.
Sin fein cjempel.
XYII.
B.7 9]|Qffa gJleriBa: 9}Jaffa nnb
[r] m.
[ö. 8.] Slmalec muffen fnne leute fein gelceft,
« ba^ fie fo ein groffen !^auffen tljuren an=
greiffen.
»•9 meine: meine fr]
[ö. 12.] 'Stein unterlegen', ba§ ift ein feineSäuB-is fidelis „gctoi§" fcft r
16o§Itn. Manns eins firma, fidelis, [fefte] „ge=
30 jDi§", ba§ fie ntc^t tüancEten. [ö. 15.] 'Nissi',
!|äi. 4, 7 mea victoria, meum vexillum. ps. 4. 'Leva
3ci. 11, 10 super nos' jc. 'In sigmim populorum' Isa. 1 1.
'Quia ipse pnt^nabit contra thronum dei',
ideo erit bellum adLversus dominum. In
5 il)mM%\ (%nhtx%aii ftuBiö§cn' i)a) ([bio§1) flO »itlinal 15 e§ Jh; et [y 20 .11. r
24 fein c aus fmb 29130 Manus bis tuandltcn unt 30 Nissi r
') ßomer sind 3 chenices (-/Mrixe?). ') Vgl. zu flubtc^cn Unsre Ausg. Bd. 16, .596:
Aromata non secundum pretium Siclorum intellige, sed secundum pondus siclorum.
Noster Iochimicus_gro3su.s habet pondus 4 siclorum argenti. Hin autem fere est men-
sura, quam vocamus ein 'Bth'otäjtn.
250
*Ptototoa imb t)Qiibid)iifttid)c eiiitvngc. (2. TOojc 17. 18.)
manu ab.scoudita tecta habet Graecus. Quid,
si Jad acciperetur pro siguo statua i. e.
Quare hoc altare, ba§ Nis.si f^eifft. ©ol
fein at§ ein arcus triumphahs Bei) bem throne
i. e. populo dei, sie Mauus Absalom i. e.
siguiim, [tropheum], Idee vocatiir altare
Ni.s.si ut sit cei'tum signum a\ä ftunbe Bei)
tr)ron gotteS. [t). 16.] Manus Amalec est
contra throuuni dei, ideo belhim erit contra
cum K. Altare sicut arcus vel signum
iuxta thronum dei, ha-i ULUfer IJLCrr 9[0tt
llimcr m{)Cr öergcffc belli contra Amalec.
@§ ift bcr 1. frictj, bcii fic gcluinucrt.
[li. 14.] Et deus maudat, ha§ man§ an=
fd)rci6e, bn§ ntan§ nicf)t öcvgcffc et er lint
nitd) nic^t öcrgeffcn. Et ubicumjue futurus
est thronus ipsius, ibi memoria erit hnius
belli contra Hamalec. Quia [P. M.] mauus
domini super solium, quae gerit bellum.
■ (S)ev ftvcit be-J igmimi lüibcr
3liita(c! luirb fein biird) eine
Ijaiib iiittei; ©otte'3 \ä)ü^): -\- lo
hoc altari sit (vel) et nianeat
i. e. signum triumphale, [ue
obliviscatur] iuxta tronum
Domiui pro hello contra
Am[alec; dazu: (ba§) rbciut is
Co] ift [ein] ntal3ci(^en Bct)
bcm ftnel be-ii .'p'?*-''-'"' '^"-' "^i^^"
§ß3i9J ftrciten tnirb tuibcr
3{malcc r^
Ih der Glosse (9liffi) isi 20
ficg gestrichen, danehen steht
panir signum
(b. 1.]
f(f)lüager
Cap. xvin.
(S§ t)cifft ein '©c^lucljcr' nnb
|t). 13.] @§ muft bcnnod) ein gvoffc nnlnft
gettieft fein, ab ortu diei 'usque ad vespe-
xvni.
ii. 3 ®crfo(n): föerfont rh
u. ;. (ba§ ©cjelt nuff gcfrf)tagen) :
fid) gelagett r
1). 12 ©(I)toer)er(,) ha^
30
2 Jad = "l^^ 17, 1(1 29 .18. r
') Der neue TcM hat 11 in der Bedeutung 'Denkmal, Malzeichen' und 03 = NS3
(Vnhj.: manus solii Dominik ii beisetzt; dem allen Text scheint eine Lesart 03 = 'Panier\
und T^a für ti~i3 zugrunde zu lieycn. (LXX hat tV x^'ä'-)
qjrotolon uitb ^Qttbfd^tifttidöe eiiittägc. (2. Wo^t 18—20.) 251
rani' fi^en et audire jc. [»1.88="] Sit fanft
ntc^t 3U fomen, nee popnlus, ^ft ein rcd)t
feiltilescriptio magistratiium. bicjlOCl) capiita
i)ahcn toiv jutira^t mit murren ^ iinb
5 janden. ^ ». i-. morgen : morgen [■?]
». 18 (3;utl)ul"t nertiid): : (nerifjfd^)
[bü mad;i't bid) jü mübe]^ r
Cap. XIX. XIX.
[to. 6.] 'Regniim'", i>a^ ift ein feiner tert,
10 Sa maä)t er fie ju pfaffen. Topulus fuit
inipius has comminatioues [prohibitiones]
nihil moratus, idco tiirinatiin sie mortiuis.
[ö. 12.] @l finb fc^rancfen gctoeft, ein [siell »■ 12 (ftecfe jeicf^cn lunb ba§ liolc!
gc^ege [ift] ein !Iein ^ewn'^e Arceas popu- f^er): + maäjc [bem üoltf] ein
15 luni illo septo a monte haä md)t ftieiter gc^c gc^egc um6f)er >•
tremuit. ^d) trcre toiber in ßgtjpten gc=
lauffcn. B. 13 e§ lange: e» a6er [>■] lange
(fo): [bcnnj
u. 23 (Sted äeid^en) : mod;e ein gc=
20 l^ege r
XX.
»•'■ein (ftarder) @iuer(er): ein
Gtuerigcr ©ott /•'
0. 9 (beine loercf t!^un) : p^ [hinc^
25 Befc^icEcnJ. In der Glosse das
SticJncort ((Seine \vcxä))<jeslr.
»• 10 (erBeit) : hjerd r
B. 12 (gekn loirb) : gi&t r
D. 18 (unb furdjte fidj, imb) flogen:
30 Sa fie aber foldjcs fafjcn [rli]
f(ot)en [fie] *; darunter: (contra
8 .19. r
') Dieses murren unb jontfen bezieht aich entweder auf den Inhalt der Kapitel oder
es ist eine Notiz des Protokollführers Eörer, die die Stimmutiff der Bevisionsliommission
während dieser Tagung festhält; es ist ja in der Tat sehr wenig von den Besprechungen
dieser letzten Kapitel protokolliert. ') Alter tcnd neuer Text sind nur verschiedene
Deutungen von b^: (Vulg.: stulto labore consumeris^. ') De?- alte Text übersetzt hx
mü ftatt = Vulg.: fortis, zelotes; der neue Text gibt bx ridttig mit ©Ott ("= LXX).
*) Der neue Text = Bebr.; der alte = LXX, Vulg.: perterriti ac pavore concussi, etete-
runt procul. Es ist S'n.'i (von N"iji = sich fürchten) übersäzt, statt K"i?i (von nxn = selten).
252
^wtotoH itiib :^nnb|i%rift(icE)c eintrage. (2. ÜJiofc 20—22.)
grammaticos qui Videre tra-
hereut) (i-") (irr moti sunt
sicut uudantes segetes ps. 109. '^'i i"«. i«
Niitaiites transferantur filii
eins)
XXI.
(un6c=
Cap. XXII.»
In fine oap[itis 22. 3ft 3lt3cicrlel),
.S.Oktob. T-j. ir,,'r, [t). 24 f.] No.seh iisurarins 15 pSLalmus ba§
ottbcr bOcaBel, gravamen, exactionem sonat,
|ö. 25.] .1. ^a§ man einen martert bn§ er?
fleben muu, Inenn er jcfjon nidjt tun jc.
Sßenn ere ntd^t Q,iU fo pfcnbct er in, ober
legt ein teuerer nnff in, bie ^\w\) finbö,
fici. i8,'8Ezech[i('li.s 18 V[ult d|iccre (Vr fol gebnlt
mit im l)abm, in nicf;t 3lt)ingen, treidcn,
27. 22. r 30 Noseh] hlTJB 32 Lex de iisurar 36 Ezoch. XVIII r
') Capp. XX und XXI (der Dekalog usw.) sind nicht behandelt.
20
».3 (alleine): on Incib ;•/'.
tneifit on tneib)
(altteine): on Iceiti rh
(c'fielid)): mit ioeitw//. (SBe= w
Ineit't mit)
u. 4 (aUeinc) : on lociB r
Quer iihcr den unteren Rand
dieses Blattes stehen, z. T. zer-
stört, von fremder Hand fol- n
gendc Worte: ^rdjeiiret^te
Moralia bon . . 2BcItIi[i$c
rcd)te ©crcc^tc, (Moralia)
G^riftlii^ 9{ccf)t.
«. 8 (f)Qt fic nicmanb liertralnet) :
lüil 1)1)1 nid)t 3ur ef)C l)elffen rh
(+ sibi)
bcrfc^me'^et I)at nnt, dazu r:
« 11 (nnb nichts ficjalen) : on lofc 25
gelb
XXII.
t. 3 SBlntgeridfjt unt, q-'-s-i r
>'. 14 2ßenn(§) jcmanb
30
i>. 2:, (Soltn (bid) nirf)t nlS ein
ülMifljercr gegen jm l)alten):
ilnsu r: (bringen mit fif;abeu
ju nerfeüffen) 35
, , , ^ LTsura nir: .
(dno sunt <Z^-,. , ,. . J>
^ ^ Violentia 'r^ia?
^totofoU imb f)Qtib!d)tiit[td)C ^-tnlrägc. (2. 3J?oie 22. 23.)
253
ju fehl! f($nbcn bringen, vcl mnn bringet
fie, bü-j fic mit fd)abcn tierfenffen nuiücn ,'c.
Graecus: ©olt in nicfjt ubcrcilcn, ^ä.) luil
Be3alt fein, gott gebe, bu niinpft§ tun bu
5 iDoEeft, Usura totl m^er ^akn Moses
loquitiir de mutuationib[iis neeessariis et
fraternis non geutilib[us tüie S3[tf($0Uc] ÜOU
5}lcinlj JC.
nnd: i;f)m uicf;t jit icf;abcn
bringen rh; am oberen Jla)ulc:
[(m/.] (Tringcn) Sringcn nnb
loudjern finb ^Uieljerlcl) (S^ie
3lüei) bringen ift, luenn Tu
betneu ue{)eften jluiiigcft 3U
Oejülen mit beinem Uorteil
uub feinem nnd)teil. äBnd)eru
iücia man luol, Ina» e» feij.
Cap. xxni.
[b. 1.] „©olt birf)§ nidjt aunemen", Vnilt
d[icere Wan fol ben unjd)ulbigen nirfjtrjelffen
tobten i. e. quaudo audis [d. G.J !^ereft ein
armen man öerÜagen k. äöenn man einen
15 öerbammcn toit, macf}t man eim ein fiofc
gefd^rel), (Sr Ijat ha§ unb biB gctf)an, ha^i
fagc nidjt nacf;, SBenn mau ein fadje 6c=
ginnet Bofe ju macf;en, ber foltu nirfjt
gleuBen Criminationem I)eifft§ passive, audi-
20 tum proximi, Complectitur totam actionem
iudicialem cum omnibus praeparationibLUS.
[b. 5.] Odio habebLis inimicura Hie cou-
trarium scribitur . diliges iuiaücum. In
legibus oportet verba esse [perspicua] pro-
25 pria, non figurata, ©olt aU bein biug mit
im liegen lajfen i. e. relictis omnibus ad-
iuva eum. Ut dux Elector Ioh[annes jc.
[SSI. 88^] i. e. [Cessab[is] Cave ne deseras
eum, Relinque tua negocia et maue apud
30 illum, Saffe anftefjen [öerfeume] ba§beine
umB feinet tuiUen, Vult postponi nostras
necessitates necessitatib[us iniinicorum.
3S
(bofer uac^rebe)
Hagel
XXllI.
ffalfdjer an=
B. 5 (fültn l)r)n nicf}t lafjen, foubern
foEt l)f)ni auff fjelffen) ' : §ut
bitf} uub lag in uidjt [/], fon=
bcrn ucrfeumc gern haii bcinc
umb feinen loiUen [rh\ ; dazu r:
(la§) relinquo rae iiiterdiim et
(laininuu accipio.
. 7 benu idj (leibe e» uicfjt ba§
ber) ©ottlofe (fol) redjt tjabeu:
beuu iä) LIo§ benj föottlofcfn]
nic^t [>-\ redjt ijühtn
10 .23. r 14 (na^reben) SBenn mon 13 eim = il^m fy 20121 Jlattli. 5. Hio
contrariuni : diliges iiiiinicum r 30 (Nobis) Sajje
') Der alte Text iibersäzt die LXX mit Aiislassuiy von /lez' aitoi) = ias Hebt:
254
$ltototon unb I)niibiiijriftIirf)C ginträge. (2. ÜJJofe 23. 24.)
[O. 13.] beucfeii seil, intus foris iu cultu,
cv pvebiget.
[ü. 15.] Vis est in fotuciteig,
[n. 18.] ber 'fol nitfjt WiUn\ [b. 20.] Offi-
cium angelonmi, [ö. 21.] 'fur feinem an=
gcfid)!', Pau[lus propouit angelos, 'ßibittcv
in mä)V Xe contristetis s[pintum sanctum,
^ä) ^Qlte Christus [P. M.] fe») ber ßnsel,
Puto Mosen [D. M.] esse angelum Indefi-
uita pro universal!, Indefinita laut nid^t
in germanica, [b. 25.] '3lIIc !rand1)cit', Grac-
cus, [ö. 26.] 'Non erit orba nee sterilis',
Abortiens est fecunda, ^ä) \v\l bic§ bcin
alter lajfen crreidjen Non immatura morte
morieris, [o. 31.] 'SSuflen' meinet er I)ie
in austro. 'Pouam', [ü. 33.] 'peceare l'aciaut',
ift de facto gerebt.
B. 13 gebenden idiI , dazu r mit
dunkler Tinte: (r^nmen colere
prcbigen) und am oberen Blatt-
rande mit hellerer Tinte: [Gi.]
(©ebenden) ^i^ folt bon !ei= 5
nen Ijeiligcn prcbigen al§ bon
(Sottern bie euc^ Ijelffcn, noc§
bafnr bancfen, fonbern ®ott
allein. ®cnn gebcncfcn I)eifft
!^ie jo biet al§ prebigcn lo
rljumen bantfcn ©otteäbienft
pflegen [ut] hoo facite in mei
commemorationem.
». naHe monSiilbc: ciEc betne [>■] is
mansBilbe
i'. 18 gcft mit
»■ sc (f eljn cinf ame§) : \\\&)\i nn=
tredjtig r
Cap. XXIV.
S)a§ ift ein ernftlic^c Zeremonien gelneft,
|b. 9.] Slße bie 70 finb tob autequam vene-
runt in terram, [b. 11.] '.'panb' cr ftrafft fic
nidjt, S)a§ ift ein rec[}t lonnbcrlidj visio,
äBerben humanam iiuaginem Christi gejel)en,
XXIY.
«. s Sandopffer unt
äiiö.6 r: n3^N |= n:5N3 Hehr.]
1). 8 {h)a nam: Sa \r\ mm
17JIS Officiuiti angcliinini r 31 .24. r
sptotofott mib Ijanbfdjtiftlic^c (Sinttage. (2. SKofe 24. 25.)
255
Ratio potissima quod anima immortalis,
Moses apparuit, sepultiis 3C. item quod
lioiuo iudicat de deo Et Cere[iTionias aper-
tiiin boiii habeant certam sedem post haue
5 vitam.
Cap. XXV. XXV.
ft). 2.] Accipiant mihi thruma. bie lingna
ift umBferet, scriptioue et intellectu. »• i rofinrot ^ äigenl)ar: rofinrot
[tociffe ieibeii] .jiGeitljar
10 [D. 7.] "^EpliocV ift» iBamiity, ®udEe^■^ u. 9 2Öicicf)/>/smacfjcu ««/,(/a.n( >•;
(Textus hie probat historiee
Mosea cum sacerdotio suo toto
et perpetuo fuisse figuralem
et iu Cliristum futui'um di-
•5 rectum),- dazu: \Gl.] (-5^=
bilbe) S)a§ ift bcr .•pcitBifprud)
einer, barin 5Jfofe ^cugct 'bai
fein ^Regiment foEe aufffjoren
unb nidjt bn§ recf;te cnblid)c
^0 loefeu fonbern ein furbilbe
unb furfpiel fein be§ 5)feidj§
6f)riftt. Unb on allen ilocinel
l)at {)iet)on ßl^riftuä mit bcn
3»üeen Jüngern ^u GmanS ge=
25 lebt I.uc. XXIIII.
[O. 10.] ludei machen ein physicam brau»
ex tabernaculo jc. qtiia imagiuantur regiium
mundi, man foI§ Jtel)en ad miuisterium
verbi k. [ö. 17.| 'fönabenftuer, ba§ ift bie
30 beöe auff ber laben, [o. 18.J gä finb (Sngel,
[b. 22.] S5on beut Ort, ba I)at er berl6oten
omnes eleetieios cultns sub arborÜMis per-
tinet ad sup|eriorem locum. Ubicunque
35 fecero memoriam no[minis niei [ü. 29.] haph:
Vola, a similitudine mauus ein „loffel" ober
1 Ratio his immurtalis unt Auima immortalis r mit dunklerer Tinte und in Rein-
schrift ö .20. r 7 ihrtima] riB^in 28/29 man his verbi unt 35 kapit] TTIESI
') Im alten Text ist gar nicht übersetzt a;ii = SBQffu», wohl nur ajis Versehen, denn
frülier, in den Sonderausgaben des deutschen Ä. T., 152.H—28, war es bereits übersetzt mit
rtc^ffe ge^loljtnte fetjben [rgl. 2. Mose 27, 9J nach LXX: ßvaaoy ?:exXmaficvtjf. ■) &ndm
nicht bei Dietz, wohl = Kugel (1) im U Wtb.
»•20 (U)nb: unb r
256
SPtototoK unb '^onbii^tiftlid^e gititröge. (2. 5Dlofe 25.)
falfirtc^eii 1 [581.89^] [ö. 30.] ^iuff bcit ttfc^
f)at man mä)tB gelegt benn panes, ideo :^at
mensa allein ad pauem gebienet, [t>. 29.] (ys
ftnb q breite fij^ufiel geloeft barauff man
bie fudjen gelegt fiat, 8inb grojfc breite
„loffel" gelnefen Sie Tiaben postea SScc^er
ba mit fie ha% 5]Uncf)a i. e. ba3 nicel ge=
faft, ba§ fie geopffert l^aBen, 'tonnen", ha
mit fie I)ofien eingetragen, 'Schalen' ba
mit man ein gefd}encft, ludci tuiffen5
felber nicf)t [SBir muijcnä intaginirn] Duo
sunt Mincha hüB mus ij instrumenta ^aben,
[mit bem onbern t^ut man» in§ fcur], postea
'libamen' aud^ ij. Usus .sacrauienti Äliucha
Libamen 2 habet @in tanbel ha mit man»
Ijer bringt, et cyphum ha man» in» feur
genft. [ö. 31.] 4 ornaLmeuta istius hasti-
lis, ba» finb eitel metaphorica vocabula,
|t). 3384.] Vigilantes ein offen cyphiun ber
fein bcde I)at, geljet auf» miulsterium verbi,
[)}. 39.] Centum drachmae faciunt unaiu
luinam. Hungaricus aureus facit drachmam,
.128. [^ungrifcf)] gnlben machen ein gros
usitatuni pfnnb. [ö. 31.] 6§ fol nid^t an
einanber gefd;ranbet fein, fonbcrn 'tid;t'
lauter 'golb'. [ü. 40.] '3lnff bem a?erge\ baj
ift eigentlich Christus, Tabieruaculuni est
theca, 6f)riftu» ift bruntcr, mit feint miui-
.sterio verbi Sacrauientum , Istuin locum
üiit. 24, i3ff. edisseruit Apo[stohis Christus euDtib[us
Emaus jc.
t. M Sc^uffeln (leffcl) : Scf^nffeln
,bec^cr]
u.ssbret) fd)alen: brel) offen [/•]
fetalen 20
f. 34t)ter fetalen: incr offen \r]
fdjalen; dasa r: Yigihiutes
r>. 40 S~a^' bn hi--: l)aft nnt; dam rli:
[GZ.] (gr) + gr h3iberl)olt§
^ie jum anbevn mal, ba» er
brobcn l)nn biefcm t^aptitel so
fagt: ß« foae(C') [aEe§] eitel
ftirbilbe nnb fignr fein mit
5Jiofc auff ba» jUieij mal gcfagt
\a getci»lid) gegleubt inerbe.
1 Mensa r
brci
6 ^aBen durch Strich zu 3(4 (S§ finb
Inmpiis
caliamus \ f
17 geuft (Sic ti6 k) i JGjl'O
Mincha r
II Duo c aus
ciifi ^-Ü
cyphus
apertus
') jolfirirfjcn vgl Leser, MitteThoelvdeulscIies llatuhvörfohuch JST6, tl, üS6; dax Wort
auch sonst bei Luther; z. B. in der Glosse zu 4. Mose 7, 14: l'cffel ober ein fiöpffliu ober fonft
iiitoenbig riitib, toic bie ©nlfefiric^cn vgl D Wth. VIII, I: vgl. auch UnJ^-e Ausg. Bd. 3(1, 93, li);
s. auch weiter hinten.
^totofoH nnb tjanbi^iiftlidje eintrage. (2. ÜJlofe 26. 27.) 257
C ap. XXYI. XXTI.
[D. 7.] 'SedEe' studio retimiimus, nic'^t
tc^pic^, [D. 8.] '30 cEen', [b. 2.] bic [bccfel
broöen hiar. '28 eEen' lang, ba finb ir
5 jtDO in()cr, Qiiff icbcr feiten eine, k. [d. 12.]
bie fol man uber[)angcn jc.
»u ubex (b)ie: u6er fie »•
[ö. 15.] @§ tnuä fc^on ()oI^ unb pfoften g,e=
toeft fein, [o. 16.] 'anbern f)aI6 cüen breit' 3C.
10 Sie ^a6cn brau 3U tragen get)abt, ,'^] gibt
fein AllegLoriam: ministri foEen ouera po-
puli trogen.
».21/22 16tet(.) 216er: brct, 316er
[O. 26.] funff gurt, nos d[icinnis ciucturae.
15 Sa e» neU) ift geloeft, ift ein fein Iic6Iic5
6ilb gcrccfcn bem 23oId, unb etm iglidjen
finbifc^en OoII. [o. 35.] S)er tiftf) ftet)t iu
loco Euangelii [iSl. 89»-] 'tifd^' [Ieucf)ter']
Epistolae. ^ft adversus occideutoni in
20 templum gefe|t. significatio ba§ fol auff=
^oren, lila orania sunt [nunc] niortua,
Slllein, ba» nod^ ein feine imaginatio ()at. ^
Cap. XXYII. XXYII.i
[o. 1.] £er '51ltar' ift burd) bie gan^e iv i ein 3Utar: cinicn] 9tltar
25 toelt gangen, buxä) 9Icgl)pten jc. [ü. 2.] poetae
faciunt etiam mentionera cornuum, 5Jtan ijat
in getragen 3ft getoeft toie ein öierecEeter
!aft, [D. 8.] leer, Ubi mauserunt, ^a6en fie
in öol erben gefeint jc. [ö. 9.] 'Uin6^ang',
30 ba§ Inil ein I)irfc^ ne^e trcrben, G§ £)at
niemanb i)in l"ein] !unbe, benn allein bie
facriftcirt I^a6en ein pcrfon ober je^en, po-
pulus :^at l^inein gefe^en. »20 alter reineft: aUerretneft
2 .26. r 11 Gal. 6, [2] r IS locus mensae Candelabri r 24 .27. r
') Am Rande zu der schon vorhandenen Textillustration hat Luther einen Grund-
riß von Altar und Hof flüchtig skizziert.
ßut^eiä SBerle. aibelübetje^ung 3. 17
258 SProtofott unb ■f|anbfc§tiftltc^e ginhöge. (2. ÜKofe 28.)
Cap. XXVIII. XXVIIL
1. 14 bon feinem golbe (bie '^inauff
gcfien; : ton feinem golbe [(unb
geliebe I)aben) mit jlnei enbcnj;
fte«/7i; (mit gelieben unb jtoel)) »
(bie 3loel) enbe fjahm) (unb
enben) aber bie gelieb Ijnn
einauber l^cngenb Noq sit
rotuudum sed terniinos habeat
Et tarnen plectilis cohtrens. lo
[ö. 22.] g§ fol ein ^etlin fein, ba ein t..22folt A?eten (an bas) Sd^iltlin
gliblin am anbern tjengt unb Inirb ein feile matten (bie Ijerunter ge^cn)
^i. 2, 3 braus, vocabiuluni er^t in ps[almo .2. 'trc Don feinem golbe ^: folt Acten
feile' 3C. bie leten fotlen ni(f)t anliefen, @'3 [jum bem"; Scf)iltiin mad)eu
fol nicfit ein runbe teten fein, fol jlnei) [mit jloel) enben, 2lBer bie u
orttd^e- IjaBeu, gelieb in einanber Ijcngenb],
öon feinem golbe
r. i'3 gulben ringe, 3llfo:gulben ringe
anba.5 Sd)iltlin [///] gilfo^
»• 2-1 jnn bie felbeu jlncen ringe 20
tt)uft: jnn bie felbcn jlueen
innge an ben beiben ecten beS
(5(i)iltlinö [rh] t^uft*
fw^nn (bie) jiDo: t)nn jloo
». 26 (nemlic^) an feinem ort, (ba§ 25
e» fein anlige): (an ben Drt)
intücubig (ber) gegen ben
leiöroct'^ rh
»■27 (auff) bie: [an] bie
(auslüenbig) gegen anber 30
Refften, ba ber Seifirod ju
famen gel)et: tJn-it r: (au§=
tnenbig) (nuterlnert») : gegen
anber Refften, ba ber SeibrodE
ju famen gcf)et oben an ben 35
Seibrocf tünftlic^'' |r/(J
2 .28. r
') Hehr, bedeutet wörtlieli: maä^t an ba§ ®d)ilblctn fcfjnurä^iili^e Äctteii gcftodölcner
9ltbcit Bon reinem (Bolbe. ') ottidö^ "»'' als Münzname belegt, es ist icohl ort = Enden
gemeint. ') Ber alte Text = Vulg., der neue = Hebr. *) Neuer Text = Hebr.
•) Audi die neue Übersetzung nidd rcörtUch nach Hebr., welches bedeutet: a\\ einen tanb
[so 1023—28] gegen ba^ Sc^nltettleib ju eintoättä. ') Im alten Text sitid die Worte
5?rotDfon uiib t)onbfd)tiftIid)e (vinttägc. (2. «DJofc 28. 29.)
259
statt.
{■0. 30.] Som 'lied^t' Tlnmim pcrfecUim et
5 iinniaeiilatnm rein, perfectiiin, r)ciffcn )uir
[b. 36.] laminam, hinulas
[d. 37.] 3}er "^lit fol ein diadoma \i\\\, Lu-
is nulat', tft ba§ tjarbanb, 6in puipuvijd;cr
roter I)ut ut reges tum gestaverunt, ein
foniglic^e fron, descriptio diadcniati.'^, tuirb
jireicr fingcr Brett fein gelucft, 'ta^ man
i)ai brein funnen graben: domiDus deus %
20 [ö. 38.] SBie foilen fte ba§ tooIcE gebicnbct
liaben mit biefen tcrten, 8aori[fi(ia Ijciffcn
sanetificatio dei, bo mo(^t \\o&) eiucr jagcu
3 ad parentes: Corban.
Cap. XXIX.
[t). 2.] 'ftabcn, !uc^en\ brob. [b. 0.] bro=
bcn ftirnbanb, hie Corona .saneta, Sa« ift
ber fern öom ganzen gebelo,
B •->!• bcm Scibroä: bcm hinftlid)
gcmadjtcn \rh] Scibrodf; dnzu
)■: funftlid;en
»■ :« (baS; l'iecf)t niib (baö) 9Jccf)t=
(fdjofien): £'ied;t unb Üfecfjt
»■3:' gcfalten unl; dazu r: (>uie ein
Mer)
b. 36 (©tirnblat): Stirnblat; (hzu
r: Iiiira eoroiia saiicta (£tirn=
banb)
(brcbn graben nacf) ber ftel)n=
fd)nel)ttcr hnift; : aiic-grabcn,
iüic man bie ©iget au§grebt rh :
dazu: (©igiH graben)
0 3» l)nn alte (i)I)ren) gaben (unb
l)el)Uf)nm' : l)nn allcfn] gaben
irer Ijcilignng ili '
D- 39 (einen) (SngenrocE: [ben]
ßngenrod
». •«2 (fdjendel) : |'f)ufften]
XXIX.
» '■ Äron unf, dazu r: in i-is
Äron siipra (s) Zitz
ugl. 2. iWofc
28, 36-38
17 Sttpel (jottcn, ©titnfianb ]'J | v. li 'i i l-^. | [= Verbum Dei manet in etornumy r
23 Corban r '27 29. r zu Cap. 2a. rli: oilit incredulitatciii et diligit moitificatioiiem
35o§ Wer ein fein feur Uinfctm 6iert ®ott ^.-- accensio ^^ , . ,r.' t.rj. t tu.\.
carnis fr, , f. ■ , n, [l • i <C ■ •- > (lonuiio (Sin folm leur nnet
Saä ift ULnjetm l)Lerr ©tott cm feur. ^ igintas -^ i -< i i ;
U[nier ^^etr gtott gern. Paujus: [Phil. 4, 18]: odor suaviiatis. Sott ift crjurnct, scil[icit ba
frigt et ein tuc^, quem, ubi seutit, quiescit, est inortificatio peccati, et dicit: Ego nunc credo,
ba niitb @ott jufricbcn. de oblatione ignita: conferenduni cum dtomino pllili|>^|)0 r [s. S. 260
rechts] 28 Eaä c aus Sliet 281260, 35 %aS bis sanctum unl
TiEsn 2'i"r!5 isH^ gar nicht übersetzt; im neuen ixt 2cnb /= bem ©iitteiy mit fünft(icl)
wiedergegeben, wohl veranlaßt durdi srn in der Bedeutung fünftlid) arbeiten; i-gl. V. 28;
2. Muse 31, 3 f. ; Arnos 6, 5; 2. Mose 26, 1.
') Der alte Text tcohl veranlaßt durch Vulg.: in cunctis muneribus et doaariis
suis; der neue Text = Hebr.
11*
260 !ProtofoIi iiitb f)anbfc^ttftlid)e ©inhäge. (2. 33Ioie 29.)
D- 1? c§ tft bcm .'pG9i9i5i ein Branb=
opffcr, ein fufser gerud) (bcm
§@9t9t3i): dazu am Inncn-
randc: (S)a§ ift ein feuer(c^cn)
ptin] bo» bent §errn gefeit) &
und yJi: gC^ M[agister
l)hil[ii)i)usi gin feur be§
§69{9i9l oblatiouem iguitain
Domino; dazu: [Gl.] £)a§
hjort ((Jin feuv be§ .»pe^UlM) i"
Brautf)t 5Jbfc feev fiel, Unb
toir foEens geluoncn, bn-S e»
fo üiel f)eifje al§ ein opffer
beg mnmi. 5lls lücn bu
Oon fernen ein feur fefjeft »
nnb fragteft 3Bq§ ift ba§?
©0 fprecfie man, G--3 ift ©otte»
feur bao ift man opffcrt ba=
feI6'3 @ott. Per Synecdochen
vel :iliam figuram. 20
B. 24 hjebc e§ loit; dazu r: SBeBe
».25 Senn ha^ ift (be§ S^mmi
opffer); dazu rh: (bas ift ein
feuer(d}cn)[Itn] baS bent §errn
gefeit) (supra Ignitam) Gin 25
feur be§ ^QT^l
».37 b(e§) allerl)eijligfte(n) : ba§ [r]
aEcrt)ei)Iigfte
D.4i(be-j opffer§),- dazu r: (ein
feurlin [ba-Sl bcm §e9i9t9t 30
gefeit Ignita) ein fcuer
[P. 42.] Verbum, ba teil ic^ prebigcn [i. c. mea u. 42 eud) jeugen 6/.s Joil unt;
verba foltu prebigen] dazu r: Verbum
[0. 43.] et filii Israel foEen mid; I)oren , et ». 43 (gcrl)iimet unb get)ciliget Uicr=
spiritum sanctum aceipere, ut nie glorificent ben) : ertaubt unb gcljciliget 35
Scf'ss, n^t laudent i.e. verbum meum non erit loerbeu'^ r: dazu: (non in
vacuum, quia apparebo 'in gloria mea\ ira ,sed in mirabilibus) per
ps[almus ad testilicandura active et passive verbum deuuo et vere.
') Der neue Text = Hebr.; rgl. zu dieser Steile die Einleitung. ') Im alten
und tieuen Text ist wahrscheiniich ■^nns:"; /"= id) foinmc jufainmciiy des Hehr, mit ■«ns'nj'i
/= ic^ »erbe etfoiint loerbeny rcrwccliselt.
iProtofon unb ^anbid§tifttid6e einttäge. (2. gjlofe 29. 30.)
2G1
ponitur illic, Sa fol fein verbnm dci et
gratia, ubi illiid est: sanctifieatio dei aetiva
et passis'a. [331.90*] iion in ira niea, seil
iu gloria et rairal)ilibiis, Volieinentpr diligo
5 textiis, bie auffs vcrbmu gcljeu, Il)i dicit
quod velit ipse [b. 44.] 'lueitjen', seil, per
vcrbiira, duplex tt5Ctf)e, priiis finb qclncifict,
iam iterum, ba» tft totius stnicturae taber-
[naciili rnyster[ium. deus proruittit in loco
10 se loq^ui et vult audiri et pop|uliis ha§ audire. v. u Jt)one(te) : toonc
Cap. XXX.
[b. 2.] 'Cornua' locrben nidfjt l^ofjc fein
getoeft, [ö. 3.] ornata auro, b. 4 9{iu(de): Stiligc *•
[O. 6.] S)a teil bie (Fpiftel ad Eb|raeos not juD.e (cüntraEpistulamadEbr[eos)
15 qiiae est eontraria, quae clare dicit: Tlii-
3itrid)t
»-7 Kill;
(hl. zu r:
beuefecit Euaiigelio
depurando ab operibu.s
fanfft, >rol tf^it ba§ e§
fein brennen fonne.
«ttir.9, 3ff. siasterion est intra velum, für ber ordjen,
6» Wxt benn hfiä '^\w<ix\ altar getüeft
irercn ^, Ideo apparet non Apostoli esse
Epistolam. [ö. 7.] Benefacere lanipadi est
20 laborare, ut ministerium verbi piiniin sit.
Id (|Uod nos bodic facinnis. SBenn man
nidjt teglicf; ioeret, fo [belfcfjmeiffet ber
Sir. 24, 21 2euffel quotidie mit netucn fliegen k. 'Qui
elucidant me 3C.' Benefacere k. est Etia[nge-
25 lium illustrare jc. Videraus ex hoc cap[ite
quam deo displiceat irapia doctriua. Verbum
fol gnr purum fein, [ö. 9.] bo» man fein
nierita niortificationis nostrae nidjt ba|u
3.Wo(M6,34 [t^u] Levi. 16. [in fine] [ö. 10.] Locus ju ». lo Leüi. 16.
Ctbr. 9, 7 30 niovit Ep[istnlani ad Eh[raeos 'Seinel in
anno', Eevi. 16. [@oI ein 5lapff] tüil ber
9Ieu(f|Qltar ^in ein fomen, Sed s^anctum
1 verbum c aus gratia 12 .30. r 32 [». 11.) 'Unb bct .g>i6DIi)l'. -3. parag^raphus
noTum cap.' r
') Vgl. Unsre Atisff. Bd. 16,59.^: Altare hoc [Eäucheraltar] non ad alia quam ad
adolenda odoramenta constitutum est. Ita praecise omuia hie verbo Dei ordinata
sunt, non solum ut fierent, sed etiam ad quid. Hoc intus, aUerum ad sacrificia quo-
tidiana paratum extra erat. In hoc thj'miamatis altari semel in anno per Aaronem,
non simplicem sacerdotem fiebat reconciliatio per sanguinem. ') Anclt in Keinem Hand-
exemplar [I A.J macM Luther am Rande bei diesem V. 11 ein entspredifndes Abuchnitt-
zeichen [0^\\] ; dennoch beginnt in den folgenden Bibeln bei V. 11 nicht das neue Kapitel.
262
5Srototon imb fiaiibfi^tiftHc^c ©nttäge. (2. Th\i 30. 31.)
s[anctoruiii altare incensi est ante velum.
ITarumö ift Saöib gcftrafft Inorbcn, sed ift
ein anberö gclücft. [o. 13.] 'Seker ift CO c][e- t.
naria ein gnlbcn ort. Gera ift .3. Pfennig
g^rofrfjen.i
[ü. 18.] piuter] Altäre'^ seil, inceusi
[ö. 23.] 'Ciiiaitwth^* ift intoenbig hn feren,
usus est contra fetorura anhelitus. [ö. 24.]
5P|. 45, 9 Hinc in ps[almo .45. Myrra et kasia, Hoc
valde placet quod sepe exponit tabernaclum,
ut sit locus praedicandi, sepe inculcat
%^erbum ^
§iligttintn^: §eiligtl]umy r
zu &ixa f:f(hl r: (Gera ein
brel)gvoff(f|Iin) (brel)); (Insu am s
obrnn Blatt randc: [GL] +
(Gera) (ift i|t b) gilt Bei) un§
brel) letuen })fennige ober ein
brel) grofflin.-
. 14 (baa) : f oW) rh w
. 2M ba§ fic (bem ^d^'Rgi^l) bicnen
mit rcud);ot3ffer): ba-3 fie bie=
nen mit reud^fen], einem feur
be§ .^(59{9{^ rh. dazu r: + i5
(Unb erat) -|- Iguitum domino
.23feM: (feM)
jutso (f)eiligcn) (baS) r
»■ 3s !nnft gemengt : fünft, gemengt
(lauter fei) 3ur ]^el)IidEeit) :
rein unb tjeitig r 25
»■ 3s reud)e S^er : rcuc^e, S)er
Cap. XXXT.
28 .31. r
XXXI.
in V). 10 5Impt§!leiber unf; dazu r:
reliuquum fuit n^r solum
hoc loco^ 30
(priefterlid) ju bienen) : ^
3um prieftcrtt)um >■
') Vgl. TJnsre Ausg. Bd. 16, 596: Gera valet tres no.stros deiiarios. Sicliis est
quarta pars aurei. Ort = Münze. ^) Die gedruckte Glosse hat gtoffdjliit. ') inter
Altare = inter tabernaoulum testimonii et altare .s. Vttlg. *) Cinameth = Vulg.: cinna-
momi medium, feten = Kern. ') ly^n ■'■153 vgl. 2. Mose 35, 19; :S9. 1.41; das Wort
kommt nur an den genannte)/ Stellen der Bibel rin' und bedeutet Sl!otl)niiC)äbi'cfi'n beim ßfit-
Die LXX (oTO/.ai /.etrovnyiy.ai) und Vulg. (vestes sancta.s) liahen dus seltene Wort Tiia
7nit dem Mußgen mu; = bicnen r.crweduielt ; dementsprechend übersetzt aucli Luther ?l»it?s
ficiber. «) Der alte Text = Hebr.
5Protofüa uiib I)nnbid)tiftlid;c ©iittäae. (2. «D!o|c 31. 32.) 263
[ö. 15.] ^ä) 'i)db§ gern ba§ unfer fQnt
(Sott niube ift, @r mu§ aud) tnube Jocvben,
6t f)at fid) miibc ficcibcitet ^'i freilief) mubc
gccrOcitet KpListula ad Eb^meos ijat bcn
5 locum hjol angefel^cn.
Cap. XXXIl. XXXII.
[ö. 1.] 2)tofc§ ^at§ irr gemad)t bnS [cr]i«f. i (ücrjog) gestriclicn, Ja-it r:
fo lang nufblicbe, luuften iiid)t Inic fic bran coiifuiiderct lum l)rre tncrbcn
2.!!!!o!c32,23 tuarcn, infra: 'Nescimtis quid illi aocide- laffen mit fdjQbcn ftcl)en Gr
>o rit' 3c. £cfft un§ fi^en, 6inb dctractionis ift gcfToficn sie curo moi-as Dci
verba, SBenn ll[nfer ■'ÖLtvr C^L^'tt Dcrjeucf)!, intcrpraetai-i ««r/.- [67.| (i^er=
fo beuten fte c§ ein confusionem. Con- 30g) S)a§ rebct ^Jiofeä mit
g[regavit: videti.s, tvivi fie im fi)nn Ijabcn einem Kuirt nlfo ii(§ f)n6 er bau
ge'^obt, ä.<oIcf uerlaffen mit fd)anben
15 unb fei) gcfUil)en, ba§ fie nid)t
Iniffen, tnie fie nu tt)un follen.
6)Icid) als inenn uns (^Jott
eine tlcine ,^eit tiericfft, beucten
löir (5r laffe un§ in fdjauben
20 ftecfen, muffen anbersnio l)ulffc
fnd)en (einen) (dcl) einem ()ei=
ligen bc§) S)a lüirb benn foW)
la\i nnfer gott.'
bie unä f nr gef)en : bie für
25 un§ !^er [»•] ge'^en
inv.izu Dfjrenringe s/chf bts
[ö. 4.] 3Benn-3 nic^t gc'^et loie fie »üoHen, fo »■ 4 (fic) mad|te(n): mad)te^
ritzten fic ct>Da§ nclocS an, !l)a§ ift ein fiofe fprad^eu: [fie] fprad)cn
it\at, 'dii tiii'. [O. 5.] 'Coram eo', seil, vitulo,
30 ^aBen? sub nomine dei vori gef^au, Omnis
festus dies fol lactus fein, £ie6er GJott, ftnb
fic fo fidler in deserto. lam dedit Euange-
lium et liberationem a Captivitate papae.
agimus illi gratias, ut tum Israclitae, dei
35 sui bie anbern finb aEe öon im [®ott] ab=
gefoEen, [ü. 6.] Est alternis canere @in§
7 .32. r
') Die beiden letzten Worte der Gl. sind nach dem IJruck ergänzt, die Handschrift
bricht mit falb ab; die Schrift ist durch Wegschneiden des Bandes zerstört. ') Neuer
Text = Vulg. Hehr. LXX.
264 ^prototott utib tjflnbftijriftlii^c ©inträge. (2. 1llo]e 32.)
ltml6§ anbcrtt fingen, quoniam esset Pharao,
®ot. 5, sPaulus reddidit: Christus ociosus in vobis^,
Est verbiim im-sterii iion historicum. [ö. 10.] »■ lo (ic^) fte anff freffe-: jic ani=
Rationale iudicii, fol fein arabidexter fein ffcffe
Sit. 1, 9if. f)tc leren, bovt ioercn, Tit. 1. eontradicentes s
convincere, ad defensionem iusti, repreheii-
sionem 3C. Moses in figuris loquitur sine
figuris Supra: Et edificavit costam k.
5lßeifct bie legentes, david et Isaia ftiu'iter
lieim]. S^a§ geljet an [Caipham Hannani lo
unb] aEe falfc^e Jjrop^cten, qui faciuut
popuUim ociosum a deo V[ult dLicere quod
abiecerint legem Christi, et fecerunt sibi
vitulum nt ociosi esi^ent sine capite , deo,
ha§ fein eigen '^err limr, sine deo, iusticia is
operum, ».23 bie uns für gcf)en: bie für
uns {)er [/] get)en
[ö. 25.] S)a 5}tofe fa^e, bog W2 öoM unfern s. 25 (fret) Irar) : [(muffig) (fic^ Io§
.^6rr Sott ^at tDcggeinorffcn unb ctlna-j gcriffen I)atte)] ToS Sorben
anber§ ertoelet, Apostasia arbitrü propra itiar(b) rh sd
sine regimine, ii)at toa§ ttil, Tangit [is f)at(te fie fret) gcmncfjt unb
locus] locum proprium qui est contra Ciiri- bontit cr fie Inolte (jod) f)e'&cu,
«f. 119, Lstum. 'Boati immaeulati' ift an§ bem öerS fjat er fieinn fcr)anbcgctirad)t) :
gemacht, et alii, quod debemus nianere sub f)at[te fie loi- gcmntf^t, bnrrf)
obedientia verbi, dissipatus [Greci] esset ein föefdjtiH'lj, ba mit er fie -'•
anfgeriffcn, Ijot !ein tjeuBt, Moses venit et fein Inolt anriifjten].-'' Die
videt, (|Uod liberaverat eos ad ignominiani. (lloMr (((yrel))) ist (jcxf riehen ;
fSBl. 91*] [ö. 10.] Moses irascitur quia deuni (?'/5'«<r."2)Q§3Bort j^hrca [unb]
dcsernenint, et postea quod cohortatns ]io- gcI)Drfnm.' '/a„~'(.' (De snb iügo
2. 9)io!c33, spolus Aaron: 'Hie sunt dii tui' ?c. Aaron Dei et legis) (Sein feI6v ficf) m
privavit eos vero eultu dei et aniniaverit IpS gcmadjt) (eigen '^crr itier=
in inipio eultu, Sine timore et eognitione ben sublraetionis fllii) (Io§.
!8f. ii9,33dei et ferventes in idolat|ria 'Statue .«crvo bn§ tiolc! U'ilb [los] luorbcn
tuo eloquium', Erexit [Aaron] in suam turpi- Unu , !? e n n % a r 0 n I) n 1 1 e
2 Gal. 5. r 28 (Hiereimiao sententia) Moses [.Ter. 34, 13f.J 33 Vido folium
sequentem r ap
') Vgl, Unsere Avk;/. Bd. in, G:si [Gal. '>, 4] : evacuati eetis a Christo. Otio.sus est
Vobis Christus i. e. G()tiftul ift lüdjt mljer euer caput, non habetis ein vcgircr Pljtifliim,
G^iiftii? gljet euer nui(fig et ecoutra vos. Ergo populum vidit Mose gotte-S miijfig gtjen
et iterum got Xfyt. ') Aller Text = Hehr. ') Alter inul neuer Text beruhen auf
rerschicdcner Übersetiunff ron, j'iQ und ns^E. Der alte 2'ext hat \ä)anit = ignominia
Vulg.; der neue ®c(d)h)c^ = ns^r Uebr.
!Pvotofon iinb f)onbf(i)riflIi(5c ginttä(?e. (2. ÜJJofe 32.)
265
tiidincm et dedecus, ut Papa suscitavit ex-
liortatur, animat nos ad talia fiicienda, et
tarnen ad siiam turpitudinem. [ö. 25.] (5r I)et3
ȟollcn fein anricfjten, in ein gnte oi-b=
5 nnng bringen, Ut Grego|rius Papa. Est
optima .■^ententia, contra ]>liantasficos ordi-
natore.s. äBolIenS nelü unb IJcficr machen,
■CSii. 3, 3 ' Volunt gloriari in carne vcstra", Non est
gloria, sed dedeous K. Phil. 3. lusticia
to propria tfil?' fnffcn unb cfjr einlegen, baa
u6er bic maffen [fein] fot ftctjcn, sed iliud
ipsuru regimen est summa confusio corani
deo,
15
M
[ü. 27.] Mose emphatice loqnitiir, Prophe- ». 27
tae diiigenter legerunt et scrutati sunt 3C.
lila sunt heroica unum virum se opponere
25 tantae multitudini, grande exemplum fidei:
[ö. 28.] Pauoi :300 interficiunt 3000. ©0
faüen [iiupiit Moses] vult eos approbare
et laudare quod recte fecerint interficiendo
fratres 3C. Pnlc]icr|rin)a sententia, \t). R4.]
30 'In die' visitationis, bie ftraffe bleibt nit^t
ouffen, ludei dLicimt ' ipiod liiant adhiic
poenas adorati vitnli, sed est generali is
sententia, SBenn fte funbigen, tnil id) fte
h)oI [finben] ftraffen. Tu non debes con-
s.'i stituere tempus poenae, ego habeo eonsilinm
meum, ut constituam jc. (S§ geltet [P. M.]
ein truglin fo lang ju gxunb^ 2C. V|ult nos
c3 flog] toilb gern od) t ]n
allen fcfjaben, ba et§ [feinj
iDoIt nnrici}ten [ba er? l)nn
ein] gilt reginicnt fafjcn Inolt.
Dazu ah \Gf.] (£oB lüorben
liiav) Ta§ tuort -pf)rca, tautet
unb bcifft fdjier beut Xeubfrfjeu
gleicf), (??teD) [frei)], SBil fo
fagcn, ?(aron bnttc ba§ 93o(c!
frei), bloy, Icbig geniarf)t Oon
©ottcij hJort [unb] getjorfant,
Sßie bie ''JJJcnfcf^en lere tf)ut,
unb niacf)t ha§ tiolc! frei),
Inilbe, lo? unb bereit (unb)
3U attcr ?(bgotterel). llnb
tl)uty bocf) bcr nteinung, al«
tnolt fie bcn 2entcn auff f)elf=
fen unb bcffcr macfjen. llnb
ift bocf) ein Srljemelj a sdiama,
ein CM)6r ober Ö5ef(^tt)c|, ba
nic()t§ t)inber ift.
(bljnbe): (gürte) ©ürte
». 34 (?(bcr am tage tnelmer .^")cim=
furf)nng tuil icf) l)l)r funbe über
fie()el)mfncf)en): (3cf) lüitl ^t)re)
3cf) lücrbe Vi\-)xt funbe tinil f)cl)ni=
furfjen, »uenn mein ^dt fcmpt
beimjufucfien r; dazu: nihil
ini|)unitum nnd: [fH-] Nemo
evadet poenam peccati sui.
») Vgl. Unsre Ausg. Ed. 16, 638: In die visitationis: Ex hoc textu excusant se
liodie ludei diceutes se iaiu puniri propter vitulum. Sed generalis sententia est contra
ournes peccautes et dei contemptores neque addere debent nostri dictionem Hoc. Et
est illa sententia quae vulgo dicitur: Nulluni malum impunitum. Über In die visi-
tationis atdit E.X Pomerani chartis transscripsi. ') Sprichwort, nicht hei Thiele; vgl.
Unsre Ausg. Bd. 30', 2:i7, 1; grunb wohl Versehen für btunn. [0. B.]
266 ^ürotofoH iinb '^aiibfdlriftlidje dinltäge. (2. ajJofe 32. 33.)
semper esse in raetu, Xos cogitamus, quando
peccatum non statini pnnitur, \o fei) ftc t)er=
gefielt. SBenn vel fo offt fie fiinbigeu, tr
fimbe tüol K. Non oreditnr ba-3 U[iifer 'f)Lcrt
©[Ott 6ia cim fitr bie tijm fonipt, ut Tem- »
pore £ot.
[SSI. 91''] Nullum nialum impiiiiitnm Mo.ses
est fons omnium libroriiin a Davide et pro-
phetis [scriptorura]. Horribilis textns qnod
pastores Ecclesianiin pcccant primi, Sic lo
Adam in paradiso jc.
Cap. XXXiri. XXXI II.
B.i3eu(g): ^eurd^l
in(n)« £anb: jn§ Snnb
[D.S.] 'Non tecum.' ßv ^urnet noc^ ». 3;3n(")^ lanh: ^nS lanb i6
[Ulitfer Ijierr ®[Ott], [U. 5.] 'deposuerunt',
ba§ ift bei" saw'us jiecuniac |l.i. G.] ©tnb
beniiod) fvome Seilte gctoefcii, bnö fie ficf) fo
f)nben lucifen laffeii iiiib [finb] gefjorfaiu
gelocft. [ü. 7.] '.CMitteii bc§ ftifft-?', ift bodj 2»
jioc§ ni(|t gebatuet, [ö. 8.] Sic foUcn Mosi
in facieni nid)t fefjeil, sed siuipliciter in
nicfcn, ein fein tejct, [ö. 9.] Nubes loque-
batur cum 00, Sabib 3fa|in ©amiicl, trie
loerbeii fie ijcxaihi ftubivt f)at'cn. |li. 12.] 'Mi.s- 25
surns sis', G lote gern t)ette er Cliristnm
getiaBt, |t). 13.] 'SBeg', ®r lüolt Uiiifeni I)|crr
©[Ott iiieiftcrti , (?r iüolt gern Unffen, lunä
n iiind)cu iuolt, ^\ä) auÄ), sed lüirb nirf)t
ail§, 'scinni te', boS id)y nlfy tuiffc. \\}. M.| 30
'facies' mibes ', 3)ie lüoIcEeii fül for()er gcl)en,
|0. I.').] Moses luil nod) m()er Ijabeii (juam.
(ö. 17.] 'Sßil id) mid) tl)iiir, bn fom;}t mt
6()riftu§, (?r loil fd)iev 3" öid fvngen, ^^d)
fol bi-3 DoIc! regievn, ha tuivb nid;t bvnu§, 35
5 ii§ eitJl] cim iH 7 Nomo cvadct poonani peccati sui r 13 .33. r
') Vgl. Unare Ansr/. Bd. 10, 611: Mea lacies i. e. nubes. Facipiii Hebraoi non solum
id qiiod nos ut faciein homini.s, sed quod est eorani oculi.s et vicietur. Ut hie Facies
de! e.st illud quod coraiu videtur, quo deus deelarat se praesenteiu . . . Geriiiani non
accipiunt faciem pro eo quod videtur passive, sed tantnm jiro co quod videt
^rotofoll unb ^nnbfrfjtiftlic^e eintrage. (2. Tlo\e 33.) 267
Sa^ dominuui, (jui focit, ps[almus 22 lomeil
cum sua gloria. [ö. 19.] pracdicabo Xoa
cessabis, donec ipse veuero, tum faciara in
verbo Christi remis[sionem pco[catorum, ^ol
5 fonien staute lege, et uon mauifestabo corpo-
ralem ut ludei somniaut, sed per praedica-
tionem. '©iitc', ba§ ift P^riftuS propie
«öm. 9,15 dictus gioriani Eiiangelium, !:)3aulu'i furct
ben tejt red^t, Eff'undam 0|mnia bona mea,
10 sed per s'erbuin, sed non credetur, Cui
dedero credet jc. 2Rein ©Ott fol hJQtibeln
unb prebtgen, Est confntatio et solutio argu-
menti cur aliquid rebt, aliquid non, Cj fol
gratia fein, nidjt meritum. [ö. 20.] '!anftu
15 nicf)t feljen', seil, nunc, [tj. 21.] Petra @r \ml "-^i auff be(n) fel§ (trctten): auff
bie 3iuben nocf) beljaltcn [351.92»] sistetis, be[m] fe(§ [fte^enj
statuetis in petru\ ba§ finb nude |"[)roplie-
tiae] et siguilicationes. ». a 6i§ i^ (t)l}n) liSer (lotne) : Bii
icf; [fiirj über [ge'^ej
20 [O. 23.] '.^inben nnt^', ba§ tl)im fie tnarlic^ shosi-^j qui credit eredat r
i^t, Est proplietia de Cbristo et syuagoga,
Wo]e§ hjolt Christum gern 6alb ^abm,
5letn (inquit deus), habebis pop|ulura, qui
me non videbit. Tu autcm et credentes JC.
25 5Rofe§ ri(f)t ein reginient an, ober ®ott be=
l^elt im eth)a§ für. Christus hune locum
£u!.24, 2 enarravit duobus euntib[us Emaus.
2.ano(c32,25 [2. 5Jlofe 32, 25.] 'Ignominia' \Scliemetz
Schimiza\ In totis bibliis reperitur ter hoc
$io6 4,i2; 30 vocabulum In Hiob bis et hoc loco, ergo
26, 14 .... .
["nemo] novit [quid] significet. In Hiob
[4. in medio, 26. in fine] ponitur ]iro
auditu, Moses lib[enter depravat vocabula,
In hoc imitati ipsum prophetae, Si Ebraotis
35 essem sie redderem: ad auditulum, ^\i
ITjlS proplictiae über (promiss) 25 (ijrcbiflt) xcgimcnt zu 2S Hop pertinet ad
32 cap. Exod r zu 2'Ji:!0 Ergo nulhira exeniplum ncc autoritatem habent ut transferant
hoc loco igiiomiiiiam. r
') Vgl. Uiixrc Ausg. Bd. Ift, G44: in petra i. e. verbo et veritate persistent unb
h)it§ in bem flufft etf)alten i. e. in Kuangelio mit id) fic '^tn ein fdjlijfcn, ut non offen-
dantur. lllo tempore quando Cliristus futnbet gf)et et crucifigetur.
268
^totofoH unb {janbi^tiftlid^e ginttäge. (2. Tlo\e 33. 34.)
auditiis sub nomine domini et tarnen ipsius
opprobrium, Populus ift fein eigen öerr
toorben unb t^ut toa§ e§ tuollc [Iril], est
®ai. .V 4 extra obedicutiam Paulus: 'Evacuati cstis a
Cliristo' K. Oeiosu.s vob[is Christus pitho-
logiis jc. denudatus de sub iugo dei et legis,
Is textus eomplectitur papatn Turcani et
ommes qui snbtrahunt [se] a deo. Eb[raeus:
{■ebt. 10, 39 Ne siinus subtractioni? filii. 2öie fein !^at§
Slaron angerid^t, Si schemctz verbi dei non
possumus audire ("auditulum, porcuncta [?]
verbi] 2(aron %sxi nu^ ein prebigt gemacht 3C.
liat ein prebigt gemacht [3Iaron] (ein la^tn^
ftnclidjen ') unb bamit toöHen ctlDa-3 !oftUc^§
anrichten per kenodoxiau.
Cap. XXXIY.
[ü. 5.] ncfien in, 3" 5)tofc Ibnfcv Öievr m o
@[Ott l)at im gefagt mysteria, ba§ lex Mo.si
Cut. 24. nic^t allein llju, Christus istum locum ex-
plicavit duobus euntib[us Emaiis. Ista non
sunt verba legis sed fidei, Hie Moses non
est Moses, sed cum deo solitudo tft§ leben
unb fcligfeit, quiando venit ad populuni
occidit eos et fraugit tabulas. Nemo inno-
cens, Moses et lex dicit, qnod non iusti-
ficemur operib[us, ba» tüirb (S^riftu» Jjtebigt
TiaBen <lnob|Us euntii)LUS Emaus. [3?t. 92*']
nuuc Nota, ex lege iustificamur, ratio cjuod
10
XXXIV.
3 gegen biffcm dcrge (u6cr) : (fo
tocit man bicfcn Berg fcf)cu
fan) r
5 erniber his SBoIcfen nnt. dazu 20
r: seil. Deus (-(- Nomen non
sed verbum legis Sed eredo
proinis[siones)
(er) trat: trat
(Bei)) in a*
unb (rieff an) be§ m'Sim.
namen: unb prcbiget {l)I)n§)
lion['//]be§§e;)ti}i5^ namcn;
dazx am oberen Blattrande:
[ai.] + (prebigt) ÜJJofe Be- so
frf)rcibt fjie haB gef)e!nnni-3,
S)a§ g^riftu§ ber ^m^ fei),
ber für im loerbe (ba§ ift für
bem üolcEc bes gefel^S) ubcr=
gef)en, unb t)rcbigen, i)aB aQe ^s
tuelt funbig, aCcin (au?) au§
gnabcn fclig muffe kierbcn, Inic
er brobcn fogt cap. 33., SBcrn
17 .34. r zu 28 Moses .alius qui cum deo alias qui cum populo loquitur r
') Grimm DWtb. 5, 302; auch Luther.
iPtotofon unb l)anbfc^riftlid)e eintrage. (2. ÜKofe 34. 35.)
269
1" [ö. 9.] 'populus diirae cervicis' est. Si non
es nobisoiini, unb bringt»* mit ein fadE
öol bann^ierjigtcit ha3 hu imcr Ocrgebeft,
non veniemus in terram, Si non aifers
gratiain et misericordiam, opera nostra non
15 facient, [b. 10.] Ecec ferio, locus etiam is
est de novo TestaLmento 33on beni boldt
3o^. 4, 32 fol§ fomen, 'Ex iudeis salus', [de rc stupenda]
Stupeuduni, quod [pro adniiratione] reddit
attonitos, öerfturjt, „©c^recflid}", .sonat ad
20 mortem, voio habere ad vitatii, [b. 11.]' Serva',
S)a lompt nu lex. [d. 13.j Sed aras jc.
luipii cultus aboleudi, non admittenda
commoda interp[retantur ut Canonici Mis-
nenses jc. differentia legis et Euangelii, Ibi
35 pulcherrime distinxit legem et Euang[elium.
i.Sot. 8,4ff. Paulus observa\at ad CorLinthios.
[D. 33.] cum pop[ulo loquens velavit faciem,
[ü. 34.] cum doraino Jc. Prophetae David
30 et Isaias diligenter istos locos expenderunt.
Nota.
Cap. XXXV.
[t. .5.] Tritphn: motio. levare [cor] [bie]
luft ba^u Ratten, gern tt)cten [P. M.] qui
35 studebant huic rei.
[ö. 22.] bie »neiber bie mit umb giengen unb
iunbten» i. e. @ie !unben§ f^un, et tfjateni
gem. Sie luft ba^u Ratten unb funben§
24 (Pepug.i) differentia
») btingts = btingft.
id^ gnebig bin, bem bin id) gnc=
big, bas ift, 6-3 fol nur !cincr
mittoerden oboerbienen, @»foI
gnabe fein unb fein anbcr§ jc.
äBie benn be» Guangclii pre=
bigt gleid) olfo leret.
B. T bclu'arcft): bcmcifcft rh
unfi^iilbig loit, dazu r: Ne
Moses fjuidem
B- 9 "^alsftarrig 23oW unf, dazu r:
opera niea non fuerunt si
misericordia hon comitetur
SBir finb inol fo bofe.
B 10 (fc^reälid^) : tounberbarlic^ >•
iiiB.27 Senn naä) his SBunb gemacht
tinf, dazu r: universal [?]
XXXV.
B 19 mit ben ßleiber : mit ben
Meibern rh
270
5?rDtofon imb f|Qiibfc{)rif liiere ginttägc. (2. 9)Jo(e 35—38.)
deus uon vnlt eoactum sed voluutarium i' ■-•' (ftipt gcidjirft Inorett) : fol^c
ofBciuni, [ö. 26.J „©cfcfiidt", [uaturae] est er6eit fimbtcn 'igefc^icEt) imb
potius ingcDÜ quam artis. Actus pro possi- toiÜig ba^u iDorcn r
bili. [ö. 27.] [brockten ftcin i. e. bag man
feil !^at], esse pro uiodali.
Cap. XXXVI.
[ö. 5.] '^u DieF, ba§ tl]ut man i|(t nt(^t.
[0. 20.] ©inb Uiarlid^ ftarcEe ri)ol)e] 6rct
getoeft, tote l)a6en fie eä funnen tragen,
fö. 29.] 'flammer', est roniunctio cavitatis,
David et Isaias. Ijalte tc^, toerbcn Ijierinnen
tool ftubiert tjaben. [D. 35.] fecit vela die-
rubica i. e. plena eherubim.
XXXTI.
i'- - an feinc(m) jtoeen ^ipffen
»■ -'6 filtiern füfie(n)
■ madjet (6t)eru6tm am; fur=
[jang funftlit^: madjct |"bcn]
furi)ang mit ben 61)eru()im is
bran (bran) [r] lunftlid)
Cap. XXXYII. XXXYII.
S!a§ ift [Thronus vel] bie bedc, lieber i^. -'mit feinem golbfe]
ber laben, » & üon feinem golbfe]
c- ~> üon tii^tem golbfe] 20
[b. 10.] 3ift ein feer Hein tifdjlin gctoeft. 0. is feinen fnffen: feinen öier^ [^i
fiiffcn
B. isleffel, fannen: kcfjcr [>•],
!annen
»■ 17 öon feinem tidjtcnt golbfe] -*
Cap. XXXYin.
[ö. 2.] Fucrunt turriculac nou cornua.
[b. 8.] Sacerdotum filii cum mulierib[us
I. Sara. 2,22 concufbuerunt] 1. Reg. 2. S§ tft coetus
mulierum, ©inb honestae mulieres getoeft
niilitabant in Eb^rco est. G§ tft fo gctoeft:
ubi 5J}unt^e, ba finb Sfonnen. S)a§ öold
^at ire toeib ftetg um6 fte^ fjatcn projjter
.scandalum, contra grceos, toacf;ten, erbeiten
fanbcdjtiglitf)], bicneten. V. d. (piia mu-
XXXYIII.
(gegen ben beeren; bie fnr ber
t()iir ber §ütten be§ Stifft§
(lagen): gegen ben äÖcibern,
bie für ber t[)i'ir ber ^''"tti-'n
beu Stifftä bicneten r; in der
dazugehörigen Glosse ist das
Stichwort ((S)cn §ecren)) gr-
slrichcn und ersetzt durch
7 36. r ;; cavitatis] caritatis vukjUch 18 37. r
') Keucr Text = Hehr. -) fie = fid).
27 .38. r
iProtofoH unb ^anbfd^riftlic^c einträße. (2. SDlofe 38-40.)
271
lieres finb fcer Qiibedjtig, iciuntrt, geCctet,
gefaftet, quae sevaeriores crga alias plus
concubueruiit 2C. [SI. 93"] leiunantium mu-
lienini Graecus habet, [ö. 9.] S^er "öoi-fjoff
5 ift hex mittag i. c. ®r macijt einen 'uHib=
l^ong' 3ujn Oorl)ofe.
[ö. 24.] S)cr ßentncr toirb nicfjt fo groS ge=
tocft fein toie unfer.
2BeiBer ['■]; ebenao in der
Glosse ficstrichen (rittcrlid^).
ein g?or^of, (®) : ein[en] a\n-=
f)of [gl
einen umbtjang : [mit]
eine[m] uniütjang
Cap. XXXIX.
[ö. 15.] 'fetten', ift ein fcer maieftctifc^
bing getoeft,
[ö. 23.] 'gefalten' ober geftepfft, toie man
bie S'lorinbergifc^en tjaufcen ftcpffct,
[ö. 30.] 'bie J)cir[ig!cit be§ ^(^mW , ift
Domen doniini gelücft. 6-3 ift ein biabema
getneft, [o. 31.] gin fdjoncr »ueiffcr l)ut unb
2« ein gulbcn borte ernmlj, l)at ni(f}t iebermati
muffen golb tragen.
XXXIX.
B I' ßettcn (f)inauff) : Letten [mit
jtoel) enbcn]
»• •-'■< gefalten unt
»■ ■-'' (ben) ßngenroe!: [bir] (?ngcnr6d
fciben gcloirrft 3taron: fei=
ben, gelnirdt, Slaron
f 30 (an ber) I)el)lige(n) Äronc:
[nemlid} bie] f)el)Ii9c ,Ürone
». -13 ba§ fie es (ttjeten) : ba§ fie
e§ gemadjt fjatten
XL.
Bas zu V. 1 Siehende (Ehre. 9)
(jeslrichen
DG feijen: fetten l^er aus rh
Cap. XL.
§a6cn ein iar an bem tterd ber tüonung
geerfieitet.
25 [d. 6.] 6§ ift er auffen geftanbcn,
[O. 5.] Dieud^altar ift» bro6en auffengelaffen
i. e. lein figur ift gemati^t, fe|t ben altare
aureum seil iu taberuaculo JC. *" ». 9 Exo. 30. r
iui).i2 Exo. 29. r
30 juD.n Nu. 9 (8) r
[ö. 38.] In saiicto sanctorum ftel)et§ ni(5t§ ». ns tuar (feJrr bi1)nnen)i: ffc« r.-
benn [ignis] In eo seil. taber[naeuIo libeu- (ijnu ber felfacn) (fie) loar fie
tius vellem habere in ea seil, nube, ut supra.
Nubes nocte fuit [eolunina] ignis i. e. bc§
35 nac^t§ ift ein feurige toolcfen getoeft,
Nocte rubet, interdiu est candidum lucidum.
felürig rh
11 .39. r 23 .40. r 25 (Quaesüo est) GS ift 26/27 von ^m^allaxbis imaä)t r
•) Der alte Text wörtlich Hebr.
272
$votofoE uiib ^aiibjdiriftlidjc eintrage, (3. Tlo\t 1.)
so.oetob. LEVITICl CAP. I.
Libenter lego Leviticum propter poemata
miilta in Homero. quae iiitellexi de sacri-
ficiis ex Levitico. [ö. 2.] ^ä) toit md)t
flüfien mcnitf;en opffern 3C.
[ö. 3.] Non locus de voliuitate offerentiiim
sed de beneplaeitu et acceptatioue dei. ^
[b. 4.] Sustentare {Saniach] ijaim bic !^ailb
nidjt nuff bcn oc^fcn gelegt, foitbcvii mit bcr
J]anb angriffen, iinb fo aU lüolten fie in
Quffl)cben, ut si quis tollat canthaniiu et
teneat iu mauu, f)eift Samach, susteutare.
[ö. 8.] fette: voluptas, fc^jncdt mvi, bas
Inil un§ ©Ott ncmen,
[ü. lO.J Zon ift geinis, bic nnbcr jlnet) spe-
a.iBioifi.scies, ut supra BvJicmo/l/ : pecus ?c. 5J!ofc fjat
bicfe sacrifioia [nidjt] erftlid) crfnnbcn, tonten
oEe f)ei' a patribLus etiam aute diluvium.
3?oö 2)rittc Sßnd) mo\e.
I.
i'. 2 unb (ben) ©c^afcn: nnb s
©djafen '
0 3 (Dc^fen) : tinbern *■
f 8 (ben Strninpff): boS fett- r,
(hau: n-s adligem ad partes is
»•sein (öpffer) haS (luolreucfjt
fuv) ben; §ß9i9i5Jn: ift ein
feur(Iin) 3uni fuffcn gerud)
(bem) [r\ bent §e3t3i9i.
5 (Ex iUis tnnien spcciebus) ^i) liiil
uiib ID0§ iii()ct ift, fiauc^ r
IS (©tvumpff) : ba-3 fett /•
0. i3(Dpffer büa U'olrenrfjt für): 25
feur jnni fnffen gerndj /•
»• 17 (Gpffer hau toolreudjt) : feur
3uin fuffen gernd; r
14 gelte rh 14lir> Omoutnm tuttclfteilc
') Diese Kmyt'ktur kommt erst l.'i-lfi in die Bibel. ') IIB] ^"iQn; der neue Text
= Hehr, und LXX; der alte hat ftriimpff — ©tiimpf, IHiimpf. Diese Übersetzuny ist riel-
leiclit entstanden durch Verwechshing ron -ns mit TiE, das treiilieit liedeulet, also ftrumjjff
= hai Slbgetteniite. Vulg.: membra quae sunt eaesa . . . caput videlicet et cuncta
adhaerent iecori. Ebenso in I, 12; dagegen ist in cap. VIII, 20 "TiBr; = fttumpff stehen-
geblieben.
^totofoK unb I)anb|c^rift[ic^c (Sinttägc. i3. Tlo\c 2. 3.)
273
Cap. II.
[SBLOS*"] [t).2.] Aliud geiius,'oblatio','fpci|'=
opffer', Sinb feine ritus getoeft, Slbam [.2.]
unb 'ähd finb aud) ha, öon [.1.) bem lücifc
finb §errn l)erfomen,
II.
»■ 2 (Opffcr iaS- »Dolreuc^t für) :
fcur jnm fuffcu gcrudf) r
0. 3 (opffern) : feurn r
B-9 (Cpffev had luolreucf^t für):
fear jum fuffcn gerudj r
»• 10 (opffern) : feurn r
o- 11 jum (opffer) : feur n-rs r
0 13 fal^ be§ Sunbes unt, dazu r:
'sal federis.'
10 [o. 12.] 'SBringen [jum ©rftling'], seil, l^onig ac
praedicator^ non debet offerre iiiel sed .salern.
§Ontg tft geloBt in scripturis, Corpus [P. M.]
debet mortificari [D. M.] non auitua 3C.
[p. 13.] Nobisciim est sal faederis, Abia in
. e&ton*i3,^ 15 paralLipominis. Christus: 'Boniim est sal.°
aKatr. 9, 40 Christus 2C. 'Omne sacrificium ignc et sale
coiificitur', Mar^ci 9. 6"l)riftu§ ^nt gar nic^t
facrificirt, nisi in .3. festis f)at er feine
oblatioiieni gcBcn ut laicus. Sacerdotes
20 ^üBen in mactirt, ba lernen fie e» an ben
unteren, [ö. 14.] 'Spica' cum culmine estju». h /•; n-'^s spica
'fangen'^ i. e. er fot ju mclf) mocf^cn "bie
Sangen'.
^ ■
^ spice
CAP. UI.
'Ilia' bie buge ['Icnben'], (5§ '^eifft aB=
reif fen öon bem anbcrn bing, al§ bermen 2c.
.^aBen sacrificiis varia nomina geBen.
meiisis ^ spiceus
B. 16 (Opffer): feur r
UI.
0. 3 nemli($ alle§: ncmlidf), aüei
u- -1 (an) ben nieren (baju) : an
ben nieren (5ie|i) aBgeriffcn rli^
»•5(Dpffer ba§ tüolreucf;t für):
30 Lfeur jum fuffcn gcrud^J r
»•9 (opffern): (fcuren ^ll•^(; r)
opffern ^um feur rh
(mit) bem rucfen(,)*: [öon]
bem riidcn oBgeriffen r
2 .2. r l3lH Apis sine coiicubitu gignit legit florem et pdste.i incubat r 22 foI(§) ju
') Vgl. JJtisre Ausg. Bd. 25, 411 f.: Hoc vocat Paulus Euangelium sanctificare, dicit:
i(^ pfleg einci ptieftctS nmt. Quomodo? 'Ut oblatio gentium' [Rom. 15,15] . . . 61)tifllid^
Opffer im neuen Jcftament: Euangelium praedieare. ') fange = JJire s. DM'tb.; vgl.
Jos. 5, U. ') Ber alle Text baju vielleicht nach Vulg.: reticulum iecoris cum renun-
culis; der neue unge/ähr = Hebr.; tcörtliclt: an ben *J]ieren foH et el toegneljmen; ebenso in den
Versen 10 und 15 Kap. 4, 9. *) LXX: avv raii t^öat; ticquäcT avio. Vulg.: cum reuibus.
Sut^et§ aSerlc. »ieelübeife^ung 3 18
274
SPtotoM unb ^nnb!c^tiftltc|e (Sinhägc. (3. SKofe 3. 4.)
(ba3uba§)fett:unbat[e§[»-]
fett
D. 10 fett (ba§) ^ bran
nieren (baju): nicrcit ah=
gcrtfien r o
[O. 11.] 'pabiilum ignis' jc. S^aS ha5 feur » n jur fpeife be§ (Dpffers): feuv»
toegfrifft.^ ('pabulum ignis') r
0^ IS ii6cr bev Ie'66er(,) an
nieren (ba^u): nieren a6=
gcriffen r lo
». 16 (opfferS) : [fcurSj
CAPYT .mi.
[b. 2.] S)a lommen vocabula, quae per-
tinent ad legem, bic man proprie fol fonnen,
peeoatuiii erroris et superbiae, [O. 3.j ge=
falbter fgetüeitjeter] priefter, <iui facit popu-
liini peccare, nos dicimus 'ergern'. |t). 4.]
@oI nidjt f)in ein ge'^en, sed er au'3 bleiben
bei) [bcm] tifd), Extra vehim est altare, de
^■|cbt.^8,'2t.''^l"o supra cap. 40. Exodi. Ebre[orum Epi-
stula errat.
un.
20
»■■.foI (feines) blutS: fol be§
farren blutl'
in» 7 I)6rner bis ;^utten unt, dazu r:
Altare iucensi infra Velum
nibeum
zu 6 pabulum ignis r
2. TOofc
40, 5 ff.; 38, 18
') Diese Slreidmng bleibt für die Bibel ohne Wirkung. ^) Die ersten Kapitel
(I—IX) des 3. Buches Mose sind auf/hllend kurz beluindelt, auch entbehren die Verhand-
lungen der sonst meist zu bemerkenden Eindringlichkeit. Diese Beobachtung entspricht
durchaus der Wertung, die Luther diesem Buche mehrfach zukommen läßt: @iii tcrbticsüd^
Sucf), ba= Do» toctiigen gcicfcn Itiirb, nennt er 3. 31ose kurz vorher (s. oben S. 23'J): die lang-
atmige Auseinandersetzung über das vielgestaltige Opferritual schien ihm eine Sache zu
sein, wert, von den Gelehrten verhandelt zu iverden, aber unfruchtbar für das Interesse des
Laien an der Bibel: In quo (seil. Levitico) describitur officium saceidotum, ut hoc
officium auitid)ten in isto sacello mit offer et aliis, quare hie über in pnncii)io non est
liber pro laicis neque hodie ludei sciunt. . . Cum itaque non sit pro laieis. Ia4 id)
ftljen et commendo doctis. Pro vulgo sie dico et .sat est, quod omnes oblatioues
bestiarum . . . omnia abolita in novo tcstamento. Nos babemus unum sacramentum
. . quod est Christus . . . Qui vult studere in Mose et legere ista sacrificia hoc sciat.
. . Qui ergo luft Ijat, legat, für beii l)auffeti toug^ nic^t. Ideo ex hoc libro sumemus
quod videbimus nobis servire. Vgl. Unsre Ausg. Bd. A<, 411 f. ') Neuer Text = Ilebr.,
Vulg., LXX.
SPtotofolI uiib I)niibtd)riftlid)c ©iittägc. (3. ÜJiojc 4. 5.) 27')
s 9 nicvcii (ba^iO : ntit^ftiifiMi r
Scbc. 13,11 [d. 12. j 'Slujfcr' 'Quorum Corpora oxnriiri- o. i-' allCy I)inailC': OÜCiJ gaulj [»'/«]
tur' jc. S)aä ift ber locus ad Eb^reos .13. ]^inau§'
@s Inirb fccr iibcl gcftuntfcn fiaBcn, aU in
5 eim lii)larf;tt)aufc, ber man !ciii§ in ber ftab
leiben tan. [o. 13.] Si tota Ecclesia i. e. si juu.isöerborgen: i.e. igoorareut
aliquis caetus peceaverit, et ncsciret et
postea intclligeret. U6cr beni Sejt ftnb üll
^ropljeten tob gcjcfjidgen, quia praedicave-
10 runt: Si etiam sacrificas, sine fide, nihil,
.1. praecep[tum geljet bor. Suiten: ibi est
proraissio renaissiouis peccatorum, ergo es
hereticus.
»■23 (ober) tüirb: nnb ['] luirb
15 [331.94»] [ü. 24.] Non: „pro" vel „vice", sed
'in loco' i.e. 'an ber Stete', ort, »28 (ober): unb r
DM an (ber [tat): (bem) (cte) ber
ftete r
»■31 a'6(nenten): afireiffcn »•
so abgc(nomen) : abgeriffen r
B. 32 (8d;af) : [(Icmlin)] jdjaf >•
©ie ift on: ©ie ift, on
»•33 auff b(a)§: auf be§
an ber ft(a)t: ftete r
35 ». 35 a6(nemen): abrciffcn r
a6ge(nomen) : abgeriffen /•
juni (Dpffer): jum fcnr r
CAPYT .Y. V.
[b. 1.] Admonicio, obiurgatio, Ijeifft I)ic »■ i (f^luc^): (eib)^ r
30 all§ geflucf^t. » •• (unb lonfte e§ nicf)t) : c^c er§
t)ebad)t *■
»■ 5 (be)fennet, ba»: [er] !ennet
fid) [rh] iaä
[ö. 6.] '3um ©unbopffcr' geI)ort nidjt thus, ». s ^igen mutter (bie ba getrogen
35 graciaruni actio, fonbem coutricio allein. I)abe/ '
zu 3 Ebrg. Epla. cap. 13. mit schwärzerer Tinte r 34135 ©unbopffct bis allein unt
34 Sunb c aus funb 35 graciarum c aus gratias
') Nicht aufgenommene Ktrrrektur. =) Nicht aufgenommene Korrektur. ^) Hebr.
heißt nur ein aSJeibd^en Dom ßlcintite^. Vulg. capram.
18*
2?6
^rototoU uiib f)onbfcf|rlftrtd^e ginhäge. (3. «mofe 5. G.)
S^aa tnil toerben ein sacrilegium, ba§ unrein
fol fie nic^t angrciffen, ». 7(iS)(^nf: fc^af
0 « ab(reif)en); abbrechen r
0. 12 (öpffer) ; feur r
[ü. 14.] auä) nicf)t ha?- bcilige, baS ein biffen s
fleifc^ iffet Dom Opfer, ober öom Mincha
ein ftud 3c. ». is (©)oI: fol /■
[ö. 16.] 3i<^ l^alt e§ l^eiffe quintuplum.
». n ift (ber) : ift (einen) einer r
.5. 92oi)crab.
39. anni.
CAPVT .VI.
Nunc de usu sacrificiorum,
2.fflioicio,2[ö. 9.] 5Jlan fol onff bem oltor feur
polten "bie gan^e nac^t'. Vult diicore non,
quod holocaustuni .semper ardeat, Nadah
4.äJio|e3,4et frater iiiorieutur propter hanc legem,
aripiunt igueiii alienuiu 3C. Senteiitia est
hiiius loci: auff bem altarfol feur brennen k.,
foHen nid^t electicias passiones [ut mona-
chorum] f)aben, sed mortificationes Spiritus
et fidel, [ö. 13.] Nee extlnguetur [.1.] nee
slt allenus [.2.] [ignis], Continuus ignls foI§
fein, [33on] luge sacrlficlum iftS gereb. Euri-
pldes vocat sacrificla etiani Igiies, habet ex
patrib|us. [b. 14.] Est genus sacrlficil 1. e.
be§ tcglidf;en opfferg. Mincha fol auc^ gan^
berbranb tnerbcu Hien§ ein priefter opffert,
Matt^. 6, U' dr mü'5 aud) betten: 'dimltte nohis deblta',
(5{)riftUö ift aufgcnomen.
VI.
ju 0. 1 ff. sacrilegium rnptum sed ex
hustiis (li) imprudentiam, 5Jlit
gefreffen r
t). 7 (ba5) ixfiä) brau: bran er fic^
». 9 (.öcrt) be(§) 2lUar(.5) : be[m] n
5^Itar^ dazu r: Nee extiu-
guetur Nee alienus sit iguis
30
D-20 (toet^^e): falbnnge »■
(junt eJuigen) SpeiSopffer:
bc§ tcglid}cn [>■] ©peiöopffer[§]^
».27 ber fol (fic^): ber fol ba§ be=
fprengete ftüdf r
6 estimatio r 71 Kzech. iiil'i;i 27. r 10 flon(jE(n) IlO^t 3(i dimitto bis
debita U7it
') Alter Text = Vulg.; neuer = Uehr. ') Hebr. l'^iaPi Mri3a = befiänbigce Spei?;
Opfer; alter und neuer Text also nur verschiedene Ausdruckstceisctt.
^rotofoH uiib ^anbic^tifllid^c eintrage. (?,. Tlo\e 7. 8.)
277
CAP. vn.
VII.
»• 4 nieten (ba3u) : afigeriffcn r
[ö. 14.] '©inen' seil, öon bcn !ud)en. 3ft
brumB locale orbtnirt, ut cesset, Et leni-
5 salem ideo vastata, ut sciatur Cliristum
venissc et illum populiim non esse ainplius
dei populum, Bethlehem iam aruplius nou
est, ergo necesse est Christum venisse,
[b. 19.] 2ßen§ sarrifieium ift unb niret
10 ettnas unrein, fo tft§ gar unrein, [o. 20.]
Extirpabitur, ein ftrenge gebot, [ö.24.] '9lu^'i» »■-'•• nu^ unf, duzxir: opus n=xb73
ober Brand) i. e. madjt brauS ioa§ ir toollt,
allein effets ni($t. [sBI. 940] [o. 34.] §cbcbruft
unb '§e6efc^ulter' [P- M.] [gefeit mir auf=
1.1 bermafjen tnol] Sie foflen tragen unb treulich
meinen i. e. fl). M.] foUen treulich unb
ülciffig fein. [ö. 35.] '©alBung' 3ft fein, »■ a^- (toeil)e) : falBunge r
ba§ 6^riftu§ imer brtnn ift [ü. M.]. » 36 (meif)ct): falkt r
CAP. VIII.
20 [ö. 7.] S)aö crft ift all.a, 2. balteus
.3. feibenrod, ift „geel" geloeft, bo§ ift
historicuni, ift gut JU Icfen [funam erus [?]]
K
[ü. 14.J baa ift hostia 'pro peccato'
[ö. 24.] 'le(^t bäum' 'Siedjt ofif [b. 26.] !or6
30 mit bem brob ift ])er onmia in Euripide.
[ö. ;53.] 7. (]iel)Lus ttjo Ircrben fie t)in gc=
biffen I)aben 3C. ift ein l^arte tücifje geloefen,
vin.
«■7ben (gelen) ©eibenrod'
B. 8 Siedet unb Uferet (f (Raffen) ;
dasu r: 2ie(^t, 9iecf)t.
»■9 (ein) gülben SBIat (an) ber:
ba§ [)■] gulben SSlot ber
»• 20 ftrumpff Mw^,(ia2M>-.-(&trumpff
13118 §el6e6tuft hU brinn ift unt 15 foIIen(8) tragen
') Hebi: tuit V-'San-nx = Obergetoanb; Luther üheractzt aber hier wie 2. Mose 28, 4
imd 29,5 Seibenrocf.- das gelen der alten Übersetzung stammt entweder aus Vulg.: tunica
hyacinthina oder a%is unbewußter Herübernahme aus 2. Mose 28, 5. 6. 8. 15.
278 SPvotofoIt mib Ijaiibfdjtiftlidie eiiittöge. (3. iDiofc 9. 10.)
CAPVT .IX. IX.
[b. 1.] @t i[t gelnettjet, ttit.. e @o ?)/s erj($einen «w^, rf«-« /•;
Infra in fiue cap[itis Sop. 9, 23
[ö. 7.] nii iiuiy er ein Sd^ul rcdjt tliun, 6r
fol ba§ 'funbopffcr' opfferu, ba§ fein funb= s
0|3ffer tft i. e. pro suo peccato U6er 'ba§
iuge sacrificium iiat er auäj boS muft
Opffem, de quo hie. ä"D.niuge seil,
[ü. 24.] Sßaren fro, ba-S boS opffcr nngencm ino. 23-24 S^a bis fenr lam «»A <?«.?(«
toar. ßompt nu ein ftnrcfe teutatio brauff. r: supra in prineipio Cap[itis w snp 9,6
CAPYT .X. X.
[ö. 1.] S)ie .2. lnoUcnö pricfterampt lier=
fu($cn, [ö. 2.J gc^ct in aber nbel broB. Sinb
on 3^fifrt feine ßeute [^Kenner] getcefen.
SBerbrenft niid) boS fo feine -JJicnncr etiam; 15
[ö. 1.] §Q6cny in ber .s^anb getragen al§ ein
calicera, falfiric^en\ [0-3.] [i.e.] irer ju in »• 3 fc^toeig ««/■ dazu r: i. e. 'qui
mir tiiil, muy m\&) £)ci(ig Ijalten, nou für mihi appropinquunt scieut me
ein ®i)^en, qui mihi mini.strant, sciant me sohim non prophanum.
esse sanctum, Quis poterit stare a facie 20
1. ©am. 5, 3fi. deorum istorum sanctorum 1. Reg. 5: 'tace-
spi. 4, öbat', "ta^ tjeift hiotus doniLestieus. 4. ps feib
ftiH, Comp|!otum est iumentum insip[ientiae,
i. e. tft ftil lüorben, [ti. 4.] ba§ ift alia cala-
mitas, uec pater nee tilii Aaronis i. e. fratres 25
ip.sorum muffen nidjt erjugeljen, fonbern
fremfibe. ift calamitas ÜLomini Sebaldi.^
23 Compi^letum est. iumentum iiisip^ientia unsicher
') Über falfiiidjen s. oben S. 256; vgl. Unsre Ausg. Bd. 36, 93, 4 tind Anm. 2.
*) Über den Juristen .Sebald Munstercr rg!. ZeiUclir. für hist. 'J'heol. 1874 S. .552. Seine
Frau starb am 25.126. Oktober. Luther nahm die Kinder in sein Haus (rgl. de Wette
5, 218). Am Tage darauf starb auch der Hausherr und Luther hielt ihm im KoUeg id)er
die Genesis einen Nachruf (rgl. Op. Exeg. Lat. Tom. I, j). V, ad marginem Cap. XXII):
Incepit hoc caput Lutherus anno XXXIX. die Octob. vigesima septima, cum pridie
sepuHus esset clarissimus et optimus vir D. Sebaldus Munsterer et paulo ante eum
duo optimae spei adolescentes. Fecit initum lectionis in huuc modum: Non ideo lege,
quod cupiam vos hoc tempore hie retinere quo timetur periculum pestiferae luis;
quodsi pestis imminet, fugiat qui volet, ac praocipue isti qui sunt pavidi. IJos enim
scriptura sancta iubet excedere castris, nee faciant pavere eorda fratruin. Ego qui-
dem grassantem luem hoc tempore non metuo, sed iudico, pavorem praeeipuam huius
mah causam esse.
SPiotofoH unb 5anb|dt)tiftlid^e eintrage. (3. ÜJJofe 10. 11.)
279
s.OToIt 12, 6 ff.;
11. 12
3id^ ^alk [P. M.] sacerdotes feien mit me-
dici gelüeft. In Talmud fol oiel gut» öon
ber inedieiua [fein], ».6 g(e)Iea3ar: ©lea^ar
Hoffen unt, dazu r: ir^s
5 [b. 18.] '2int f)eiligcn' snpra capint. [ö. 16.]5iii'. ic more ho.stiae pro pcccato r
Sinb erfc^rodEen gctneft, ba» fie el nic^t
geffen ijabm. [St. 95"] (Jr fol nid^t lugcre
et tarnen luget Contra legem dispensat
deus ideo, quia non potest esse laetus
10 Coacta servicia displieent deo, et [in]
deute[ronomio. Non in tristicia comedi.
[0.19.] Coram deo fol man frolic^ fein: f. lo (unb giitev bing fein fia) bcni:
letaberis et epulaberis coram doinino, .seil. fotte ba-i bem . . gefntten /',
e§ laäjt fi(^ ntc^t, tocnn einer iDcinen fol, dazu rh : JpC^ Denn non viih
16 Laeticiam oportet adesse vel potius omit- servari sua praecepta in tri-
tendum sacriücium. stitia
CAPVT XL
[ö. 3.] Regulam generalem ponit: [ö. 5.]
1. Ganinic^en, non in duas sed quinque:
20 6» fol f palten tote ein hod, jiegc, !ue.
aRatiS.3,4 [b. 10.] Cancros' non ederunt, ergo I<)[annes
bapLtista non edit, ut tu [P, M.] dicis.
[b. 13.] 'Halietus', 'fifd^ar' funen tuol fifc^en,
multi ^ie. [b. 16.] 'D^acfjteule' a rapiendo,
25 violando: pica tüolt i(^ [P. M.] gern brunber
I)aBen propter dominicastros^, sed contiiietiu-
inter corvos. [b. 19.] 3)er '3ieiger' ^eifft
'hasid', iusta, misericors [concordat] cum
?f. 103, 17 psalrao: 'Herodii domus' [b. 18.] f(ebbcrmau§
30 mu§ man taifcn bleiben propter EsaLiam.
3«[. 2,20 '3i|orbomer ift grandis avis tempore veris.
[b. 16.] galdf gebort unter bie accipitres,
XI.
jii 0. 20 (i. e. pedes habet sed non) r
15 oportet] apertam möglich
4 WIE] W^BFI Hebr.
22 folica r 24 über rapiendo nieht in Eb.
') Vgl. Unsre Ausg. Bd. 25, 415. ') pica = elfter. Luther hatte m der Sonder-
ausgabe des A. T. 1023—1528 QtLiitx (nicht iBtoxd)); hier möchte Melanchthon darauf zurück-
greifen zur Verspottung der Dominicastri (mit 2au§ unb gfto:^i; vgl. bei SchlaginJtauffen
Nr. 531 ; Lauterbach, Tagebuch S. 9. 21.
280
!ptotDtoa unb fjanbfdirifttidjc (Sinttäge. (3. TOole 11. 12.)
[b. 21.] v[ult d^icere: G^§ fol ein loldjcr oogcl
fein, ber nicf)t lange fuffe I}at. 6§ laut aU
fei) eS ein ttjicrlic^en, bas !ein fcf)cndcl liabe,
fol ni^t I)upffcn auff erben, ftar, {)iin, gan§
[tauten] I)Upffen nic^t, [puto eum loqui du]
figura pedis, supra, de locustis [P, M.] lo-
quitur et briicis, (?§ tft '^ie tüie broben mit
bem efcl cap. 2. Locusta [P. M.] :^at Bein
tantum ad saltandum, non potest incedere,
Cui non crura non [ad] saltandum, nou
incedendum, ad pedes i. e. ad ambiilandum.
©ie foüen auff 4 fuffen get)en et [aud^]
brauff fpringen, [b. 23.] bie aber auff 3tT)cicn
fpringen et habent 4 follen iramunda fein,
1. Sön. IS, 21 'Si Baal e.?t deus'? 'claudicatis in utram-
que partem.' ['$1. 95''] nii^t mit jlncien [seil]
?ed mit allen bieven. [ö. 27.] 'Sappen',
f)aBen feinen beern geffen, [b. 33.] '3u6rocf)cn'
[afö], ^\t ein groffe Befc^tDernng getneft mit
ben iudiciis legalib[us. [b. 41.] Stauppen
[©c^Ieii$en^] finb I)ie berBotten, [b. 45.] Ego
1. 3?ttrii, lesanctns, S[anct $ßeter '^ota anberi? gebogen
benn '^ie ]^er.
(bere f nie ^inbertoertö ^ fte^en,
bamit e§) : ( Vel bie nii^t mit *)
unb nic^t mit jlneien (fuffen)
[beincnj (Ijupffct auf erben sed
omnibu.s quattuor) /•
u
20
t« (uBer) bie: [bon ben]
xn.
llnb fol: Unb fte \>-\ fol
CAPVT XII.
S)a fomcn nu bie fraloen, 3r ^aU§ de
auf. 2,s2ii. indnstria gemacht, [b. 2.| 'Befamet', propter
Christum.
[b. 5.] Si pueljam ac. est inimunda bie erften
14 tag, fb. 2.] si maseulum, 7 diebus. Omne
factum [I). M.] qnod habet constitutam
poenam capitalem, est peccatum mortale,
quia est contra naturara [b. 6.] ha§ ifat
etlraS getragen, benn [bi§ boltf] fic IjaBen
biet tinber get)a6t.
7/2 boflel fein (be§ genu tjinbcn ^'nouä gcBogcn ift) bcc C supra c aus sump.'^it
10 (possit) [adl
5 quattuor] 42£ üTs
') Diese Übersetzunri i-ieUeicht nach Vtdg.: longiora retro crura. Ber neue Text
läßt '»■'^Sib bss« = über ben Jüßen unübersetzt. «) ©djlcic^cn = Reptilien s. D Wtb.,
wo kein Beleg aw Luther,
ii
SProtofoH unb ^anbit^tiftlic^e eintrage. (3. ÜRofc 13.) 281
.12.N0Yemb. CAPYT .XIII. XIH.
@§ ift ein Blatter tnie ein Borfcn, 4. para-
girapho ift bodfcn unb mnfcrn. 3Bo IjnBen
bie 3;uben fo oicl ouffa^ ^aben? Sie muffenS
5 öom liiein gebaut Ijaben. psora [Graeci ^a6en
aud^ üiel Oocatel], Jepra ab albedine, lepis,
alba squama, finb omnis generis Scabies.
»■5(inn feinen äugen toie üur):
tüie er§ öor gcfcfjcn I)at r
10 »• 6 treffen : ge ['] treffen
D. IS toiber (ge r) ^ältt ^
[M. 32.] '©iilbcn' ift auff bie Allegoria gut,
[0. 37.] 'taI6', Ebn-aice est fdjlDarj, »■ •'-" 5Jlan (ober SOßeib) ^
»•4ü2Jlan (ober SBeib)''^
15 [0.45.] scissa, ba§ nid^t an einnnbcT linngen»"" " "on «ontinua in nnivcrsitate
[nid^t geneet] bie verba. (^luffa^ ift nudatus Ecclesiae Xudum pharao ?-.-a
capite evacuatus a gracia, a Christo) '
Hereticus non habet vestem continuam,
caret univer.sitate eccle.siae et caret ca]iite
20 Christo et habet vocem raucani, fan nid§t
h)ol prebigen) finb mir lieber, quam legalia,
continent iiiysteria 3C. 'tJerliuIIet' i. e. fol
nic^t prebigen: Caret fide, divisus in secta.s,
nou debet docere, et esse excommunicatus,
I
6 psora = rpmqa ; 6 lepra = XcTiga lepis = Xsjtig 18 (habe) Hereticus
') Nicht aufgenommene Korrektur. *) Diese Korrektur nicht aufgenommen; hätte
auch nicht Stütze loeder an Vxihj. noch Hehr.; woJil entstanden atis V. 40, wo der neue
Text Hehr. %ind Vuhj. entspricht. ') Zu dieser allegorischen Deutung des Aus,satzes Z. 12
bis S. 282, ä vgl. Urure Ausg. Bd. 25, 417 f.: Non frustra tarn longa duo capita seripsit Mose
de lepra . . Lepra nihil aliud est quam heresis, insana doctrina . . Leprcsi. Si [= Sie]
follen mit bem fopff blo? gcljeu, capite obvoluto. Hoc faciunt praedicatores illi, debent
annunciare illum leprosum esse btoä bar^eiipt i. e. bnl er ber gimb entfallen ift, perdidit
omatum i. e. Christum. Si per legem, feljt ir ld)on 5()rifti b(oS, ibi Christus non amplius
est Caput. Natu Christus facit sanguine suo rein, non operibus. Hoc facere debet
praedicans . . . obvolutum os [V. 4a Z. 12] man fol im^ rcben leren prcbigen berpieten.
Quis hoc facit? Num gladius? Sed Christianorum congregatio fol fid) be* fclbcn euffer.
Paulus [TU. 3, 10] 'hominem sectarum' . . '^erriffen fleiber' [Z. 7] . . Hoc fit, quando
annunciatur, quod scripturam non habeant integram, sed laceratam . . scriptura nou
pote.st vinci sectari . . Scriptura /"bie verba Z. 10] est nostra vestis qua nos deus vestit
et ornat . . . [V. 46 S. 282, 1] Christiana ecclesia non debet commercium cum eo habere
et {)in laffen faren . . . ergo lepra in vetere testamento significat spiritualem et falsam
4octrinam.
282
^rototoU unb fjanbfi^tifttic^e (ftnttSge. (3. Ttlo\e 13—15.)
[b. 46.] 'allein' fein, ba§ ift n6er ein§, Magui
leprosi toerben bic Meinen curirt Ijaben, quia
pontififce.s] plerumque fuerunt heretici.
[b. 47 ff.] Ibi videtis, quod etiam pestis
possit esse in veste, ©er lepra !an am tocE
Heben, Sacerdotes toeiben mit medici fein
getoeft.
«. 55 toeiter ge [r] freffen.
CAPVT xim.
[St. 96*] Xon est possibile hominibus
occupatis in republica ista servare,
[ö. 34.] Lepra domornm, finb leges difficiles
getoeft, non quo ad factum sed tempiis, man
l^at öiel 3cit ba|tt muffen '^aben. [D. 38.] 3Bo
tnitb er bie [lüeil] getoonct iiaim, Quando
gentiles ista legerunt, riserunt. Molestum
est lectu, multomagis factu. [b. 49.] 'SBogel':
finb fperling getoeft, fuerunt leges utiles ad
prohibendas inutiles edificationes, et vestes
preciosas faciendas.
XIIII.
»■ 11 ouff be(m) !nor6eI: auff be[n] lo
!novbeI
15
20
CAPYT .XY.
[b. 2.] Flusus !omen nu, facit stillantem
et radentem fluxum. [b. 3.] Ter crfte ne|t,
ber anber frifft vel ber bcrftopfft ift.
Uinfer ^[^rr ©[Ott f)at inien peccata biel
trollen mad^cn, t)at§ tnollen jtoingen ad
claniorem pro gratia, Vera peccata et grau-
dia noluerunt agnoscere, ideo istis eos
oneravit, quae natura non sunt peccata.
[b. 16.] Nocturna pollutio i. e. menstruum
l^at. ^ä) i)alte nid^t [D. M.] \)a^ er naturalia
alfo ftraffe.
XV.
1). 3 (hjunbgef reffen lüirb): ber=
ftopfft ift^
35
30
».i9(freif($§): rteibs]
». 20 (bei) feit getban ift) : irc 3eit
bat r, Hörers Hand
zu 21122 'Sagma': [ü. 9.] loa§ man ouff ein pfetb ober moul leget r
') Neuer Text = Hehr., unübersetzt geblieben sind dagegen auch im neuen Text
die unmilteWar sich anschließenden Worte: Nin "inXBa = e§ ift feine Ultteinigfcit.
^tototoH unb ^anbfc^tiftli^e eiiittägc. (3. «Dioie 15-17.) 283
». 24 (bic tneit fte 6et)icit getfian ift) :
unb Ca tompt fie ire 3eit in
Bei) im r, Rörers Hand
[ö. 29.] ImoLlare: So £)at fte üUe öicr lttod)en
5 muffen opffcrn, 6ä l^aben bic priefter cid
opffer getjobt.
CAPYT .XVI. XVI.
S)a§ ift baS cap[nt sacerdotale, festum
expiationis K. [P. 6 ff.] ^ä) iüolt gern iDiffen,
10 tDo fie fo öicl Oicfie I"unb] oogel tjaben ge=
nomen. Ja» finb feine 6eremonicf)en. [p. 18.]
'Ad Altare' bog ift SReuc^altor. £aniel§
er^elet ista peccata breviter, dicit nihil boai
•;}c'.' i. i'sl in ipsis cap[itibus 9 et Isa[ia [p. 29.] i. e.
15 erit coutrarium sabbatum, Omne sabbatum
d|ebet esse sabLbatum gaudii, [p. 31.] hie tnosi bcr grofft (SaBBot^ fein '(»t,
est sabbatum sabbatorum i. e. vocatio ab dasu r: "rsr r?:; Intor Sab-
isto sabbato; Quid .«i es.«et sabbatum se- bathou /•
auf. 6,1 cundopriraum, Non, ba l^aBen fie Iniber
20 angefangen, lan tnol fein quod \m] ma<inum
3o6. 19, 13 sabbatum, benn e» ift ein l^errlid^ feft ge=
toeft, duplicatio illa significat aliquam ex-
cellentiam aliqualem.
ISNoremb. CAPVT .XVII. XVU.
35 [SBI.96''] [16,29.] S)i§ sabbatum gc^et
secundum cursum lunae, Festa ludeorum
geBen omnia secundum cursum lunae, prae-
j.ji!oft2o,iof. ter sabbatum. Decalogi sabbatum ge^et ab
£ut.6, 1 inicio mundi, ultimo ift bcr ]^od)fte; deutero-
30 primum; f)of)e faBBat ift i>rinium 2 dies.
[0.3.] ^ft bennod^ ein lüunberlic^ lex. gr
hjitb bafon reben. '©c^Iad^ten' fol er h)oI,
'"'"iVff.'^'''' ^^^"^ nif^t ut sacerdotes. In deutcLronomio
zu 11II4 Vide Sancte ', pato aliquid omissum in germanico r zu 25 baec ad cap. 16. r
28 (gä fot) Decalogi
') Es ist offenbar heabsiditigt Sanctes und an Sandes Pagninus zu denken, den
Luther ab Exegeten sdir sduitzte, atidi bmceilen zitiert, s. Köstlin-Kawerau 2, 424; Kroker,
Tischreden Nr. 596. 1528 seilte lateinische Übersetzimg des A. T.
284 ^rototoll unb Ijanbfc^tifttic^e ginträge. ^3. OToje 17. 18.)
expouet hunc locum, loquitur de sacrificiis
Scf. 66, 3 ut statin! sequitur. Isa[ia 66. patres verbo
expresso sacrificarunt, [unde] intellexerunt
fore victimam [ventnram] ])ro peccatis JC.
Uli vides, cur prohibuerit, 6in iglic^er Ijat 5
ein eigen (JapeUen angerichtet [für fid^].
[t. 7.] pilo.«i: bie ioilbcn [ralne] 5JJener. t« ». 7 ^elbtcufcln nnf, dazu r:
S)a (5l)IIa ift gebogen ex Asia in Italiam OT?"'^'?
contra Marium, j)at man ein fold^ monstrum
gefangen, 1)at ein Bart geljabt et cornua.^ 10
tnirb getoi» ein Üeufel [fein] getneft, habuit
vocem inarticiilatani, (?>3 ftnb folc^er a])pa-
ritiones sataueae biet. [ö. 11 unbl4.] Anima »»Blut. Unb ..: Hut, fo lange
carnis sanguinis sni in anima est^, scÜLicet e§ IcBct [r], Hub . .
dum vivit, ablato sangnine, fo tft? IcBcn u
ni($t tnfjer brtnn. 'Purpuream' vomit ille
aniniam'. Virgilius*, fo lang e§ Ietlt^ ift
superflua additio.
CAPVT .XVm. XYIU.
2)a ge'^en bic leges an. Greci fc^eltcn 20
bie Ptolemeos fd^cnblic^, qnod imitati sint
mores eg^'ptios et dnxerunt sorores. [ö. 3.]
Est praefatio auff bie proliibitiones graduum.
pfiarao, [frel)^err, postea depravatum] liber,
bcr t()Ut loaS er toil. proplietae vaide ludunt 25
1. 3)loici7,5 iu noniinibns, depravantes ea, ut deus Abram
3ct. 20, 3 Abraham [allusio]. Non 31(dzur sed pnschur.
Item: Cliasid. Iste est utilissimus locus in
5;TOÖ|c3i,'8Levitie(>, ba fompt narratio [l). ".] [ift öater Die Glosse sn V.7 (jcsf riehen;
unb muter]. % dazu r: (gfi^e naturalis) 30
[U. 18.] Matertera et [\). 12.] amita
[b. 7.] .1. ift bie rechte muter. [ö. 8.] [2]
'Uxor patri.s tui' ha^ ift uoverca. .3. difle-
5 Ibi c aus Nani 14 Anima (quae) oder (oniiiis) 24 5pijarao r zu 25l27
AUusiones in proplietis frequentes r 27 über Matzur steht 1 über paschur sieht 2
') Pluiarch, Sidla cap. XXVII. ') quia anima carnis in sanguine est Vidg.
') Purpurea anima = sanguis auch hei Fliniuit. *) Viryil. Aen. 9, 347. ') |o lang
es! lebt = Übersetzung von iirB,:3; wird neuer Text; Vulg.: Anima enim omnis caruis in
sanguine est.
!PtotofoE imb (joiibid^riftlic^e ginttäge. (3. SWofc 18.)
285
Die Olossc zu Y.ll gestrichen ;
dazu r: (^alBe legitima)
rentes sorores^ est obscurus textus. [O. 9.]
'Natam' fgenitam] 'domi': i. e. dum habiiit
novercam, 'foris', non, SlUe sorores finb t)ie
berfioten. [ö. 11.] 3ft bic id^lucfter, bie gar
b ftieff, nidjt ijali ift. Sdjlocfter quae neo
ex patre nee matre mag iä) iicmen. Sicut
fi-ater mens [M. Vh.], filia patris et matris
i. e. naturalis, [33t. 97"] foris et intus maäjt
ein irtf)um hie ^, In affinitate [in 2. genere]
10 mag Jöatcr unb Son nuiter unb todjtet
nemen, 5)lofe§ macfita nid;t \o enge, Mortua
matre ducit pater aliaiu uxoreni, et ex ea
suscipit fiiiam, ilia est fjolb jc^tüefter, bie
barff ic^ ni^t ncmen, notf; mein rcrf;tc
15 jc^rtefter jc. [vel] Sie [ift] bie ©tiffmuter.
Papa non prohibet, quia pater et (5on
nemen muter et fc^iiiefter et .2. sorores.
Söa-3 non eurem gejd)lcd;t ift, barff ficf) nid;t
tiefreunbten mit be3 frappen' gejd;Iecf)t.
20 Affinitas [nimpt] nur ein perfon. Se(iueus
lex eadem cum superiore, [D. 9 U. 11] Priraa
est Naturalis, altera legalis soror, [ö. 7/8.] ut
[supra] de uaturali et vera matre, postea
noverca. 5}lan fol neque naturales nee
25 legales sorores nemen, ©ie tocrben nidjt
long ein§ bleiben. ; Duae sorores difficilius
i.äRofeso.iff. couveniunt ut videmus in Lea et Rachel, d. is nemen ire: nemen neben t)t)r [>"/*]
ire
[ö. 19 f.] Sequuntur repetitiones. [b. 21.] S)a
i.9Roiei5,i9(f. 30 fi^et man ba§ nomen dei beim Molcch
2 dum über (donec) 5 i)ali c aus {)o6 9 irt^um c aus crtftum 14 mein
c aus mea 15 S)ie c aus S)er (ift] (Satct) 20 (mad^t) fnimptl zu 30121 1). M. Siäj
unb mein fon, butffte Stnnen ©ttouffin * nid^t ncmen, frater meus posset r
') Nämlich: 1. soror, 2. Matertera = ber 2JJuttct ©ii)h)cftcr, 3. amita = bes S3atet§
©d^hjefter. ') Vgl. su dem ganzen Absdmiä Lutliers Traktat Söeldje 'Jietfonen Detboten
pnb ju el)did)en 1522 Unsre Art-y, Bd. 10', 263 ff. und den Sermon S8om ct)clid)Cii Hieben 1522
Unsre Auxg. Bd. W, 267 ff . Vgl. auch Bd. 2.5, 420 ff. ') Seit 1520 icar Melanüülvm
mit Katharina Krapp, der Tochter des Wittenberger Bürgermeisters , verheiratet; direkte
Anrede an Melanchthon. *) Anna Strauß, lebte iti Luthers Hause. Nach ein^ Tisch-
rede soll ihre Großmutter eine Schwester Luthers gewesen sein; s. Förstemann-Bindseil,
Tischreden 3,359; Köstlin-Kawerau 2, 485 f. Luther ritnnt sie mein 9JJüI)mlin Slnna ©.
EifK solche Verwandtschaft teird allerdings durch vorliegende Notiz recht zweifelhaft.
286
5ptotofoa imb I)Qtibic^rift(id)e ginttäge. ß. OTofe 18. 19.)
gelüeft ift. In XiimiJiai foI§ gemein fein.
(Sin fpaniol ber ein pjcrb Ijat, ber Ijat ein
jjfcrb unb fralu. [ö. 29.] ^a fit)et man
bennod), ba^ U[nfer §[err @[ott I)art ge=
ftrafft ^at. Contra sextum praeceptum
peccata ba» finb nid^t ceremouialia, sed
moralia, [ü. 23.] Licitum illis habere iixores
et concubioas multas, et tameu cum be-
stiis 2C. Ablato verbo sequuntur tarn horri-
bilia peccata.
10
CAPVT .XIX.
S)a tompt ein fein capLut. praeparavit
mihi ein BenepLlacituni |ü. 5.] i. e. ir folt
nidjt gelfltinngen fein ju opffern, non ut
Set. 7,22 placeatis deo per hoc. Iert'[iuia: Tt)llite
sacrificia vestra, ubi(]Lne reiieit, non prae-
cepi, in arbitriura ve.strinn gefe|t p.s[al-
!Pi. 61, 18 raus .51.: 'Si sacrificium vokü.s.ses, utique'
Graece: iuxta electionem veslram, (5§ fol
frei) ftefjen. Quid, si libertas, tantuni de
niateria olTerenda? e§ fe^ ein \ä)cp§ ober
lue 2C. [SSI. 97*'] sed pertiuet ad utrumque.
[ö. 9.] 35q§ ift [de segetibus k.] ein fein
c^aritaticfjen; |ö. 17.] 'fd)nlb tragen', baö ift
ein toftlic^ manbat, geljort in bnö 6uangLe=
XIX.
So (folt) ir (fie) opffcrn: ©o
[(niugt)l folt ir opffern
(bov im gefallen tünbc): is
(iocnn l)r looHet /■) darunter
mit Uiuw( iüniiji ::u (hin Ge-
s/rirhi iwn: ba§ im gefallen
tunbe: nianeant. J)(i::i( die
alte Glosse (@ef allen lünbe): 20
daneben: p^sahuus 50 et 49
sacrificium Nohiisti Et dabis;
dazu: praeter Jüge sacrificium
non erat novum, Vovere et
offerre Et praeter propitiabile. 25
Sola pacifica sed libera.
über S)anctopffcr steht seil,
de solo hiiniano gcnere dielt
(nemlid)) ^r folt .... effen,
ba ir (fie) opffert: p'lber] 3r 30
folt [e§] .... effen, ba ir[§]
opffert.
5 sextum] 6 Es, dazu r: peccitum contra 6. pruoceptum 7\\0 von Licitum bis
peccata mit zu 13 De Benoplacito dei vult iiitelligi, vido inl'ra cap. 22 16 sacrificia
= sa« IIa zu 34ff. i. e. 3r folt baä ^(xx nitf)t niiib &b fcTjcrcu, Itiic bic inonaclii ivc coii-
versos icfc^eteil Circulus reiiium ift bic Corona sacerdotnm et nioniicliorum
') Uii^re Ausg. Bd. 'J6, 42:i: Aiij^ustinu8 dicit in Niunidia fuissc mureni . . .
!Ptotofon mib f)aiibfdjtiftltrf)e Pinttäac. (3. iWofe 19. 20.)
28?
aÄa.tMM3; jj^^ . |j, ■, g ] ^f;l„,^ teipsunr, baS ift Pl)rtftll-3,
[b. 20 ff.] Sa fompt poena foraicationis. 63 ».
fi|et bcnnoc^ aU f)obc 5Jlüfe öon bet forni-
catio gering geljaltcn, l-iomani uon potuerunt
5 perjjellere uxores, ibcrunt viri coniuges, Ista
contra primam institutionem, naturale et
bestiale. Siugulari cousilio creavit niascii-
luai et feminaiii, fol für im fein, fol fi(^
nid^t Don im tfjun. 6in arm elenb finb
10 tft§, 31I§, G§ fcufft einer ein magb unb
[berftofft fie barnad)], unb ftoffe fie I)in loeg
et alius eam viciat, umidum est lihera a
priore. % Dura lex. ^ [b. 23 ff.] de fructi-
bus arboruni.
15 [b. 27.] ludei {joBeii born fd)citcl gcmaifit »•
ut mulieres, unb bie l)ar lang laffen lucrben,
lüie bie S3ertling-, toil er fagen, 6a ift
contra niorem Aegyplioruni qiii certissinie
gestaruut plattas. SBcnn augulus ^ieffe ver-
20 tax, fo tt)Ct§ darum.
■M bie eine (S)inftmagb) unb bon
(einem anbern bcrrücft ') ift,:
bie eine [leiteigen magb] unb
bon fbem man] berfd^medjt [>]
ift; dazu die alte Glusse zu
(SBerrudt) gestrichen und da-
neben: (mag) [pre]tio sit r-ijss r
'.1 Qx \oU feine ^Uatten auf
etorem fopff fcfjeren, no(^
beinen SSart gar at)f(^eren):
(Ijlatten >■) ^fyc folt e>ur (l)euBt)
f^ar am fjcubt nic()t runb um'6=
l^er abfcfincitten noc^ elur 6arb
gar abfrfjcren fh
19. NoTemb.
»al. Sap. 16,21
CAPYT .XX.
XX.
»• 2 famen§ tmf, dazu: -\- fin=
bern r
[b. 2.] Semen non intelligitur de liberis,
6§ muB ein groffer cultus fein getoeft.
25 Lustrare per ignem. 6r lr)il§ per medias
personas ou^ felber ausrotten, [b. 3.] ^ä)
^alt, fie "^aben unfern ^errn ©ott Meleeh
regem genant, [b. 4/5.] 6§ mu§ ctlria§
fonberIid}§ geluefen [fein] ba§ er e§ fo tjefftig
1. TOoic 22, 3 30 berbeut, ^\i bom Slbraljam ^er fomen, qui
iussus imoiare filiuni 3C. [b. 11.] Uxore
patris ut Rüben, ßg ift ein fijarffe disci-
plina Be^ inen getoeft, baB aucf) ünber zc.
[entgelten], [b. 17.] Meson ift§, [üsiander':
4 gcfjaltcn (ijobz) 8 (») for [(») für] lOfU 63 hU arboriuu unt 11 (id^tefft
tili it) [»ctftojjt fie barnod^l 28 genant (^a6en) 3i non r
8 pretio] . , , tio Ih
') öettütft stuprata (x. Z. 1> viciat; vgl. Unsre Äxmg. Bä. 37, 54, 3. 0. B. ») SBert»
ling s. DWtb. l, 1145 unter Säättlitig; ein Beleg aus Luther fehlt dort. *) Gemeint ist
Oslanders verbesserte Vulgaia von 1622.
1. 'ffioic 35,22;
49, 4
288
^PtotofoH imb '^Qiibfc^tiftltc^c eintrage. (3. Tloic 20. 21.;
misericordia] chcsed, ut latiue, sacrum.
[ö. 20.] 5Jlumen i. e. feine» SSateru bruberS
toeiB, Ista historica facilia iutellectu sunt.
CAPVT .XXI.
[ö. 1.] S)a§ Ijabc t(^ mcc()tig gern, ba§
ULnfcr S^[ttx ©[ott bem Sob fo feinb ift;
finb aujbermafien feine ceremoniae. Sacer-
dos ber fol nid^t§ Com Job »oiffen. [ö. 3.]
I. e. quae adhuc iu familia est.
sap. 19, -27 [ö. 5.] I. e. @r fol fic^ nic^t iali) feieren,
Sie foüen Caesariem unb barbam lüffen
)üad)fen, tüte fie @ott gcfi^affen l)at, baä ift
seutentia.
[iBI. 98=^] [ö. 9.] S)aä ift bie S^omor fiüa
sacerdotis. [ö. 10.] i. e. nid;t genecrt, Son » lo feinfe] ^anb
ein anbet, i.e. quando vestes an t)at, [ö. 11.]
Hie locus de summo sacerdote ber fol jU
!eim tobten !omen, noc^ angreiffcn, ben
[textus] ^ah xi) gern propter Christum, nou
fol [scissam vestem i. e. mauere iu vocatione]
sujH'a iu geuere de sacerdotibLUS.
• 2oBclj fcine(r 5Jiutnen): bei) fei=
ne[§] 33atern brüber Ineib r
XXI.
0- 3 ^snngfratü unb feinS man»
tucib gelücfen ift, bie (fein
ne^efte SSlutfrcunbin ift) an: lo
i^ningfralD bie nodj bei) t);^m
ift, unb fein» man» tueib gc=
tocfen ift, an; dazu >■: h a^
i" f. ^ t)cnbt f (Xu. 6) !ül i. e. platten
». 12 (2ßeil)e) : l)eilig^ frone»-; in- 2i
folge der Textkorrektur ist
midi d(ts Sticluvort der (tIossc
5eil)c) (jebessert tu frone r
aus {
[b. 13/14.] Sacerdotes hab|ent libertatem du-
cendi uxores ex oiuuibus tribubus. [ö. 18.] so
@in gefd)li|te nafen, [3cfc^nxiffcu coutusum
al§ (if)riftüp!)oru§ föro^'] sauus, nou est de-
formitas ]ü. 20.] .1. Scabies .2. flueus Scabies.
£)Q§ finb alle§ vitia naturae.
18 über %i)ttmax stcitl 2, über filia 1 • '21 (gravissinio) siiiiimo 22 bcit c aus bQ§
31 gti^liö'f <= «"" gcfd^luii^te
') Der fieiie Text = Hein'. LXX; der alte ist herriyrgcriifen durch verschiedene Auf-
fassung und zugleich Umskllung (s. oben: b a) von rbx nn^isri = bie um i^n ift und
vi-'tA nnin-xi nsix = bie noc^ tcine§ aJJauncä getoorbeii ift. ") Nebr. = -in Sixone,
SJßcilje; Vulg.: oleum sanctae unctiouis; LXX: äytog. ') über Christoph Groß
s. Fwstemann-Bindseil, Tischreden 4, 681 und de Wette, Briefe 5, 410.
I
^4Jtotofoa iinb IjQiibidjtiitUdjc (Sinttüflc. (:J. »Uiofc 22. 23.) 2«^
cap. xxn.
|ö. 13.1 l'"lflira r2)iil:i(t (|nod niortuo
marito rediet lilia saccrdotis ad parciites,
et edere potiiit .saiictifieata. |ö. 18.1 Hie
., apparet, tjiiod dictum de beiieplacito dci,
13,5 [Bfuigiie i'nv doniine] supra lit in principio.
>j«ai. 1,8 [ö. 22. j 'Nt'c caecuiu' Malach[ia.s dicit, (piod
hoc praeeeptiim noii .servaverunt [ö. 23.| i.e.
bcr leinS tnirb gefaüen [D[icimus germa[nice].
(ap. Will. XXIll.
■j.woifi-i. |ü. 2.| 5ht tomcn bie feicvtage. 'Xa ix
Sniamm', .supra cap. 12. [O. o.| SBciUl bcv mi'- ' groffc ficiligc «>«', dnsn r:
jabbatt) fom}3t, Sabbata extra festa, sabbata E.\o 12 «ouiio contionis s-p-
intra festa, boö loivb getoi» bie diil'ereutia "nrr rr;; ut supra .1(1. i. e. if„:ii
:m>. jo, I 1.. fein. luan|iiis 2(J.: Erat magna illa dies sabbattuiu iiitcr festa
sabbati. 5Jnvitng futfjen fol man nid^t, sed
nafjrung braud}cii, nouesi pmliibitum. U[nfei"
§iei-r ©Lott h)il am erfteit cfjcii. [ö. 27.) Ibi
videtis, (juod deciraa dies [ö. 32.| sabljatum iu».;ia (So ift Clor gvofjcr ©abbatl)
20 appellatur, est ergo sabbatiun extraordiua- iint, dmii r: "--■:: rz-.
rium. Snö finb reif)t feine oeieiuoiiiae eti»« '.e benne§iftbevbcviamluiig2^ag
doctriuae getoeft pro po|iulo. ««(!, (/«.j« *■ : (r-^r Nota, tjuod
ludei uesciuut, (juid sit ylrt/rf//
i.e. Clausura vel clausio Sd)tuC'
21 , i.e.D<)iiiiiiiuni,()cvrirfjaft, quia
ccrtis Liiiiitiltus dauditur et
servalur. Sic enini uuilta alia
ex ludeis habeinus vocaltula.
ita et ©djlos, S a(^§ 1) (8i liw^t
:„, facarc J'Jzeieth estcjuod ultimo
die clauserint sese i. c. firma
exhortatioue popuium eou-
striuxcruut ne egressi ad sua,
Dilaberentur ad Idola a cültu
3i (piein in istis festis perfecenint.
2 epükia] ep'.Vija Ih 3 fili;i(s) .-.i«; fsacerdolisl 6 Supra cap. 19 in pi-i» r
20121 Extra ordliimriiiin subbatiim j-
') SLac^s muf/twh; vgl. Sandern, Wörtiriiich <li:r (hulsdicn Sjn-aclie JH70 nnln 'Dachs":
'Dachsfell 2. Mose -Jö, ö usw. hat Luther für das Fell eines im Or^iyinal Tuchasch yenannUn
IHeres, welches eine Art Seehund ist.'
i;ut()crä SBettc. Sjibclükvjcöuns 3. 19
200
^rotofott mib ().iiibfdiriftlirf)c ffiiilräsc. (X '})h\e 23-25.)
Cap. XXIIII.
|0. 7.J A loiiginf]uo iftä ein fcur, sed
piito [(jiioil] a priiicipio imimli inccnsiini
sit sacrifiriutu a celo. [ö. 8.| Hie vidfiiiiis.
(|ti()(l diiraro potiiit pauis 8 dies JC.^
Sßaruung Cautio fjufhns olan-
derent populiim in obedieiitia
legis. Hoc vnit quod ipsi
Ezcrcth vocant rcteiitioneni
[inliibitionem] qiiia sermone
retiiiereiit diinitteudos ad sua,
iie alio iuterini verterentiir et
suspenderent ad reditiim aliis
festis. Ut pR[alnin.s 80 [dnvn
eine Zeile Wcc/gcschii itfencfij
XXIIII.
i'- V oVffcr ' nnt, dasu r: ignis
V. 11
(nennet): leftert'
15
Die Te.diUusirution an die-
ser Slclle, Achans Diehsfahl
darstellend, ist durchstrichen,
und Rörer schreibt an den
Rand: Diefe ftgur ge'^ovt ^ic äd
^er ntc^t.
»• H gute (in) l^inonS . . . (bcr ba
geflucht I)at), unb: Q^nre [ben
f(n($er f)inau§ . . . nnb
D- IC (nennet): leftert' /■ 25
nanten (nennet): leftert-' r
u. -'3 ben aus (bev gcf(nd;t f)attc) :
ben [fludjcf] nuu
XXV.
Cap. XXV.
[ö. 1.1 2Bic ift er f)ie auff ben tergc
Sinnj tonten. Sl>irb baö ©cbirg meinen.
|ö. 2.| iJomen bie '^\n^, Sin rciitlid; regi--
mcnt W.o\\, äßer fidf} barnad} tjielt.
Hl ■'30 r\ 1310
') Vmi 1541 an wird opffet im Text gcänderl in felBt. ^) Die leisten Kapitel
sind wieder sehr kws verhandelt. Luther ersah sich keinen großen Nutzen für sein^ Zeit
atis einer eindriiiycnden Besprcchun g da- Einzelgesetze. Kr sagt z. B. auch in einer
Predigt über 3. Mose 2.'! (s. llnsre Ansg. Ild. 2.'i, ■I.HI): Nihil amplius in .^. libi-o Mose
quod vü.s scire debetis. Lun adhuc c. ro.shit . . . ba« gl)ct uiiv iüd)t an imb bind iin^ nid)l.
') Aller Text ticlleichl naeh LXX: l:xoroiiäoas ; neuer Text = Hebr., Vuly.; ebenso V. Itj,
30
iJJrototoÜ iiiib ()iiiibid)tifllid;e (^iiitviigc. (:'.. 'JJiofe 2.j. 'JfJ.)
2111
u.i gi'offc yvcivc ")'/. '/""" r:
[SBt.98''] |ö. 6.] (Sol cffen mcv bn tan, finb
auc^ briikr uncin? Irovbcii, y|)wies coinimi-
■'. iiionis reriiin. ^
|t). 10. 1 Siil) papa habiiit iiompii anroi
aniii. Nds tribiiiiiiiis ei appellatioiicin a
tuha, iS'aiii 'jjrojiitiationis' nolumus', quiu
10 est olVciTC iiivisiliilia ])niiniss|i(i, et iiivisi-
bilia finb tob in bcv luelt. Lex (jiio(j[ue.
[ü. 23.J Bona nostra noii .sunt uostra, 'Terra
15 niea', feiner tejt, v[ult d^icere ['Terra iioii
veiidetur' in aeU^rnuni] nt tu aniittas iu
*i. 39, 13 totnni. '©efte unb frembling': 'Vos e.stis
hospites et advenae^ habet idem vocabulum.
3lBer e§ lant u6el, S)a§ ift fein lex [poli-
20 tica]; talis in niillis gentibus. [ü. 2ü.] Beue-
ficintn civitatuni ift bas, l)a6cn ein Privi-
legium 'intra nrbis min-os". [0. 32.] Levitae
haljnernnt eciani urbes, ([uas si Hegi vendi-
dissent K. [O. 35.J 'Attennatns': ein fein
2ö lex, fortiter apprehendas euni, nou debes ei
vini facere. [ü. 3(3.] %(i-i fcf)vcilJe bcncn 3U
Seipjig.''^ 3^t ift§ mit bcui getreib. Sie
gefclj finb gut, sed nbi bie «öalter?
30 |ö. 47ff.| ult|inia i>aragrapluis ein gute ad-
ditio.
Caput XXVI.
Lex compreliendit omues arte.s, muffen
philosophi, 3iuriften, Theologi, geonictrae
35 fein. 6tn fdjone pronii.ssi<) loarücf). [ö. ö.|
'Gladius': lege liisto[riani ludLJcum et
Ivegnni, contrariinn videlti.-.
». s 3ci(e)riar: fyeiriar
5ei(e)riar: (^ciriar
« n) 5i'C*) W- P'vla« inr deute ir>r
Jloicr.s Ihuul
»•II' unb wad) bcr (menge) : Uiciiigc
"?-
i'. -'3 cU'iglid) mit. ilii':>i r: rrz-sh
i. e. nl (juasi pcrdas
0.29 (binnen) ber ftnb uuiuren:
|l)nn] ber Stabtmaiircn
julüfen : jülüfen
i). 3;. (§au§geno§) : (Saft r
v.M (Quff)fQlj: uBer [r] fnli
». « (^QuSgenos) : gaft r
u. i!> (.^aurtgenoffen) : gcftcn r
B 47 (^auygenofie); gaft r
(Apauvgenoiieu) : gaft r
XXVI.
«. 9 (juncmen laffen) : mel)ren
Mjlö über Bona uostra steht 2; iibei- 'Venu 1; äl/cr feinet -i 17 \us c aus Nos
ps. 39 »• i(Jl22 über Bcneliciuni steht b; iilier iiitia stellt a 30JSJ iilt Ins .•idilitio niic/ilrih/licb
') S. 3. Mose 2ö, 10. Vulg. ^) Vtß. Unsre Ausg. Bd. 15, 27<J/}'. äJon JfQiifl)niib(iiii!i
imb äßudict 1524.
19'
292
qjtototon iiiib I)aiibfcf)riftrid)c ©inttägc. (3. WoSr 2(>. 27.)
[b. 17.] Hoc eciam factum saepc, ba» ift
ein jd^enbltd^ bing, quaudo aliquis fugit
'neiuiue persequeiite .
|d. 31. J 'Sanctiiaria': ^si) lüolt gern, bn§
nrniig oom Sempcl üciftunbe: &\wx t)cilig=
t^uin i. e. Sempel. [ti. 34.] S^citn toerben
bie sabjbata bem Icinb fanfft tf)Un, «jnia nou
{Hituerunt ferre peceata vestra vuhis inliabi-
tantibus cam.
4
[ö. 42ff.] Sluft bcn te^t üeiiaffen fic^ bie
Indei hodie et indurat eos.
u la IjalSftaniflfett nnf, duzn r: t?
i'. .;j (,ft^ivd)en; : [f)ciligtfiiimC' !iv-
d;ciij
».39 3Belc§ea6eru6crbIci6cn:2Bcld;e w
aber [noii eudjl uberbleibcn
CAPVT XXVII.
In. 2.| 3)aS ftnb bie Xazarei. [ö. 3.| 2J5enu
ftcf) ein 5Jhind) mit XIll flLOicn' au-5 bem
tlofter leuffeu funb, ut tum :c. [ö. 2.] 2Beun
einer fein eigen corpus ^ öerlobt, et postea
redcmit. Isti ritus [omues] fuerunt ante
legem, ©ie mufien gute arithmetici jc.
Oinnes^ le.x complectitur artes.
4 Tri D:TS Hehr.
zu, 25 Gera ni5 r
XXVII.
B- 15 (filberS) : (g) bcc- gclbe§ r
»• 19 (filberS) : be§ gclbcü
[ö. 21.] 'Sserbannet': ba für luerbcn fid; bie
Bauern Inol ertoeret jc. 6» finb feer feine
ae(iuae leges. |t). 25. j 'Gc.ra:'^ 3 dLcuarii
gLrossi, in ber I)of)en munlj .1. freu|er. (Sr
gebencft Inarlid^ an bie lieben 5^^ricftcr. 1581.99»]
|t). 28.] Deiiide inter auathemata et coii-
3ii(t)t. u.ijf. Kecrata. Filia leptliae uon fuit anatliema JC.,
loirb ein fonberlidjS getocft fein. SBir r}aben
nu loaS loir tf)un foUeu. ilomen nu oxciniiia
Politica, KccLli'^iastica et OecoLnomica prae-
cepta hacteuus pulcherrinia.
2&
30
') Vgl. Unsre Ausg. Bd. 25, 431: Secfel (juarta pars floreni, 4 faciuut integrum
aureum. 50 sicli sunt 10 floreni et '2 floreni. Auinia in Kbroo Ijcift lcib-5 U'bcil i. e. quando
f(uis voluit spiritualem cultum facere, I)at et jciii Icib^ leben gelubt bem Ijetrn, hai fein
folt fein, et sacerdos ^at gcjc^ajt, quanto ^c. ') Vgl. S. 2>J1, 33. ') Vgl. Unsrc Attsg.
lid. I'i, 432: Gera ber nummus qui valuit 3 ,S uostrates. qaia 20 faciuut siclum . . .
Omnia in hoc ordinata a deo, ut sacerdotes nutrirentur, qui nihil proprii habebaut.
«Ptototoü unb ^anbfdjiiftlit^c eintrage. (4. ÜJJojc 1. 2.) 293
lAlWÄl (iVAUTVS MOSE. 3>ng iMcröc Ü^ud) mo\c.
Cap. T. I.
[ö. 1.] 5Ru ift u[nfei- l^ierr öiott cin=
geljogen in fein ftaufe, unb regiert. I^at
niitM.M .■; ULnfer f)tcrr C3[ott feinen groftinter 9Jaf)effon
: ailicsä!" ie'6'3 loffen fjengen^ fampt bcn anbern 11 <iii-
cibus. ^Jticf) tnunbert too fie aUe geffen
tjaten. 3Benn inen ULnfer l)[err ©fott nic^t
.'ffloics.st. ju effen Ijette ge6en ileiite[ronoinio S jc.
10 Sie Ijafien al3U mal müficn fteibcr t\aim,
et quidam planes. Se§ toold» ift m{)er benn
bcr %uxd mag jufamcnBringcn Item einer
X ünber. [d. 3.j ^(^ i)aUc er [af§ bnrumb
jclen, ba§ man feigen fol, tnie er bie Sente
15 crneere. Gä toerben nn bie ^ineinlngmcil
f)unbcrt taufent gehjeft fein. Unfer .sjCsrr
iDirb am iungften tag öicl Seute ju faincn
bringen, fei-e assentior ist! qui dieit, mun-
dum tarn plenuin fore hominibus in die
20 iudicii, ut ad globum Innae 3C. o h (3{)egucl: 2)['']cguel' "«'^-f '■
Cap. 11. n.
Phoenioes inventores literanim et nnnie-
ronim, omninm lingnanim literae, jnae-
sertim Grecarnm et Latinarum, Saeerdotimn
25 getiet nberS regnuui, [o. 3 ff.] bie muffen bie
ne(f)ftcn bei) ber Saben fein. inB. h iKegucl unf, dazu r: supra
capLut: Dcgiiel
[ö. 16. j Riiben aiiiisit primogenitnrani JC.
[». 18 ff.] 9ial)el ligt gar bei) famcn unb ligt
30 gegen abenb, bat fic^ tool gemcr)ret qnain-
quara erat sterilis ad tempu.s, f)at regniim
Irigt, losue generatiis ex ea, » 22 3!)a(r)ju: Xa ju
zu 6!7 12 duces Israel siispensi r 9 ju (9) cffeii 10 tjaitn (1.) c mis Ijaltcn
Ulis einer (»ntet) X finbci 13 3c^ c atta ßr K !q(&xz c aus ^crr /*• vere] fert-
möglich 22 .2. r Phoenices r 24125 Sacerdotium his regmini uiU
') S. utUcn zu ti;? 12 duces Israel suspeiisi; Luther denkl an 1. Noxe 2.i,-J. Viäy.
') sswn — Ildtr.: LXX luit '/'ayov)'/^., cbciufo Kap. J, 14: 3XW; Vulij. beide Male Duel.
Siehe Kap. 7, 43.
294 5?wtotori imb f)aiib!rf)viftlid)e eintrage. (4. SJiofe 2-4.)
[ö. 25 ff.] San itnb Dlapfjtali fiitb Oon iv
^Jlagb, Xnn ift bcniiocf; ein <lux. ^^ft fein
gcorbnct gelucft G§ ift öicl toeifli(^u bingö
brinnen, ©o mns ein öolcf gcorbnet fein
|iöl. 99''J i. f. dux, clcinde j\lillenai-ii, Ceii- 6
teiiarii, qiiinqnagoiiarii, decaiii. [t). 34.] S)a
()nt ein iglic^ev fi(^ getwuft ju fdjidcn, Ivcnn
ein panier ift nnffgclucft, ift totus pnpulus k.
(ap. in. MI.
[ö. 4.| Non liali[ebaiit filios, luerben nod) lo
3iung gelneft fein, D cS ift ein feine onli-
natio, |t). ßff.| bie ^prieftev finb anc^ fonber=
lief) georbnet, fo. 9. | Sie f ollen [dati] ein
fonbcrlic^ oblatio istin,s partis |ö. 12.] ['pro
|iriniogenitis oinnibnis'] Inm declarat |ö. 'l!").] n
Sie fteiu fpueri] fc^u|en ' t)abcn anc^ mnffen
ba§ tabernacuhim leren unb t)elffen tragen.
Hie tantiun niimerat faiiiilias, 6l), tüie fein
ifty georbnet, Sie 39arfuffer [)o6eny and)
alfo mit ülei§ georbnet. [ü. 40ff.| Ibi mani- mu «ut ift nnter ben ünbern "^]md ai
fcsta pngiiantia et eiTor [incoiicordabilis]: «///, (/«^•«/•: noiilevitariiiu sod
eä lan ni(f|t red)t fein, prinui.s [nuinenis] lotiu.s Israel ■<22000 inaiii-
non primogeuitos compreheiidit, seoiiudu« festiis error .sed . . . liiiiic
jiinnerus couiprehcndit eo.s, I'o|)iiliis non tantiiiu habet, (jtiaiii
iniineraiidus, iiou sunt priniogeuiti (Ciiiae
-5
fö. 47.] iiisi de capito acxiipiatiir sieh
David non observavit hanc legoni.
stio) (2) 22273:
30
Cap. iv. im.
[ti. 3.] V|nlt diicoro <|iii sunt actato ii. .h C^lmpt) : .S'ieer '■
militari, benn fie ninften and) mit inä .§ecr />''■ (Uossr. :h ?(nipt ;/(■■-
jic^cn, Iiidas MacLcabacns l'iiit de geiiiMe slriclicu.
saeerdotali et tarnen tricgcr. ludeorum ociili
capti cerenionii.s, Sat)ib l)at§ geenbcrt, ber
ittöioit. 16, vii .ma(f)t Cantores brau§, fixiini tabernac^uhun js
est, et fecit niandato de! iit in paralip[()-
10 .3. r 15 (leclanit (Guljoniationcs) JJ |miiiiunis| ((iltb) 3U A. r
') jd)Uljcn eigentlich Abc-SchüUen, s. D iViO. s. v. Schütze.
«
gprotototl unb l)aiib|d)riftlid)e eiiiltägc. (4. Dioie 4. 5.) 295
ineiiis, Corte magna mutatio, fecit .24. vices
.sacerdutiini, fjot oliorales Vicarios et 11)11111=
Ticvrn braii§ gemadfjt, «-au iin()cbac(f))t: iindcbncft r
0- 23 (>'liiipt) : .Sjccv >•
5 u. 30 (?tmpt) : -öeer r
w-31 tragen (,) bie
"•:« (3lttipt): .^ecv '•
M- « (5tnHjt) : .söcer /
10 |ö. 45.] 'per iiiamiiu Mose' i. e. iiiaiidatuiti
diviimin datiiin Mosi.
[ö. 46ff.| Levitae muffcii feiift'^ fein gc=
tt3cft, i>a^ fic fo tüciiig Ifiiibcr [)a(ieii gc()a(it
unb iv jü lueuig gducft [». 18.] .soooj. mu 4« ad)t tanfcnt «/;/, (/'c« >■; Sooo
15 Casli celebes levitae (jui tarn
paiici simt sed peiiuiia [iressi.
Cap. V. V.
Praeceptuni de snl)[batlio includit oinnes
cereinoiiias, l^afeen tnuffen ftubirn unb p\ah
20 Uten geniad^t legem, medieiuam et musieara.
[ö. Gff. I ('onces.sit polygamiam [Moses] et
coningium, et tarnen liic separat fbay ift
manifestum divortium]. [ö. 2.] Separate
omueni leprosum, 2öil bu aitjicljige nirf)t
3iiim.8,2fl. 25 (jaben, quare tangis Mattli. 8. @r ninipt
fid) aU'j, ha-j ift confessio fraterna ha einer
3iit.&, iii bem anberit ücrgebcn, de qua lacobus. [d. 8.]
delictum restituitm- domino, ba§ gel^ort ben
prieftetn.
30 ». 13 (6e)3cugeu: uBcvl'i, zeugen
[331.100*] [ö. 21.] loquitur de locis geuitalibus, u. i'i (ocrfatlen) : jd;lüiiibcn f
ut contraria tiant, ut intumescat utcriis et (ücVjfifjlucÜen: fdjloelleii
faeniora econtra ^ä) fjalt bnS ftc§ ba§ in
deserto begeben I)ak, haä ein neeasio gcUieft
35 ift ferendi haue legem, ^ft ein groffe Inimi-
liatio gelucft feminini sexus. u. a:- (Der)fd)>t)cne) : fdjlueHc
(tJerfciEe): fdjluinbe
r
zu 12114 paupertate loetbcn fie iimfjcii cnolilies fein mufjcii, lucrbcn nicfjt l)at)cii ju cjjcii
imb trindcn gelobt. 9io(^ mujicii fic ti t()un, luciin fic nodö fo orm lucrcii. *JJiofcä fic aiiä (Sdljptcii
futeil. /■ W .5. r J5 (ift) nimpt 'Jö domiiiu] oimiiiio rnüylich 36 sexus (gcwcft)
296
lUototoU imb I)Qi:b(d;riftIid)C eintrage. M. OToIc 5. 6.)
u.isbcm limfter: bcm (nttcru
tnaffer
u-21 Uiafie(n): lt)o[fe[r] (r) *•
«• -''■• (flcbccfitniS) : ruficopffer *•
U.2T (iicv)fd)liicllcu: frfjlücllcii
(ücrfiiücn) : icf)tinnbcii »■
Ciip. VT.
VI.
(ö. 2.| 'geluBb', vo! 'entf)nltcir, cnftcieii,
se<l Doii valct , MC dctiir occasio nunincliis
«(."iL.'i^ ^'"^'"^''"'' •^•'- ^"i'^-'i'-' iii Kxoiloi't ))s[alm() 1:j2
r)eift-3 ein 'fron', [u. 3.| '(viitf)altcit', «iKscr-
vaiitom,
|t). 12.| f)nty lüibcv iniiffeii nnfnTfcii nt .nun
Quadragosiina^, (]ni iinuiiuliem non ieimiavit:
violavit totmn ieinnii tempus. Non est iiuiior
aiulacia lidniiiniin quam in rebus divinis,
(luunta Epicun Arii 3C. fO. 20.J ll[Jiicr ^^[tXX
©Ott iiat bie pfaffen iroöen crnccreu *, ideo
lianc legem tiilit. |t). 23ff.| To fülilpt cill
aufbcniiaffcn fein (\e6etliii. Sic follcii nid)t
ein cic5cn gebet unb fegen aniiifjten. So
tompt nntcr lueilen ein fein tnii} biuglin
de flde, bn» nnber ift ein ))om|)a.''
I C]cin ©clubb): fold) fein (viit=
l)(itten ' r
:• bie (-^eit fcincö: bie yit [foId)ö|
fcinca
(gelobt liat):(ficf)cntl)ent)'-'^
0 (gelobt bat) : (fidj entbellt) - /■
7(@elnbb):(entbatteiifeinen)2>'
s(®elnbb§): (eiitbnlten-J) '^ >■
9(@elnbb§): (entbot)- >•
8 .0.
10 5!?. l:!2. r
2S (Sic c «US Sic
') Erst l.'ilS wird (licxe Korrektur aufgenommen mid zwar in der l'hrm fold) feilt
gclübb. ') Eh bleibt beim allen Text. In den Sonderansgaben des A. T. roii 1.'>23—3S
stau jiid^t fivr gelübb (®nt()aUcn) nnd ,iud)teil. •') Gemeint sind die Jarcldiclien Fasten-
yehote in der Qmidragesimaheit. •) Vgl. IJnsre Ausg. Bd. 25, ■i:i7: Causiio [seil, legisy
2 enint: 1. iit tV'o in lionorem fieret, 2. ut .saeerdotes illiquid acciperetit. lii.sn memiiiit
«loloris satcrdotiim, qiiia niliil dndit illis de terra, scd deileK-mt sc mitriro de olda-
lioiiilius. Ideo veriiunt |old)c vota all bn I)iii, ut sacordotes iiutrirentur, scd ibi niagnuni
perinuliiiii. '•) .S'. üben S. 2[)(i Aiiin. 2.
^Protofoü imb Ijaiibidjtiftlidje (Siiiträgc. (1. 3)lo?c 7. 8.)
297
Cap. VIT.
[u. ^"''ff.l (Vi mad)t pvactifcn iijt Sic ^ahcn
bic »uagcii \tlha tuuifen traßcii,
|0. 1 1.| Qd)m fctfcl fjolb, ift 20 gutbcit tucrb
gctDcft,
[ö. 12.1 .jRcgiu'l'' |i:i.sti)r doi, ilajud cogiio-
scens deuin.
[ö. 84 ff.] 3ft QÜS gcftulcii binci gclucft ox
15 Aegypt«. Wo luolt fio ioilft aiirit'aUros gc=
iiomcii ()a&cii in ilcscrto. 'ülu iv inct) baij
fic in 5lcgt)pten gctjabt f)alicn, »uerbcn fic
mit gcmmtcii Iinkn, Toy gnnlj olipfcr bca
filtevu unb golb toil 1000 fljoixn madjcn.
20 |ö. SO.] 2)a fouipt textus iiotabilis [(]nan<lt)
ingrt'diobatiir] iioii de pane lucraiido, Qx
f)nt {)oren vcben, nic^t {)nt er gereb.
VIT.
». G ga'6(e) fic bcn fieöiten
».:w Süubcvu, ein: 3iiiibciit, einen
SBibcr, ein; die Konrh-tm;
mit roter Tinte, ist nicld von
LnfJter (jrsclirichcn. '
u...<3{eguel: ®- /•
».4; sn ÜJeguel: S)'- /•
0. .'.3 (f)iinff: funff r
u. 54 @am(ü)licl ru/ (jcslr.
Cap. VIII.
2s [li. 1.] Unter allem grfieto ift 'ber Iencf)tcr'
am fcfjlücrftcn, (jat Uiel dii'licultate.--, forte,
(]aando impoiiis licliniim [ü. 6.] peccatifica
Hi. -.1,9 ine liysopo ])s. 51. [t3. 7.| 'SunbtüafferMalfc
icf)3 blciBcn, ^cf) felje lool e§ lüil npifer fjtevr
30 ö)[ott niemanb fnr t)eilig {)alten er fei)
[sei. lOO»-] benu Ocrfunet nnb mit blut bc^
fprenget 3C. qni venit sine iustieia. Sic
5pricftcr gef)cn allein mit bcm Saberuatfel
um, [ö. 11.] S)ie ßcöitcn Mafien loaffcr (jollj
VIII.
(aufffel^cft), foltu '
\
ir) .8. r 2N hy(p)Kopo //«
30 Ijottcn, (c§) et .5/ um]
2 .7. r JO Keguel deg\iel r VJ unb (opf) ßotb
3.S729 Ioif(«)e iii^§ MciBcn 2.'*/.92 3e& fc^c iw tci^jrcnflct unt
an i»* iniiijlich
') Korriklar [= llcbr.] erst 1545 aHJ'ijiDuiminen; lüter Ted. icohl mir ein Ver.-ijicu;
cgi. V. 33. -) Vgl. 4. Mose 1, 14. Als Ol. kommt in die Bibel: (iJeguel) Sup. 2. IHcgiict.
») AUei- Text bleibt.
298 ^totofoa mib ^nnbfc^tiftli(^e eintrage. (4. 3Jiofe 8—11.)
jugctragcn, ftitb grainmiitiui, geben bcr clia-
lücticao verba jc. >.. u (frfjriben) : ioilbcvil r
|U. 24.] Zchaa: luilitia cici, supia inulit're.s v.-^i (?lmpt) : .'peev /•
Zubaoth t[t red^t Sa ift fein gcorbnet.
Cap. IX. IX.
Id. 1.| ®n§ ift e()ei- gcfdjefKn benn icnc§.
Da» ift in priiicipio anui .2. gctueft. [ö. 8.]
3)a tomlJt ein quaestio, u. ,u bennod) '•iHiffal): bcnnod) bem
.<:-)(I-^)JiK^! \r\ ^^Saffaf)
8. «0^,21 ff. [tt. 18.] 'SBort' :^eift hie ipsa res. [ö, ir>ff.J
Est repctitio. [b. 17.] v|_ult c1|ieere: Sic
cv^uB 6ct) tag ober nn($t, 3o9i-'» fi'" <|iiaiulo-
cuiKjue uiota fiiit, \\i. 19 ff.] Uiiivcrsaloi
tüil er distributive geben, et tautologia.
Cap. X. X. 15
[».2.] 2)a fomcnbie pfciffen. Harc, ilucere
lilum vuris sine fraetura DiK' finb tre oi"I=
bcln nnb glotflin gelueft in bcr TOeffe. [n. 12. |
''iJn finb lüir auS beni ©innj, ;^sft feer fein
ijeorbnet, [o. 13.J 3)ic fjaben bic Ijerberg bic 20
>ucU bcftelt. i'. -o(9J)eguel: 3)|r|eguel
u.1'3 @am(a)Iicl, i(<(:n r: ">
|li. 29.] 5[Ru§ bcunocf) ein feiner "JJfan gelueft
fein, adfinis Mo,se, |ti. 31. | Ociilus, fameii
iial)iienin( imi)em, |ti. 33. | 9ht ift bn-j regi= 25
ntent gcfaffet, Xa-i ift fein, fü. 35.] ;\ft bnä
gebctlin bobcl).
Cap. XI. XT.
[ü. 1.] 9ht luüs angeljcn unb bofe luerben. v 1 (ii)iilrf: [y>]iilcl
uaXabera: 2abcera //< 30
[t). 1.] Eraiit affecti tedio, Sic iiodie d[ici-
iinis: SBat bic ^cIk» gebot, lliifer perncr^
lernet ftelen dum doeet praccepta 10, ßat
S 1. lieg. 2. r 0 beim (ba§) ieneä .9. r 14 et raiUolcijjiii s« repiMiliu
J(> .lu. /• W *mc(fc (• aus mcff :;9 .11. r
') petiict = Tjarrcr .s. Lcccc 2, i'2S «/((«• pljairni'vc, Unsrc Aiinj. Dd. 36, 320, 22.
^rotüföU imb f)niibjd)tiftüd)e eintrage. (4. üioje 11. 12.) 299
unb fd^IatJpcn Csc Icngcr tüir fdjinppcn ic
tctuer luirb bn-j forn, »wn» ein tnlev gilt
iDoHen iüir auffuiadjeu unb brcfcfjcn'; fiiib
(liabolica dicta, \\). 10.| i. e. luiproluivit « i" (^DJüfc Uuub niuf) fioiuic)''':
5 Mosess illoruni iiiipaticiitiain, Et adflictii.s (cS gcficl 'JJiüfc UÜcl ')
est Spiritus eius propter ipsos muffen tütt
-uf. iu6,32 aucf) anber? madjcn in psialmo. [ti. 11.) (?r
murret bennod; lociblid) ()ie ber gute ^IRofe,
[ö. 15.] 'Occide me'; Exerapluni i)ulchem-
10 mum quod sancti etiarn iiifinnitatom et
impatientiam gefulet, ergo recte vertimus
supra: [b. 10.] 'Bange', [ö. 17.] 'Ne solus' ac.
Vides ba§ im bang ift gelncft, |ö. 19.] eon-
tompsistis, O (iiiaiii iisitatiiiii est lioc liodic. u •>» (a)uc() ciu cM : i'Urf)|' ] cill t^fd
1.. lö. 21ff.] gr [5)iofeä] lull ()ie audj mit
Utnferm §[crr ®[ott bifputirii u. aMuort bir ethjaö: Inort fonncit
bir eth)a§ rh
^^^ Santesä
da£u:<r ''''^ Munster
ip-' > nos
•jo iit u. •-' ' f)6reteii uidf)t auff unt, dazu r:
aildidcriint '
in B. .'S ben er erloelet t)atte nnt. da-u:
(Hon iugcnt oiiff) /•
|a.M. lül^l |i.i. ol.l Siub incl fdjicfttcii [ber v :ii «Vinen tng luic ben anbcrii,
25 Umd}tel] getöcft, uub geiueft luie ein langer j^ncen tagelang): ()ie ein tage
tüeg, reife lang, ba ciu tage reife
lang r
». 32 (berreteu fic): f)engcten fic aiiff '■
[ö. 33.] 'plaga', ba§ tüirb ein peftileni^ ge-
■M hJcft fein.
:{. tlecciiib. C.ip. XII. XII.
[ö. 1.] 8inb ir feinb gelüeft, Hiiia ii<>n est iiiu.i rcbet "ii.l, dum r: \-
de genen;, Sie firaune fralu mu» nn ein
'■JJforiu^ fein, ipiia inipugnant (antiiiii viriiiii,
1 3b per quem [deum] vidcnt quanta ut inaiiifcsta
miracla JC. Tribus udu coniniiscendae hoc
32 .12. T 34 5Dlotin c atis motin
') S. 2'JS, 32 ilBot bis S. 2'M, 8 bvcjdjeii; LiUluir zitiert uffenbar viiic smtiit nicIU belq/le
colkstümUche licdcivcise. •) Eh bleibt beim idUn Text. ') Bezidil sich auf das Hcbr.
^EC xV, wo ?]"■' die Bedeutung vt/n addere hat ; L/utlicrs Übersetzung demgemäß niehl ricläii/.
500
q^rotofoK uiib f)niibiditifttict)e eintrage. (4. D^fofc 12. 13.)
(livimim mandatiim est. [li. ?>.] Hnniilitatiis
vexatus, ßiciiber, 5Jiofc imis ftil fcfjUieigen.'
[ö. 7.] fidelis iu tota domo, Magnuin testi-
moniura, conimendatio, Vos esti.s adliuc
fficitti).'.':t,8sub lege, it troppfcn, nonduin videtis domi-
num sed servum, tft Quff Gljriftuiit gercbt.
[b. 8.] '3« reben.' 3a tticnn man foW}c
©d^ul'^errn l)at, ^c^ loere fhtgs geftorben,
[ö. 11.] „Segc", non retiue sed sit roniissi-
bile peccatiim i. e. poenam, bod§ llteiitet bte
iiinbc mit 3U, [b. 12.] i. e. abortnm, ba§ tob
Don bev iimtcr tompt. [ü. 14.] Expuere in
fociem, SBirb ein mos jciii gcltJcft illannn
gentium, Si contra patiein nudto niagis,
©ie ift glei(f)looI crcommunidvt. |t). 11 ff.]
Tier ?loron I]Qt pfaffenglücE^, 6§ gcf)ct im
aHe§ "^in qii§, ^ai fein ftrnffe.
». :i suder Gloi<HC (©cplagtcv) ^<(hl
r]r elenber
«. « zu reben in einem üranm ^l<hl
in speculo
cibn? <;
et in 3iinflcn
u 11 (lege) bie junbe nid)t anff iinc':
las bic fnnbe uidjt anff uuo
Heibeii rh
Cap. XIII.
[b. 4.] Sa tDiI§ 6o§ locrben Novum
jxtsnJc, ©inb 1)aü htan im trindEel }i<imn,
am toten meer, 5)ie fnrncmftcn foUcn allea
l'l. 77 (78), 31 unglutf anri(f)ten Hinc in ps|alnio: pingues
corum occidit. [b. 5. | Zaciir^ a memoria,
[b. 20.] OB fic lagern aU bie Sartcrn vd
dausi sint muris.
|b. 21.] !öa.i scitItcC) brautien gc()aDt.
[b. 25.] 'Botrus braute', Uva [et hacca] Ijcer,
ideni. [b. 26.] Miruin (|Uod non intcrfccti.
xin.
SS
\>.M\ih fic (mit manren beituaret
fiub ober nirf)t): ob fie l)iin
gefeiten ober feftiingen loonen *
u. -ii mit (einer) : einer *•
30
7.5//ß Expuere in f'aciem r mit schwärzerer Tinte l'J (jfaffcitfllud ;■ 22 .13. r
3J Üutrus. nva r
') Vf/I. (Insre Auh;/. B'h Sf), 1 1:'.: Reddiimis: lunt ein jct i. c. (cnfftov, iivin potins
dcub jcmetlirfjcit, ein Imtmljet.jiii, jcnietlid). V. d: d oiiiri i)l)ni nuj bcr innfjen fcljcnblid) iil
qiii ri'y:ere del)ei]t, ()abeii uicl Ijctljenleib. /.S'. .;/.")/ Siojc mit*3 ftil ict)lueic|cit. ■) Fehlt
im JJWlb.; vgl. Thiele, Hirrickwörlcr Nr. I'M. '■'} Zaccur] 113) Hi:/jr., vom fSlammc IST
= gcbcntcn s. <>. u memoria. *) Neuer Text = ikhr.
^Jrolofod iiiib l)nnbirt)tiflltri)e (fiiilcäijc. (.4. *üiojc 13. 14.)
301
:i!ci/ a, n
p\.:<i,i r-,
i |t). 32.) f'Sinb im§ 311 ftnvcE'l |l'. 3^1.| Siiib
lofc Silben „Sijvaimcn", yiicfcii. l^\ä) l)alt
aber bo» uicfjt (^vojic Seilte l)olic i^eljabt.-'
^cf) 1)qU baä jacfjfeu bic idjoiiften Seilte fiiib
[orbe] iii notu.
Ciip. XIV.
[0. 2.] 'ober iiodj ftürfacii', ba-j loirb iiicii
Qucfj lüibbevfarcu. [ü. 4.] 'laft jc. [un§' caput]
bos ift 3" gi"»iJe, Nclieniias f)eift bell par-
nxib[a3l.l01''|imim, Mir Jaiu, [ü.it.J '^r fc^ul/
[defensio], büu ift fein, 'In perfcctioiie' \Zil]
ps. 91. i. e. iiou liabeiit (louin, (|ui [fdjiim]
cos adiuvet,
[ü. 13ff.| Gr bifputiit imb argiiirt Ijart
2.) mit ULnfevm §1^11^ ©[ott. Et est bie
redjte disputatio tvaun, de gloria dei,
[ö. 19.] 'SSif^et^ Si remissio pec[catoniiii
uon est coutimia, fo ftefjetä u^cl mit uns.
Hie de poena [F. M..], Sßer fic^ budt bem
». 2j(unb ber gantjen Wcmeine):
(uub alles »oas fie eiEiiiibct
l^atten) * r
»•sifpracf) (311 inen)-: fpvad)
V. :'4 (Sljranuen) : ;)h)fen r
Uon bcn (Sljvannen): i)il)fen r
(inn) ircn nngcn: für |//'|
ireu engen
\IIIi.
«10 (an) ber glitten be§ ©tiffts
(gegen) allen: + l^nn] bev
glitten beS Stiffts allen
u- 19 bn and) üergcben /ns ^icljer««/,
\ftll/IH(l
dazi
coutiijiia
est ronnssi 10
S @a(^(en r iclmärzere Tinte 11 .14. r ä2jä3 Si bis un§ unt zu 2äl>:i:
[M, 44] Ophel Et viiu facerent ut ascend[erent inontem sc. hab. 2. [Hab. 2, 4j. Eccc filii
subtractiuuis Eb. 12. [Jlcbr. 12, 7fJ. Si aniina eius fuerit diBsitnulatrix uphla si aiiiiim eins
uplda Lab. 2 [Hab. 2,4] Midi. [4 iu iiiedio] l-Vicha 4, 8]. Et tu turris gregis oiiliel 'lustus
ex fide sua vivet', Econtra uphla oQe ttctbcn mm liabeut rectam aiiiniaiu qui piigiiaut contra
lideiu Est s^euteutia Ipsi [ergu] obiinnati [obstiuati repuguantesl ascoiideruut iiiuiitein l'aujliis
Impersuabiles, Iief|en inen nid|t foßen expecta eum revenis^se ic. Inpersuabilis autem Witb
nid^t xeäjt faxen. In Isaja [Jes. 32,14]: Jlachan et Ophel Tu tuiris greguin Sliiff bcn SenHict
Betlafjcn fic' bic Suben bic tan ic^ ni^t umb tebcn quia suut impersuabiles jc. 'J"u turris
gregum iiducia liliae Sioii: qua Siun tidit (sed in lualani) Ut teinpluin domiui, lere. 4. r
24 (uon de re) (ut iu .2. praecepto) SBet [i^ r
') AUer Text bleibt. ') Altei- Text = LXX; neuer = Uebr. ') Sinn dieser
Bemerkung siehe am Unsrer Ausg. Bd. 25, 44'Jf.: Slult;i botf^aift. Est quidem optima
regio, sed cavete, venit juncfct infidelitas et conculcat dei proniissioneui podibus dicens :
Est potens populus et munitae q. d. nihil ad eos et non vincenius eos. . . . "Güleb ftiflet'
[V. 31] nie habuit verum spiritum, praedicavit contra . . ber l)nt ein miit; niliil movetur
per gigantes. Alii; Nihil efficimus, quia nobis fortiores. Et ultra faciuDt malum nomen
regioni, {t)un ein ftottfe lugen baju . . palpabile mendacium, Nullum tarn crassum men-
dacium, quod non habcat creditores. Ista duo sunt contraria et tarnen credunt. Et
ultra hoc 'inagnae staturae' tt)jen. (Juid nos pigmui crga illos gygantes. *) fie = fi(^.
302 $rofo(otI iiiib fjnnbfdjtifttidje Ciiitriiae. (4. lllofo 14-16.)
»ergibt cr§, qui imn, bcn [trofft er. [ö. 25.J
•^um fd^ilffmeer', machen u6el crgcr, [ü. 33.]
'y-dgV male liahel)iuit, [i. e.] inutationcra
prioris sententiae meae. @in enbe l^afien,
^ä) ^nlt quod (cum tempore) [subito mor- 5
tili] \V. M.] [ö. 84.] istis 40 aiinis [D. M.]. i.a..:.. -r.s(n):i:n r
».an plage (Wi-): plage fnr bein -
|o. 40. 1 sejic tit, ba§ man? ernacf) Inil gut
macfjeii, iinb mitb nicf;t brrtu-3. Uinjer ^LCrr
©|ott tvü ntc^t auff un§ toarten, sed contra. « u (ocrblenbet) : fftorrig] ,o
Cap. XV. XV.
STa foinpt aber ein repetitio. [t. 3.]
3. -nÄ 6, 7 ^^Lnfev f)icrr ©i^ott ^eiffet ein opffer ein feur.
[ü. 4.] :3ft ein additio öom ©pcifcopffer üon
ben anbern opffcrn. [o. 20.] 'Setg', [ti. 28.] ,5
Pfaffen muffen effen, gestus benedictionis.
2mlf29,i7^"'"P^'"' '" 4 partes, [ö. 19.] 'Trtaiia:
[ambabus] mauib[us levariint hostiam. Quiii-
til[ianii.s voeat saliitarem gestiim. S^aS ift
.•i.>i'ioK7,."2;<lUt^ ^'-■ff'en i'i levitico getoeft. Seelo: nic^t 20
^"' ''•* bie gemeine.
v.M ;ucvfti)vet): laffeu farcu rli
[ö. 38.] Zitz flos: loie bie pufcfjlin ['lepplin']
an ben polftern, frenl3(in. iBenn ein langes
gelueffd) Don ceremonien ift, !ompt ein fein
ftudlin.' 1
Cap. XVI. XVI.
[b. 1.] Sa finb ^mt) gefc^ledjt. |ü. 2.]
'9fatt)errn', vocati certis .statis tcmporibii.s.
2Bie 9et)et§ ju, bai bie iiominatissimi viri
Ajiron, Koraii jc. duos ordines, (jui vobis
positive inimici lureconsnltos et nobiles,
liiistici privative eonternnunt. fu. 3.] 'Super
ecclesiam domiiii": 5Jhiffen bie jlueen miscr-
rimi hoTiiines fein tyranni. Sa ftf)et man,
tüa§ remp[nbiicam gnbLeriiare fet). fSiMpio,
AIoxLander adolescentes gcsseniiit res max[i-
3 Vagi fVulf/.J [1] 12 .15. ,. ;? partes] patres 77.v 9.3 ZUe] ■|"'j: 2S .IC.
') S. oben S. 290 Anm. 2.
25
3u
3&
^PtotofoH imb tjnnbic^tiftlidje ginttägc. (4. Tlo\e 16. 17.)
303
map, [m. 102»] Su ariiicr ^Jfofeg magft luol
i.woitii.i '«na/"' l^cijfen. [ö. 6.] '!:pfanncn': rcud}feffcr.
Sat^an unb 3I6iram baS ift bn§ anber teil,
ba§ finb fromc linbev. Sinb trol fo bojc
5 qI§ SBi^cI. SBo ift im |ü. 1.").] ['(fi-gritmuct
feer'] mitis.simus Moses? [ö. 17.] 'Stauff':
Sie luoHen U|nfern f)\cxx &[t>tt t)erfud)cn.
S^e» Wo\i^ unb 3taron5 finb fic mube,
tDoEen ein netocn Pfaffen ^aBen [ö. 24.] i. e.
lu (liscedite imditnie a taberDaculo Korali, e§
folt allein ftef)n. [t. 28.] 'Et uoti ex corde' >
ba§ ift fein, ba§ ift tnciiic^ I)art gereb. 5loc^
fte'^en fte feft, ba3 ift ein fcf^eufUd^, greulich
fpectaM getneft. [b. 35.] 'Dpfferten': opffert
1'' ein anber mal m^er. [t).41.] latu ['Sequenti
die'] audite, iüie fte fi(^ t)aben gebeffert.
Sa» finb fd^euflid^ ejempel. Coram tantis
miraculis taiuen iiiauet tauta caeeitas et
obstiuatio.
[ö. 49.] S)atan unb 5(Biram muffen noJ;
m^er leute mit fid; ncmen.
ncmet (für) eurf) (pfann)cn:
neniet eudfj Pfannen
.24 (^ifompt erauff): Iticid^ct ringe-
rnmb (aUcntf)aIben) ' r
'.2sanS jneincm t)cr|cn mit
■ 46 angangen (unter bem bold).
llnb: angangen, llnb.-
■ 47angangcn, unb: angangen
unter bem bolc!, unb'^ rh
• 43fo (inn bcr aufftnr) itora^:
fo mit Äorat)
I.<0ioic4,7
»«1-
I.3J!oif49,3ff
^i Cap. XVII.
^ Omnes Levitae voluerunt esse sacer-
dotes. 'SSiftn from, f o ift§ lovatio', i. c. oblatio
[lufra de .49. peior in dono i. e. oblatione]
hoc est, gi-atus eris oblator, ©0 ^aft bu luol
,0 geopffert. 3?iftu nic^t from, 'pecoatmn in
foribus cubai', fo ruget bie funbe in bcr t^ur.
XYII.
o.i (grünen)': (blüen) r, cUizu:
Vel poni
D. 9 (grünen)': blut)en
0. u loerben [alle] öertilgct
zu 2 anaf (f) lU/U i:5 r ö 2öc^cl B» 36 .17. r
') Neuer Text = Hebr.; im alten bleibt n-inBia unübersetst und nbsn ist anders
aufgefaßt. ') Netur Text = Hehr.; in der alten Übersetzung sind die beiden Verse
rersehentlich durdicinandcr geraten. ') Der alte Text bleibt.
304 ^PtotofoU iiiib l)aiibirt)Tiftlid)c Cviiihngf. (4. Diojo 1«. 19.)
Cap. XYIII. Will.
Adam mortuus LVI. anno Lamech.
[ö. 5.J 'SBüten' haU ift nu nacf} ber ftinffe,
sni)ra ca])Lite 14. [ü. 7.] '3uTit gefcfjendE': 0 5(1111- eine cjnbc^: Qm |(inn
Sie foEen l)aben victum et aaiictimi com c^c)] id)cncf) jiun flcfcijciicf '■
5^ricfteit£)um. 2a§ fd^ende iä) cuä), fonft
fterbt ir i)unger. Sa» fage ben bauern, ba§
[jcilig btng fct), baS man bcii prieftern gebe.
3a tjeUijd) feuer. 3. i)arag[nipho: [ö. 12.]
'S?efte ol': bal befte l'ol man ben ^Prieftcrn
geben, [ö. 18.] L^ta figura placet, qnod
bruft unb fdjulber: doctriua et regere: sa-
])ieiitia et adniiui.stratio. [o. -U.] S)er prieftei"
fo( jein 'bein erbgitt': ba» laut fein. [o. "25 ff.]
S)a fomen brel)erlel) decimae paragirapho
j)eniilt[iiua. [d. 26.] Populus dat Levitis
deeimas, [o. 28.] Levitae saeerdotibiis. ^ft
Diel j(f)on» bing§ brinnen. 6tn §err ber
ein tüeifcr 9{egent ift, jol-3 ouflefen, Xaüib
t)at feer brin [n. 102''] ftubirt, Suphistiea
maäjt, bas bie Ajerrn i^t nicfit ftnbirn k.
[cm.] '@uer lot)n': ift feer fein, paragLiaplm
ultLiiua.
Cap. XIX.
.Ai|iia benedicta !ompt bo, [ti. 4,0.] igol
nidjt nt^er benn has blut baöon nenien,
fonft folij aU§ öerbreniiet toerben, Sa iftä
redjt gematet, bas bie i)lian.sei et sacerdotes
Clirihtutu foUcn creu^igen, [ö. 9.] Separa-
tionis a(jua Nidd, ps[altnus 51 'Asj)erges
nie hysopo' 5lu tompt usus liuiiis aquae
parag[raplio .4. [iste locus intellegitur e.K
*j. 61,!» ps[aluu) 51]. [ü. 11.] 'entfunbigen' baö ()eift
ia befprenget, er f)at fi^ nidjt gebabet 6ut=
funbig Inaffer, A(jua mundationis vel inun-
ddiiitu i. e. qua iiuinuiidi debent a.sj)ergi.
David heue iuteile.xit lioe, tetigit niortuum,
zu 2 Knocli ante mortem Adae tiuuslatus est 8 aiuiis r 3 .18. r Cicn. 7. r
25 .19. r 30 m: )• 2yj35 Cntjunbig IDofjer zu Separationis aqua eingevoksen
5<totofon unb Ijnnblcftriftlidje einttfige. (4. 3)ioff 19. 20.) ^05
Uriain scÜLicet, et alio.s miiltos. [ö. 14.] in v 13(091. audio. »i Spl'Cllfltuaffev »»/,
'.7. tage/ 3ift OUC^ fein bing, quod mortem f/«^«: separationi.s i.c.iniimin-
ita damuat. Amator vitae .5. parag[raplio. dorumqiii.separaiitiirahaliisr
Sq§ ^at gangen per totam terrani [generalis
5 aspei"si()] cjiiisf|iie liahiiit in ilonio, f)a6en aiex
bie affd^cn 3" Sevufalent muffen l)oIen. Nou
est ergo sdioruni .■;ai'ordütuiii, |li. 21.] ^3}ün
jols aEein bo^u braudjen, fonft loiib» uniein.
Cap. XX. XX.
10 [ö. l.J S)a rtoEcn Irir ^iirjam dcgiaten.
^ä) ^alt c§ fei) nid^t ttieit Dom cube, forte
anno 40 scilicet. [o. 3.] [umbfemen] in bei*
louften. [d. 5.] 'Söcin ftocfe': \a man muft
eud^ö befteUen. Qnoritur, ubi peccaverit
li Mo.ses jc, credo in Nuuquid? [o. 11.] @r >" 0 1 1 jtüel) mal mit. (hau: |<V/.J
twivb ein mal ober .^lüier gefd^Iagen l)abcn, qnia dehnit sem<'l iieronterc r
bi§ bev motn.^ ift tomcn. 'Bin ift im ber
niotus fidei tomeu; .1. in dnbitatione per-
cussit, .2. venit motus [spiritus] fidei. 6t lüirb
20 ^ie gefi^olten, er glcubc nirf)t, baS maäjt ba»
^eiloe Dold, büC' in pertuibirt Ijat. Cogi-
tavit: Si non effliixerit aqua, tum lapidabuntino.is ir his gcgleuOt ()abt ?(«/, (hi::H:
me 3C. Sßir muffen in i.-ita confe.s.sione fort [^xV.] Dnbitatio e.st poccatum,
ge^en unb ire in tencbra.';. [0.12.] 'DHc^t .sed significatmvsterinm, qiiod
25 in» Sanb': ba§ %at ein mysterium: S)a fic populus legis non ))ote.-;t per
bcibe an-i lanb fomcn, ftcrbcn fte beibe. Ter sunm doctorem salvn.-^ fiori,
pfaff ift ein [P. M.] appendi.x: ift ba§ •'>. rate Et, quod .sub Chri.sti tempus,
am tvagen.' 5Ju gc()et?' an. Moses incrednlu.s i. e. populus
corruit JC. >'
30 [tj. 14.] 'Unb ''JJiofe fanbte.' 0. u unb (f)eincu (vngcl: einen
gngcP
[St. 103"] [0. 24. 1 'Samten' ift gncbiglidj unb o.-n tonten ba-3: tomcn, ba-ö. dnzn
6armt)Cr|iglic^ gcreb. Saeerdos .-[tnnmu.s r: Non'
fot md)i fterbcn sed gefamlet n)crben jc.
3i [postea] [0.28.] ba ftirbt er. lt).21t.| f'S)a=
f)in'] Deficiens niortnns est. In GeneLsi
repetitur [semper].
2/3 3ft bis par.ig unt 10 .20. r
') FdiU bei Thide, SjmdHC; aber Unsre Ausg. z. B. lid. 26, 374, 32. ») Neuer
Text = Hebr., Vuly., LXX. ') Non] Nu = Nota möglich.
Sut^ftS aSetfe. »ifecIübtTie^ung 3 20
306 5ProtofoU mib IjttnbidjtijtUcljf (Jiiitvngc. i,4. 'JJiojf 21.)
Cap. XXI. XXI.
[O. 1.] Sa gcf)ct bcr flieg nn. 'Via ox-
l)lo[ratorum' ift botf; llid)t tunv, vido initium
cap- 13. ».4(3mn) ©djilff mccv : |Dom]
Sc^ilffmccv 5
|ü. 5.] 'Contra deiini' i[t 311 bicl. Sompcr
praecatur se eductos ex Aegypto, ift ein
foftlic^ lanb gctncft, pvefter gracce, [ti. 6.]
firctinenbe, Angeli et serpentcs difiuitiir
Seraphim, i. e. Cjuando mors\is, kiirb CV tot. lo
venenum incendit, 'biffcn', fta(i)en, [b. 8.]
'@f)evne fc^Iang', ha ftcf)ct aiitf) 'scmph'.
|l). 12.] 'Sarcd" bn finb fd)on 6ci ^jericfjo.
[ö. 14.] pin libro bellorum domini'] ba§ ». h (ben l)ül)cn fflv h\§ nil bie
finb poemata et aiitiqui versus. Arnon lüolrfcii): SivJ ä'nljcb l)iiit ir.
„feil", fo i)oä), ba§ mau bie fpi|en fitv ben Süpt)o rh
lüoltfcn nic^t feljen !an. Est locus vaklcu. uir. unb (an ben) I)ed;e(n) 9(rnon,
obscurus. In isto loco nihil feeit dens. unb (an ben) qnenc(n): unb
Mo.ses allegat Carmen et vLult d[icere quod [bie] bedje [am] '?lvnon, unb
sit [Arnon] finis Moab, ut legitur 3C. Hoc [bie] queUe 20
poema allegat propter [ö. 15.] '[ift bie] grenljC
Moab', Arnon ift ber l)o'i]( 6crge nou fluvius:
Ego volo probaro, quod Arnon fei) bie gvcnljC
^JiooB. S)anu man finget fo babon jc. Simon
fol ein laug getnvg fein, ba bcdjc cxai flicffen.
In Helvetia finb Diel foIcf;cr arnoiies. ». is ^JJ{atl)a(m)a: '•JJhitl)a|n|a
i'. I» ^JJ}atf)a(m)a: 5Jtntl)o|n|a
Ad cap[ut 25.
Sap. 25,3ff. [0.3.) horr^ibilc iiidicinm, [ö. 8.] 'lupanar',
valde est pulchruni ad nllegoriani, ou ba§ 'm
lu|)anar nicf;t fau t)Cl) unS Ijeiffen: singul.nro
tentorium,[b. 15.)'C,'«.s6restimpietasreIigion,
|ti. 14.] Simri: auditor tum, postea iudicantur
fliiod nongencrant tilios, [jat muffen gcfcf)e()en,
cum iam ingredi debebant lerram prornissam, 3S
ad nn-sferium futurae fornicatioiiis Ciu-islo
[quo] vcniente k. defc(^(in-i crant a Cinlsto,
[b. 7.] aOßivb ein ftavt! ftirf) gctljau Ijalieu.
2 .21. r 33 tuin] ante jyi.H//,V/( r.n .7//.-W Sic |(fr| luirb |it| im in bcv fdjo3
(leteflcn fein, ut Samson. ßä Initb ein Sticf) flducft jciii bind) fciii (uiifl iiiib juist biivdt; ivcti
fcniid), ift ein eiflcn laclnin. fj'i, 7/ r 37 a. c aus ab
«ProtofoH itnt) f)anb(ci)tifllicf)e giiilröge. (4. «Dloje 21. 22.)
307
.<f„i,.2i,i8 [581. lOS^I [21, 18.J '©tefe', ein fein
hiiceolicnm ' bojlin. [ü. 20.] '^nn 2al.' Sa
toerben [Infni .2').] luiv nod) ein toeil vnc\en
nnb nnflincf nniidjtcn. |li. 2:124.) Ubcv
s bicfev iii)(adf)t crljcbt fidj bcr fvig mit 3cVtl)e,
[ö. 27.] 'S)af)ev' aOcr ein pucma, r)aben fie
bereit fmuien oplnikion finctcn, fnvti gct)et
evv Ijinbuvdj mit ben äl»*^ jdjlacfjten.
■tclri 2, 15
Cap. XXll.
2)a Irirb iamev unb not lucrbcn.
[tJ. 3.] „jd^clDCn" ift rovorontiae nou liostile.
\Gl. ö. 5.| Petni.s [dielt] hoc [ex] Bosor.
®n§ ift i|iio<l liic C[(]\ äMfV.
[ü. C.) Sa» ift glcidjli'ol ein flvo? tcstimo-
nium gelDeft l)on bem Pfaffen, unb v^um
20 Con bem frfjatc! ( ^.!lteranbcv l)at an ben
Pfaffen nidjt fnnncn fc^eiffen) Sic Papa
vocat etiaiii verum denni iit Bileam, [ö. 13.]
S)0§ ift veru.s deus finis .4. paragLraplii,
quae sequitur mu§ man narf) bem rid)ten,
I!ftri2,i5 25 'tlilexit niercedem iiii(|uitati.*', dicit jietnis,
(Sic toerben in nod} lotfen, ®r tnirb ein
re^ter propf)et geloeft, qui iiahiiit verbum
et per avariciaiu seductiis.- [ü. 19. | "So
XXII.
». 1 (bei)) : gegen r
V. :i (fc^etoeten) : f iird)tcn r
u. 5 (ber ein Sßarfager tüor) : gen
5petr)0r r, da^u: [Gl.\ Id
Petrus dicit e Bosor 2. Pet.
Die runden Klammern vor
ber midvarli ))oid§ (lesfrirhcn
10 .22. r ■JiilSOS, 7 r: [V. 32] 'Via est pcrvcrsa corüin nie' ein fdicnbtid^et f$eb=
rid^ct Wefl, 3ft mii: iiic^t eben, list aiitithcsis [»ileom'l meinet [rh] boä et flehet (ben) ein toft=
ti^en Iveg, ut ISilenm ])ütat, scd deus econtra.
■) Vyl. die fllo.'ise zur Stelle: (ät;l)c niiigon \)ie tjelffeu bic Jyurficn fclbl toic im 3einio
ber flonig in (fgl)pten ein Stab tieiijl, Scitumb, hai [ie ba-3 üotcf regieren luie ein .^irte bn-3
öief) mit jeinem ftabe. =) Vi/l. Uiisre Aim;. lid ■>:,, 4H-}f\\: Potriis jitjet il)n nud) an in
scriptura et dicit ouine.s pseudoprophetas habere bic ort, färb nnb lucio liniiis lülaaiu
... et est prophcta veru.s, quia ibi testimoniuin, quod deus confinnat, «luod potuit
fegcnen, bnl gejegenet f|at get)ei?ien et econtra. . . . "JJr toerb '^öret, qui venerit ad idola
nnb lant bod), (imwi ierit ad dcum. Nota hoc, ionft luirftn ex istis textibus nic^t fomcn.
Ibi textus: l'rohibituiii Bileam, ne iret cum eis et male, diceret populo. Ibi habes,
quod dei verbum habet. Kt textus verus jc. quod nunc sequitur, bn? mnl luibber ben
tejt nid^t je^n. Sequitur ergo ex hoc, quod nequam babnit verbum dei et tarnen pecu-
20'
<^08 51?roto(oa uiib fjaitbidjrittlidji! (Jiiitniflc (4. mo\t 22. 23.)
UnU bo(^', bn Ijcbt er an .yt loancEeii,
■äBeitev\ ba iftä nii§, [D. 20. | ^Sorf/, ['äBa-Jl
Sa§ tft ber Teufel, nid)t @ott, bcnn itinfev
I)icrt @iott lugenftvafft fid) jelfe nid)t.
|ii. 22. 1 5Ju Uiirb ber veius deus !omeii,
'ergrimmet', i>a§ er toeg ift gebogen, [ö. 28.|
Minnii quod non terretiir, l()(|iiente asiiia ',
^sä) lucre baöoii gcloffeu, S)a mu§ guter frib
jeiii getncft, [ö. 29.] non habet gladiuni,
[ö. 27.] sed tantiim bacnlum, [ö. 31.] 'offenet',
baS ift no(^ ber redete @ott, J>a fol er flitd^S
iimfcgefert ^atien. dicit »•32 (mir entgegen): für mir iicr=
feret r, dazu: (xi-i) -j-ii
[0. 34.] giu fo bir-5 sed debLet diicere. '^ä)
U)il uimcr mt)cr l)in sielten, 'DaS ift amara
et ironica confessio, Avaricia exeaecatii.<!,
[li. 3(')ff.] Balaani miis ein groffer man ge-
Uieft fein. ^
Cap. XXIII. XXIII.
[22, 41.] (fg \J!n)iiofh] Unrb ein ürd) fein «. ■" (f)of|c): .S>ol)e >; (lii.:ii: \fl^f.\
gelüeft, ober ftifft, Baal ift ein groffer treff- ftirdjen S3aal
lid^er @ott iu scripturis, post liel, Beins.
20 .23. r man bs-
niam liclict. Sancti iiseudnproplietap utciiii(|ut' liabeiit vorliuni tlci , bn-ä cilicv jfiii>?
lieb» ift, quod plus dilif^it iieeuniam. . . . Ideo dixit doiuinus: Ne iret je. Audi quid
f'ac'iat nequam. 'Ja ftimb' /-J2, 13]. ©etjct, bct fvoinc jdjnlcf timet, loquitur: 'bcv ^cr
toil^ iiici)t geftatten' . . . 3d) luolt gern mit, libenter iret et acciperet pecuniam, bn§ fiiib
bie tcdjtcn, qui fo ftfUcn ut obedientes dei filii, unb ift bo^ iiicöt-S bruiitcr. [V. 16.] .^love,
bem fc^olrf ifts nur iimb fljlbet unb golb ,ju tt)iiit. . . Si probus luissct et serio loc'utu.s,
tum dixisset: deus seniel dixit, ne ireiii, ideo ttolt cuc^; sed giirfet auff bell bciitcl plenuni
florenis .... in suo corde ftirft ein fd)alcf, ber f)ieä: 'tlilexit inercedoni' ]■>. l'itii '2, Ij].
. . . [V. 211.J Ta luil [wiji flcmeit ille lum textu. .Suiua deus dixit: 'Noli iie.' Kt liic:
'Sliad) bid) auff, bodj' !C. ibi gljct luibbetanbev, got hiibbctufft fein luott, quid hie facienuis?
.... 91U ein jotnigcr hjirt inodjt fogcii ad servum: Weit) l)ie, si non, abi, ber Ijer left l)t)ii
jeim topff itod) gl)fii unb l)l)m jur lietbatnni-j. . . Soripturae con.suetudo est, Incn?- ein bing
liorI)et gefngt l)iit, jol man brnuff bleiben, quaudo enini deus lo(|uitur vorbuni, bleibt et
btnnff, non mutat sententiain ut lionio. Ideo istud eaput t'uil doetis obscuri.ssiniuni,
quod non attendeiunt liane regulani.
') Vgl. Unsre Ausg. Iid.25,48'.i/I'.: t^v jol jn ein inenig erjdjvorten (ein et oei-te, euin
bcfeiti nii3 ging. 9iein, unerfdjroefrn, ac lilius euui eo liKiurrctiir. A/.iua loipiitur. Si
bie ego eiiuitasseui, id) Ijet n[-> Iiiijon Iniiffen, jnttel, fporn. Ter nni« ein tun nnin fein, ber
nnff gnul fnn bleiben, si lo(|uitnr. Sü ninnljnfftig liH-r iel) nidjt . . . 'Jdj lucv lun leib geflovbeii.
*;5totofoa mib I)aiib|(^iiftlid)c teiiiträgc. (4. aJiojc 23.)
309
;3ft l)cr tülUCll ex bona origiiie, ([iiod deus
despoiisavit se Ecclesiae, ift it Baal.
fS8l. 104»] [b. 1.] S)aä Joirb excellens cultus
geloeft fein, 7 Altana pro uno, patres lia-
5 b[ucrunt luagiiain ceremoniam ctini oratione,
[b. 3.] uilill voliiit teiitare iiisi priiis coii-
suleret [doniiDUiii] et oraret.
i 6cgcgcnc, (iinb mir ruffc), ba»
(toic er fagt) : cilenb
dastt r: ■'£:;
Die Glosse in V.:i (fQmW)
(jcslrichcn; jedoch daneben r:
Maiicat hoc Scliolioii.
|ö. 5.] Q,iiac sefjiiuutiir siiut prophetiae et
luirabilcs et execllentes [et benedictioiies]_
luserit vcrbiim oinnino aliud quam qiiaerat,
15 libenter habuissct coutrarium, [ö. 7.] Misit
Besor iii Midia, Credo quod uon fuerit
doini in [Midia], sed in Syria Irivb ivfjeilb
ein f)o{)C Sdjulc gcloeft feilt, ba ift cv getoeft,
et inde vocatus, ^a, ba§ tüil id^ glciifien,
20 fiiieni libenter habpret scd noii cnr^um vitac,
Sinb loeifc Seutc getrieft, cogito. |ö. 13.] Tota
ecclesia est sancta, %a. luil tdj parteni fiubcii
quac non est sancta. (5iii fiofer fcfjolcE prins
audivit asinam loquentem, augelum vidit et
25 eam benedicit et tanien istis omnibus nihil
movetur, sed quacrit occasionem 3C. |d. 14.]
Campus visionis, ba man fid^ !an umb=
feljeit, i.e. occurrani venicnteni, \M. 1.5. | ex-juii.i:,
pectabo occurrentem, ift correlativum, u. is
30
[ö. 19.] @t jDolt gern ein idolum finbeu, er
ftnbö aBer nicfjt, quia deus non nnitat sen-
tentiatn, acccpi seil, verbum, ut beuedicam.
35 Ego [D. M.] pnto quod sit verbum neutrum,
[ö. 20.] i^ 6iu ficr Bracfjt, [b. 21.] 'Clangorin u. ?o
regis' alia societas amicieia ». 21
fb. 24.] 'donec saugLuis\ ein gio-j vati-
40 ciuium. Os Caiphae est,
hjartcn: [oecurram| ih
zu @et)c tnibcr ,^u Salo! steht:
Dens miitat et intercipit Idola
ne respoudeat.
I)cr biarf)t unt, dazu r: acccpi
(m;iit)c: 3JJ|/|uf)c
(c)rbeit: G['irbcit
17 (Syria) fMidia] 36 id^Siit JU
lu
310 *iUutotutt unb IjQubjdjiiftlidje (^iiilvägc. i,4. ^iüfe '23.24.)
[Ö.28.] Bcor [ö. 14.] P/,sv/«, lucvbcii k'l)iamcii
liegen. |o. 27.] P.M. Joerb jiost aliquot u. ■j? baiclk-fic:bn)cUiäiuii-|/A|fic'
(lies gefdjeljcu fein, |ö. 29.] Sa-3 ftnb itu
21.2 'fanen' 3C. |ti. 28.] Schimon ['deser-
tum'] f)etft, haz- fein guten aspcct I^ot
ge^oBt.
Cap. XXIV. XX IUI.
.Spie ift ber tcj;t !Iar k. [ü. 2.] haoc
[populi Israel] ordiiiatio seciiiKliim tribiis,
[ö. 5.] tuirb int gefnEcn fjnben. |l\ 4.] 2ßeun
er tictct, fo tonipt iin ba-S föcfidjt.^ u. u luie bie .s^iiitteu /".s pflnitljt »//^
QU be(iu) Uinfjer: -f nu bcu
luaffevu '•
[ü. 7.] 'Aqua ex situla.' Ibi tontpt lex.
Pulcher[rima figuia de (loctrina, [b. 8.] Tri- u- 8 (Sßibevfacljei:) : ÜClfolgci '■ is
btilatores angustiatores ©ugfter plogcr pci=
ntger [ai. 104''] öcvfolger, jö. 10.] Bene-
d[icere: hü^j ift 'il(nal)ant, i. e. U)ii-b bid)
uod) fdjlafjcti, [ti. 13.J non dictuui ergo de
libidiiiib[u.s infra .3. |ö. 15/lG.] S)a§ tüivb • so
u.sitata praefatio gelue[t fein, ut Paulus'
Apostolus jc. [ö. 17.] loquitur de populis
nou locis, ergo principes sinaui, noii ter-
niinos, [ö. 1819.] ötn fcl^nni propfjctel) i. Ciuu.i'j De Christo r
Ca fol au§ 3fracl ber rcdjt Wan tonten, ber 25
totuni orbem terrarum foKe unter fid)
bringen K. 3ft de ChrLsto, [b. 20. | Primi
sunt qui Israel fätiiiale!] aitgrciffcn, vel
qui auteriorc loco fucruut versus popiiluui,
fb. 21.| 'fcnitcr' suut laudabiles alioqui in jii».:!i;:'i! Kalii dclorsio verl)i |iro so
.sacris litoris, |b. 22.] !aiu ift nidjt inl)cr Ken r
"öü, periit in dihivio, detersio fdepravatio]
vocabuli, ut Biberiiis nicro*, gef)et nuff bie
£» 3 D'^IE r t> .24. r 25 -Bion sc/m'«re c aus man 26' \''iUna\cl\ mil diiiillcrer
Tinte fjeschriebcn
') Aller Text = Vuli/., neuer = Jlebr. und LXX. ■) Niimliclt: ficlu'ii '','lltävf,
ficbcii (i-nttcii, ftcbcii SÜibbct s. F. 2'J. ') Vi/l. U7is)X Ahsji. Bd. 23, liiti: HW Paulus l'acit,
iiictiit suum officium in principio Kpi.stohirum. Sic hie iiictat suum ot'ficiuiii, dicit sc esse
vidcntem. Nam prophetae in veterc te.stamento dicebanlur videntes, fucrunt prophotao
populi oculus . . Sic illc oculus i. e. lunicn et doctor, qui videt et agnoscit vcritatfin.
•) I5ibciius mero] SpoUnumc für Tiberius Nero, einspielend auf seine Trunksucht.
!l.'rijtofolI Ulli) l)iuibid)riftlid)e (fiuhögc. (!. Hioie 24. 25.)
311
Assyrios. |ö. 2-i.\' Chili in ^', \)aa ift Alexander
maguus, Iiidei detorquerunt ad Ivoiuauo.s.
Hie iiiliil inali dieitiii- de Bileam, sed infra.
(ap. XXV.
r
5 [ü. 4.| 'DJimb aUe Dbevfteii', ci) fcfjon,
lieber .§@tr, beinS aSettern, 5to[)cffou, (ü. G.|
Sr f)at fic mit [lä) 'bxaäjt, fjat fein luft mit
ir tooUeii fyihen,
[ö. 8.] tran.sfi.\it ad parietein vel leetuni, iioii
10 inoti de loco, sed oecidit in eo loeo uhi
iiivenit eoeuutes, I)Qt fic öcivifjt in bie cibcii
toie mon ein Iiotcii n'. pule.st e.s.>-e, (|ii(k1
lociiiu liipanariinn vocaveriuit [a] luale-
dicendo fvel a luco pudcndo] 3C.
15
25 [ü. 9.] 24000, ha^ l)cil"t gcbiilct, |ö. 21.1 (Si;
t)at gcbndjt, Gim fiirftcii öclicto luol l)iii,
[ö. 2.] Sic Ijabcii umb ©ottcä loiUcii fcoitiit,
ad seducendum popidiiin Israel.
XXV.
u. 7 (Segen) : ©pics
u- s (ben .öuvcntviintcl)-: (bcn bci-=
flucfjtcn ort) (ijiin bcn liei=
flitdjten üvt;; dasu r: {nz~)
(nnn); dazu am Oberrandc:
nasn^ [sic'.\ i. e. nialedietiun
(scilicet locüni) qiiia niy.ste-
rium e.st nialedii'eiidi oeiihun
Christi novo verbo, vohiit
insignire mysterium ut solet
Mose. Editieavit ex eosla,
Nudavit 3C.
bay SBcib, (bind) ivcgcmcdjte.)
S)a: baS äBcib biucf) l)l)icii
i^awä), 2)a rh; darilbon ()iiia
iacuit in geuibiis mulieris
securus; darunter: ip.suiu per
pectas.
5 .25. r CBeftet Jls zu 7 vide supra cap. 21. I'ol. :J3.* 11 im 77» Am
Rande längs, zu Kap. 25, S gehörend: [». 8.] 3" !>"' Uctfltid^tcn Ott [Pinelias iiitiavitl \\ult
d[icere Moses d[icit vigilanti verbo [ducerel, quod pop[ulus iste malediceiidi locum iiigiessunis
et habebunt Casbi pulcber^rimam i. e. iusticiani propri.Hin. Lib^eiitcr veliiii boä locum l^icä
vel tentorium in quo voluit (ut babitarct) esse Casbi ut posset accedere eain vclini libenter
quod Ecclesiarum temporum ludeoruni appellaret lupanar in qua blasplieniia religione jc.
Daneben: qui non crcdunt in verum deum, sunt ßeel Beor, infra in deute^roiiomio. r
') Vgl. die gedruckte Glosse zur Stelle und Unsrc Ausg. Bd. l'.5, iOO: Ibi dat eilt
gemeine ptcbig de Assur i.e. feifcttt)um %\\fc jol bie laiib nflc geminucn, Assur vincit 'ex
Kithim' [ciP3 Ilehr.} magnus Alexander, quia Romaui fiiib iiot^ nie fo toeit ^iii Ijinbct
{omeii. Ultra Euphratem fiiib fic llid)t tomcii nee Niluni. ^) Dk alte Übersetzung bli-ibt.
') fi3;?n Hebr. *) I'ol. 33 bezieht sich auf die alte Blattzählung der Handschrift
(s. dazu die Einleitung .'j vgl. den Einschub bei Kap. 21 über Kap. 25.
>V2
*4)rütLifoU uiib I)aiit)iil)viitlidjc (^-iiittäat. (4. *JJiti(c l'e. 28.)
Cap. XXYI.
[Änp. l,2ff.] Tic )Dtr üor 9c|;olt '^akn,
fiub alle tob, 1 16, 23 ff.] Datain abyram ex
Ilubeu,
[ö. 9.] finb primogeniti gctreft, uub,f)a6cu
hJoUen etlnnS finb. Sie .'oittcntinbfv finb
majores Christi. Sie IjoBcn fid; tool gcntcrct
in deserto. [P. M.] 2öenn§ in ber SSibel
nic^t ftlinb, non crederem, sed (jiiia scriptum,
tüil icf)5 jiLnfcrni I)[err gtott 3U litb glauben.
[Sl. 105'] Nulhim prophetam dedit ex
Epliniiiii, scd ex parte inferiore scil.Manasse.
S[an!t '^Hinlu» Jüirb ettoa öon 9Jel}emia Ijer
!outeu fein. Istae duae tribus commixeriiut
se Levi et Ruhen, Ibi vide.s (juamdiu fiie-
runt in Aegypto. 2Bo finb 5J{ofc l)in fonicn
fein? Liter sacerdotcs. ©§ liegen öicl gioffcr
I)ciligen in Aegypto et deserto. [Multi] per
praescntiam sancti.
[ö. 3:5. 1 Is Zddjihühdd est iliius de sanefi.s,
liegen niljcr bcnn funff 3cl)cn l)unbeit tanfcnt
in deserto, qui agniti.s peccati.'s salvi k. üiel
m'^cr liegen brinn benn Romao.
|27, 7ff.| Sag gilt in (SlePen Sant (piod
aniniae coiigregeutur in unum, j)rospicit
po.steri.s. [27, lt)f.| Sßeun ein fold) grou
bolcE ein caput l)at, ift§ nidjt, [b. 2i.| ll|nfci:
l)[cir ®L0tt |f'^>'('"| ftimct l)ic felbs, loic er
rcben h)il generali modo.
XXYI.
»■3 :jcvi(c)t)o: iicül]o
Ib
».19 (gl-): (®cv) r
».20 £cl(n)itcr: ©clamitcv r
0. 23 f^Nt)n)uoitci): (n)'^?l)Uloanitci'-
L'M i^aliat: ßaT)at[l)I
35
Cap. XXVIII. XWIII.
[ö. •5.| 2)o§ ift .saeriticium (|iiolidianiim.
2Bo {)a6cn fte bo(^ ba§ öi'^c alles genonien. « ■•;.■' akubö. Ta^n: atenbö, Ta^u
»■cgcriirf) ein('j opfferö): gernd) ;«
ein fcur r
[b. 7.] 6ül rein fein, ungemenget, älUc bie »■■ ■'pin (unbba5foli)m:.^iu,3m
2 .26. r zu 6 (Isa) Clioä loiiipt Dom *JJiaiiajjc ^cr. r
28 C-^-S r 33 .28. r
;« (UiiiLus) IMultil
^rolofon iinb Ijoiibidjtiftlidjc einltäac. (4. ÜJiofc 28. 20.)
81:!
jpeiä fol leiii iciii alfo uucfj bei: ikiIus
sicut cetera integra sie etiam vimiin purum,
supra in principio eap. 28.
(fjeopncrt lucibcii, iiiiüci'=
iiüffrfjt) : fol mau bcit iuciii be-j
traudEupffcri' (t()iin) opff criuV; ;
dazn: l\, (UnUcrmifdjt -=r
sicut cetera iutegra .sicut otiam
vinum purum, non dilutum);
dasu am Ohenrandc die Gl.:
i|; (SBein) 3[t f)ic Sicera
inebriativum idcst purum uou
dilutivuin, .sed morun) cl cfli-
cax. Quia verbum purum
iuebriat vere auima.s Jc.
»>■ IS (r)ctffcii) : (fein)*; diaa: (.su-
pra .l(i. T\'^p-o) r
»■ 25 (Tjctflcn) : ([fctnj) ^
B. 26 (!^ctf Jen) : (fein) ' '•
Cap. XXIX.
Isla festa servaiit ludei iiiter geutes,
sed peccant .servando, cpiia non habent
20 l.K-um, 2Ba*3 X)aht\\ fie p tmdcn itiib 511
fd^larfjtcil, Munsteru.-; ex Kabiiiis dicit, ipiod
ultra dies festes retiinierunt ])0})ulum uiuiin
diem, ba§ ift [nltc^'], bno bie pfnffcii follcn
ju e|jcu [trinitcu] Ijabcn, fiiib jd^ier Ijunbcrt
25 farrcn,
XXIX.
»■ 1 (t)ciffcii)^: fein; dazu: Lev.
B. 7
». I'i
t). 22
B. 28
». 31
». 34
[b.35.] Quid si ultimo die ciausissent taber- in u. 35
35 naculuni et iussiis populus abire, et sacer-
dittes T)a6cn bicl ficifd) !l•ic(^t, bo-3 ftc T)aticu
Qufjgcljübeii, et bcfcitü flctlinn ex tcmplo
Hanc collectam reddituni.
von Hörers Hand, r
(t)Ctfjeii)^: (fein) r
([)ciifcn)-: (fein) r Lcvi. 23
von Hörers IIa ml.
(3i9en)6otf: iod
(3i9en)bo(f: bod
(3i9cn)6oc!: bod
{Qia,m]bod: bod
ä^cijamlung unt,da2>i r: Levi-
iticu.s 23 [23,36] <^T ,.
^ 1 ' j ^ retentio
und ah Gl.: {E~eretli) öcr=
inmliing aU l)m !iid)[)t>ff
18 .29. r 34 riS" atzer conclusio clausura collectio supra Leviiticuni 23 reteutio r
') Die alle Übersetzung bleibt. =) Die Übcrsetziiru) Ijcijfcii bleibt.
ni
^'tulofoll iiiib fjniibidjriftliiljc C5;iiiträflc. (4. l'iojc 2'J— 33.)
Cap.
[m. 105''] [ö. (3.] patcr abolevit, si inuter
iaoet iu limine . . . . 3C S)ie qiiaestioues lt)cr=
bcu aUe jitgctragcn fein tempore k. 2)o»
bleibet nlfo ivol, beim lä) meine man tjclt
Cij nicf}t mf)cv.
Cap. X\\I.
4. URO C 25, 1
fli. f).] „.Spcilig 3Ciig", 'i)aU eö fei) ba-s
!lcib, nub irgcitb ein rcudjUierij, bat feinen
[.s;icerJ()s| t)ut anff 9cr)a()t nnb tubam, aira
tft nid;t babe^ geJueft, [b. 8. | Siu-, has ift bcr
..•pnreit Imter, |t). 12. | T'a lüivb Elcazar fein
pvicfterlid; ampt anfatjcn ju tractirn. |li. 15.J
öin gvenlid) nrteil, [ö. 19.] 'cntfniibigen' seil,
mit feur, [ü. 27.] bie t)elffte l'lber ein lex.
|li. 11.) Elea-sar luirb ba reid) lucrben, |l). 4.3.]
3ft ha§ [ovcs 3c] anil; gicnbig? lUnfci' f)|cn-
©lütt !niibc loül rcidj lueiben, luenii eiä tl)nn
luolt.
tap. XXXII.
l'evfamlct nnb bcirfjloffcn nl
lieeat aiulire malcilietiuues
cleü[teronomio 28.
XXX.
i'. 4 (m)a9btt)nm: pJJilagbtlinm, s
ddzu r: -\-
XXXI.
i'.''namen (an) am: nanu'n c\n-j
v.iunh b(cn) l)eilige(n) (^cug):
unb bie T)eiligen Heibev rh
[b. 15.] Noeehitis Iiiiie imivers« Jc. ]ip<'-
eala |)nvata i)ertineiit ad eomuiime. Eeiam
!Dioic4, 7[2] ciibal i)eccatiim lilc in foribus, iiiveniet
[1] vos peccatum.
Cap. XWIII.
(b. 3.| 'linmsos' vel iiivasio. ]b. 35.]
'Elzivngabcr, tonten luiber awi IKot nieev,
XXXII.
Ulli). 1 von Uiircrs Udud: IKnbenttci'
nnb ©abbitcv bitten nnib ba»
Sanb ©ileab.
XXXIII.
(i .:!0. r 13 :.\\. r J!) M2. r 'AUjäO Ni)cel)itis bis ]iertinei]l tmt 34 .33. r
^lotofoll iiiib l)niibid)iiitlid)C giiiUäflc. {4/JJioie oo - 3G; 5. ajioic 1.) yi5
[b. 36.1 'tabc3\ ba ftiibt JInjam. iD.40.|
4 Wükao, 1 'iSicitc Sittim', ba fic ha-i scclns gctfjaii
1 'j)ii-fcs5, 1 IjoBen mit bei 3Jf ibianitei ' lucibev. i» v.y, borueit //«.s feiten «/</, dazu r:
boriieu Stadjcl
(ap. XXX] Y.
i -Müfc 13,23 [ö- 8.] ©inb fic botf) nie gen .^inntntf)
lomen, [Tantum] 2)ay füllen fic einen, biiy
alle§ gnau gcf äffet, baä fic ia nidjt foEcu
tl^un ex siio cousilio.
10 Cap. XXXV.
[ü. l-l 6in taufcnt eilen tocit, [ü. 5.| ^loo
taufent cUen lang proportionc geonietrica^
Gr macfjtu aU folts cluig MciDcn, |ü. lOff.]
Tres differrentiae caecHuin .1. in rixa, |ö. 2(t.|
15 ex insidiis |ü. 22. | .o. 'fortnito' baö ift nidjt
iniuriae. 3Jian ftan tiiel] feiner ejempel
nemeu ex istis legibus, sunt ojitimae Icges
[ü. 33.] hanaph, profauare, 'pollue'. JC.
(ap. XXXVI. XXXVI.
20 (ö. 2ff.| 2)o tonten aber leges, posita lege jnD.ift. wu Hörers lland: ^da-
lompt exceptio tVaus et expositio [jc] legis. >)f)ct)nb 2od)ter. r
[t). 7.| Uuu.s(juisque liereditati adherebit.
3ft rcgula generalis.
.icccmb.is. I)EVTI:R(KN03IIV3I. ('AT. I. 2)nö J^üufftc Jßud) i^JJofc.
25 l.
[ai. lotj"! [ö. 1.1 Sinb üoni mari lubro ». i (©umpff): ©djilffmccr *■
iöciter benn Don iJabviloiiia. l'amn ift ia
Caclcsbarnca, Viiilt d[icere: fic l)a6en gelegen
im '[gegen] S«/»/*', [n. 2.1 ba fonft nnr
30 .11. Sagrcifc loere bi§ gcfjn Cadcsbaruca,
6 .:U. r 11 .35. r 18 q:n r 20 .36. r 24 C\V. I. (3G) 27 Parnn r
') Soü lieißcii 2JloQbitct. -) Vgl. die Zcichnunij i)i der i/cdruckten Glosse.
31Ü
f-rotololl mib I)iiiib)d)vifflid)c (^iiiltäijc. (ik l'lojc 1.)
?(6ci- [fic] f)a[icii muficii cnimli ,5iel)cn, |iiLiia,^i
il|icatl .11. Sogrcijc nn^ Cadc:^h[anica.\ ^
»■ s wird zum eoriifcu Ahschnltt
(jczoijcn; deshalb vor V. 6 ^
u-6fDradj(.) 3r: fprndj, ,^m- s
\t). 9 ff.] 3^a bcfcvicbicrt er bau iproprie]
rcgimcnt. |t). 12.] molestiam, onus, jc. in». ij mül)C?'/sf)abbcr «)(/,(?'(-« *".-j ■-'
Triiiitas iu iina C88cntia, bic cim ,5llfcf;trfcil
geben, 'iloä) luiU ieberiiiaii Ijiii an. «. la tocf)affet l^cr lueife, ticvftcnbigc
lentc, (bie) unter cturcu ftem= lo
men (befanb ftnb): Scfjaffet
Ijer, Uieife, l'erftenbtije nnb er^
farene 1>7(| Seiitc, unter elineu
ftennneu '
[0.15.1 „noti"^: ift feiu, sernio .scifiiciae, i-. i.s Uieijc unb (Iietaniitc): tücijc is
bic ein bing erfa{)ren IjnOcn, et iDiffcu unb crfavene r
boöou 3nrcben. sapicntia est coguitio rerum ^^Imptleutc unter: 3lmpt-
[ip.sanmi jc.] Iiitcll[igeutia] observatio et Icutc, unter
iutellectus in ipsam sapieutiam, iudicare
[i-ecte] [.3.] postea e.st expcrieutia. Tria 20
contra tria^, contra niolestiani sapientiain JC.
scientiain in .sacros[au(^ti.s] cxperientia vel
discretio externa reruni, Moses coustituit
Ari.stolvratiam, .sed deus e.st Monarclia qni
solus est omnia tota admiiiistratiouc et 25
gnhernator, loquitnr [b. 17.] bnö 3fegintent"ii' n föericfjtanipt nn/, dazur: seil.
Vi- 7. 9 ift ll|nfcr§ ()[crr ®nt§. Ps[alnuis .7. 'Kx- bciy legimcnt
i-ita iiKliciiun <e. :^\t fein, bas (^utt baö
1 Sliet c mt« o6et 2 Sogcteifc c aus togcrcifc ej" ®a bis icgimeut unt 8 bic
c aus bo§ 20 exj)erieuti;i (sap) sapieutia r 22 stieiitia r 2Ö üiiinia (Nos) tota
26 SJcginient c aus tcginicnt
') Int aUcn Text ist D"':b3^ = cinfid^tSUoHc, im vcnrn crT^l, = l'efnniitc iihcrpnmien.
') Vgl. Unsrc Ausif. Bd. 14, 552: 'Niito.s' nicronymus Iranstulit, quoruui convcrsatio .sit
probata. 'Nobilis' [Vul;/.], et meint iiit bic cbcUoiit. Kcgnum hominmu est super ciea-
turam naturalem, ideo solo verbo rcfjitur, qutul oonsistit in sapientia et intelligentia.
Magis requiritur scieutia in magistratu (juam prubitas. . . Intelligentia est vis cogno-
scendi. ... Intelligentia, bo einer bie \ad) cvincfjcn tan, an aduiittenda sit; tui^ifl, est
vis, donum cognoscendi quod obscrvat ucrimoniam iudicii . . Sapientia, cognitio animi
reruni divinarum. ... In lege et regendis liominibus oportet esse .scientiain. Vgl. auch
Unsre Ausg. Bd. 28, 528 f. ') Luther will ciuc Korrespondenz herstellen zwischen V. 12
und V. 13, obwohl er damit den Grundtext ein wenig verläßt: V. 12 sagt Gott: ilir macht
mir a) inütjc b) (oft e) Ijabbct; um darüber Herr m werden, will ich a) locifc b) \)cx-
flenbige c) cr{ol)tcne ücutc au-i bcn ©lammen bc^ SoIte'J.
^totofott iinb ^aiibic{)tift(icl)c giiittöfle. (r.. >Ulo(i' 1. 2.)
317
Bfll.
iKcgimeiit uni-: felOs fjnlten. I>oge davidis
historiam: Maguifica promissio Davidis, et
tarnen ift toiiicn hi?- niiff ein 1)01-3, loas,
lonathae posteritas, maiisit iiscjiu! ad Capt[i-
'•> vitatem Babvi^lonicaiu [ediictioneni in Baby-
[lonieam]. 3 Rex post Cynim [Camhysiis
et Artha.\[crxes] Dariiis, unter bellt ift
historia Xelieiiiiae gefcfjelien, Libri ])arali-
p[Oiiiciionim inaxime necessaiü. ^ä) tan
10 mid^ nic^t ridjten nciä) bcr Safel. qui
[ö. 19.] per iter Eliiiorei vciiernnt Cades-
bfarneam]. descriptio peregriiiationis liic, .
4.jiiUK2o,if[.; vciiiibt fic^ nid)ty mit bcr Tabula.
1) 26 beut (mort) : beut luiiiibc
15 [ö. 27.] S)ie erfte tentatio est, hah un§ beriu«.'>7 ©er .§®li;K ift UU'S graut iml
§6rr gram ift, uub iiicfjt fguebig] fei), bas
mu» er toon iiuy (eibeit. Sie l)a6eii aucfj
funneu l)l)perbiilufiru. Tentatio seniper maior
apparct quam est, [ü. 28.| Ideo muffcit bie iimsR 6iS 7»/.s tierinauvct «"/,'?«"« »•:
20 mauru in l)imel rcirfjen, Tentatio anipliiioat gt^'J'eutationiagnirK'atperi-
pericula, [ö. 20ff.] ^^ft ein feiuc prebigt. eula et äuget mala.
[SBl. 106''] SBer ^at in fo prebigen geleret,
0. 33 bic (Stet) : bic ftett r
[1). 35ff.J 5Jegeft plaga, [ö. 42.] ne accipiatis
25 cladem. ftol|, [ö. 43.] 'Oermeffen', Eb^raice. u. 43 (tuort) : munbc r
[b. 44.] 3'c^ t)a6§ ticrfud)t luie bie bieuen
iageu, Impatieutissime foruut [ape,s] odores
bonos et aialos et uuctos. Apes pP. M.]
na.'ic'untur ex bove', Ecclesia ex Christo
30 niactato.
l»)Bl.4.mole21,4
,.<Dloic3C,8.43
€ap. II. IL
S)a foiupt Uli bic ftrafjeu. Unc er |fic]
bcfcriOtrtffo] iftä in tabula. |ü. 4/5.] Hie
vides quod deus etiani geutes curat, et
35 homines inipios defondit, |ii. 7.| ' [)er|cn i" >'■ 7 ,511 tjcrljcn gciiomcii mit
genomeu', [)at gcftrafft et »oolgetau, [ü. II.]
1 SRejimcnt c wm rcgimcnt 3l4 loas loiuitliae filius S.-iiil i)nster!ta.s r 18 Tentatio
c aus Deutatiii 27 (Max) Iiiii)aticii(3s)[tlissinie //-s 27130 |apes] /üs niactato «11^ 32 .2. r
') Siehe Varro, Rust. 2, 5. 5: ex lioc putrefacto bove nasci . . . apes. Vgl. Tliesaxwus
Linguae Lut. WOJ, Vul. II, Fase. 1.
318
ij^rototoü imb fjaiibfdjviftlirfjc Cviiitrciiic. ijt *)Jfofc '2 — 4.)
boy laut ha§ ein cibbitiou fc^) ''^ marginp.
Ksdi-as lüivby fjiiijugcjelit fjnbcn. |0. 12.)
qiienmdnioduin fecit Israel in terra licredi-
tatis siiae. [o. 18.] Si esscni Moahiticiis,
Ivolt id) nüc^ bcv ^Jlol'e nnncmcn (jiiia deis
solicitus pro gentibns. [ö. 20/21.] Samsumim ^
nomen iiabent a factis ipsormn , soelerati
[ö. 25.] 'S3nnfl toerbcif -, ba§ ift generale.
|ti. 24.] Quod si Nahal simul significaret
.ßij„'"',7,24 3, fwrentem et vallem, [ö. 23.] Moses tt)ei§
baüOll nichts [vocavit eas, servi nnnien fiitb
Rasan] Sriimb ftnb bie Sudler exnaä) cvft
t\cfd)ric{icii.
|li. 33.) |)ngnat pro vohis, 3a '^H'J iliodjty
tl)iin. ßv >ucrc beniiod) ficvn l)iii iiber flctucft.
Iribev jur: U'cbev |/! jiiv
jii u ac 1
s (orrens r
(im gninb): am äinificv W/
u-37 ^at: f)atte r
111.
»■ 5 ?flctfen (,) oii: A'Iccfen on so
». G Stcbtc (,) ticvbaiiiietcii: Stcbte
ticrbaimctcn
B n JHabatl): iKabbatt) r
B -ic (tuavb^oviüg): lüavcvjiuiict ///,
dazu: seil, in deserto 25
8. Januar
40. aiiiii
IV.
Cap. IV.
[Rx Bib[lia d|omini D[oetoris
Lutli[eri trans scripta.]
[ö. 2.] (©i[)c b(i, 5J{aii fol ludjtc- tl)iiii
baljii, nocfj boOou, luaö yjiojcy gebeut, unb
bei' ä^nbft, luil ab uub balui tl)uu, Inaö
t^tjriftuö bcv i^Mu felb-; geinbuet Ijat. D
Ä gciicnile. (6in (niiib luctbfii fic flcmac^t.) Qnoil .') bn: r ar .:). 4. ?■ i*!» nid)t3
(baljll) t()llU ::n'J9j3l nm Itande: \\\\ Iransil Insdninni yror laiiliiiii iM'istiliiyit luin mmIio.
lrap.lV,:i.]
') Zamziimim. "Zanr .signilicat cogitatioiii'iM, t.i'iildiiico tu'bfrfjtifl ... l'iaoiiiP<li(;iliiiii
significat, 110 videatiir temoie lUctiim, sivn a, calilio Zainziimim ilii'untui', seil iiiagis a
scolcre cognoiniiiati .sunt . . . ein biiictiDolcf. .*>. Vtisnx Au-\</. Bd. If, nos. ') Imiigc
luerbfii: fridw.re. ÜbcrKclziDii/ IüIhmi: t:."i kann hridex bcilmtcn ii'ie bn: lincli iiiid T(d inid
senkrechter Schacht.
31)
^TctofoU iiiib ^aiibjdjriftlidji' giiittnge. (5. *rioje 4.)
319
il,20.8; 21.31
i.ftüu. 4,13;
rafenb iiiib unfinni(^ Hole!, WiO\c-i fpiirfjt,
'3tuff bau hu Belnarcu luügft' 3c. ba-3 f)cijjt,
OJiaii tan Sott« getuit nicfjt f)nltcn, Ino iiuiii
mit mciiidjen levc Wott biciien luiL ^>i"t
bQ§ nidjt biivr uiib !lav gniig gcfagt?) ^
Q|iiasi (l|ioat ttjiit ix. mi)n ba|u, fo
funb iiy nicf)t tetrnveii, [ö. t).| '()evvlirf;' seii
maicitctiirf; liolrf.
[b. 8.] @i- loBet [P. M.] legem Mosi bcnnotf)
ubei oHc leges auf! evben (praeter vocem).
Tic ])r:iofatio [M. L.] ift ic tniiQ c\n\\c\ aiiff
bic 3'-'l)C" sct'ot.
[0. 29.] ['ai^cun bii nt-cv W]dU-]. Ta fteT)ct
bcv tcrt, ha fic iiodj aiiff podjcn, 3ft aiid;
ein jecr gelnaltigci- tcvt.
[Sl.lO?"! |ü.34.J Sviimb itt-5 iiidjt finmbcv,
ba§ er bie ^ubeii Ijaloftarrig mnd)t, i. e. <|iio(l
Aegyptii vehementer paveniiit, fjdjvecf lidjc
fönten] [i.e.] i)aU an bett [luiber] "ilcgljptcn
für iuä) vel innt) elucr Unlleii^
[t). 37.] 'Slngefic^t', nocte unam [coiiimnara]
et die unam [iiiibem] [ednxit], mit feinen
epiplianiis, apparentiLs, schematibm?.
[ö. 43.] llamoih GUrad fompt offt er nod),
^'•^''' 30 ^at [aud)] öiel nngliid angevid;t.
1 ''liroii. 6, 5;
u. f. Senn (fo) Unvb cUu' Uici-Jl)eit
nnb ucrftnnb (geil)nmct) bei):
S)enn \hai] luivb eluv Uici-3l)eit
nnb l'cvftnnb fein |'i bd)
i'-5 nn;v;: nn
V- 22 (jiniifaev ge(b)en : l)innt)evgel)cn
» 31 Inffcn',) nod): Tnffen nod)
I' i^ (gvoffc gcfidjte) : jcev idjvcdtirfjc
tl)atten^: d(i::n r: < _^ ;___
(mit) enc^: für cnd) )-.• da-n
[(>f.\: nmb clocr tuillcn
u 37 (feinem ''Jlngi'fid)tc)f/«.3;«r[r;^.];
Nube
Faciebus suis <r ,, ,
ColuuHia
«.39 (a)m: l)m r
B. 49 5Jleer(,) im: SDIcer im
13lJ4 Sie bis gcBot i«n( 29130 Tlialmuil doctrinal. disciplinal. r
') ©i^c S. 318, 29 bis gejagt oben Z. 5 fituld sich, von ciiii(je.H rjcriwifütiigen orlho-
yraphisclien AlnveichiDiyin abi/esdien, wörtlich in Hörers: Uiiclcr jcljöiicii Sprüdje niiS öSütt:
lid^ct Sd)rijt oiiälcgiiiig . . . äycld)c bot c()nttoitbigc [aol] Sqkx Sottor M. Siitl)ct fcligct Dielen
in ivc Söifalicii gcidjviefaeu MUXIjVII. (Vyl. Erl. Atisy. 5J,-JSS). Also wäre diex Stück eine
Bibdinschrift Luthers, uyic auch die Überschrift: ex Bib. d. D. Luth. transsoripta zeiyt;
von Hörer sind dann diese Sät:c an der passenden Stelle ins Bilielprotokoll yeschrieben
tcordcn, was um so eher möylich war, als an diesem Punkte yerade eine neue Sit~nny
begann. Vyl. Unsre Aiisy. lid. 28, 511 /'. ') Im allen Text war C^xn^ Ifeln: = ÖJrgcil^
ftänbe bet giirdjt verwechselt mit cxi-; = (yvjrijeinungen. ^) fiir fud) vel iiiiib ehict loilleit
wird (riosse.
320 *l>totofoa uiib l)iiiib|iJ)tiftli(f)f Piiitt.igf. (".. »Mofe 5— S.)
Cap. V. V.
B- 1 Ier(it)et dazu r: (>';)
[ü. 4.] '35on angefid^t', i. c muiiblic^.'
Dnodecirn partibus iiarratiir liic decalogiis
quam Exo(ii 20. [ö. 22.] 'Unb tljet ut(f;t3 s
ba^u', [ö. 24 ff.] Hie contra seipsum Moses
loqnitnr, qnia. (?§ Voixt [P. M.], ))aii \S),
loiucn fein Don ?lbam, Non vklebit nie
liomo et vivet JC. nbi aiulivit in paradiso
vocem (lei k. io
Cap. AI. VI.
6in capitelidjen. in ». < uufer ®ott unt, dazu r: Dij
nostri
[ü. IG.] Sa fomcn bic Ariani. doccni prao-
cepta tüie alte ftc fiiib, lernen fidj nimev is
mi)iX ail§, ba§ gan^ corpus Iuris tft in
postreniis Totum ins est de.stinctuni in pcf-
sonas, res, indicia.
.15. 3aiiU|0rü ^ ,^11
40amii. <^ap. VII.
3ft io ein lange praefation anff bie 20
10 praecepta. [ö. 18.] '©cbencfe', (piid fecerit
pliarao[ni. Memor ero niirabilinni tuornni,
|ö. 25.] iliaquearis, 'berfefjeft', üevfangen.
Cap. VIII. VIII.
[ü. 2.] '©ebendfe aEe beä' 3C. Ergo fol 25
man be§ Sapftä nid^t bergeffen. |ü. 4.] 'bei?
mm*.*mWiW K. ba§ ift (?{)riftn§ 5Jtatt{). 4.
|ü. 3. IG.] Man: dLJcinuis esse roreni natu-
ralem, [t>. 7.] ©d^tuabcn, „Jliefte'^ 2eidje, « j(tieffeu): feen r, dazu: nuire
'See'; Gv meinet mare (ialilaeac, 'Pibcroadis Tvberiadis ao
laeas jc. [ö. lO.J 'bcinen (iJott lobcff, baS
3 .5. r 4/5 DuüJecini äis 20 7(71« 72 .0. r jr. nlte ['^]\ aibtx [= emfäUiy,
achlicluy J/a müglich 20 .7. r 25 .8. r
') Moses locutus est facie ad facieni, oorani, in imiesentia , Tninibliif); s. Unsre
Ausg. 74/. /(;, «;02.
^rotofoH uiib l)aiibid)iift[ic()c eintrage. (5. 3J!oic 8. 9.) 321
trollen toir laffen. [ü. 11.] Praeoeptmn sc-
qiien.s lüoüen Unv gar iiicfjt [)ütcit, 3Bie f)Qt
unfer ^le'^'C ®Lott forge für ba§ .1. prae-
«•eptiim. 0. 1.'. bic(fe^ o,xo\'\t: bic c^voffc
.■i [ö. 18.J //rt(7 '^cift exereitiis Irafft, (ledit tiLl)i «. is (foldje bing): folcl; iiicrfjtigc
vires ad faciendum, quia res tantas fecisti, tfjatteu 311 t()ün
[quod riiisti per desertum et mare] seil.
populum percusisti et terrani occiipasti, et
iam habes constitutum regnum i. e. ia^ bu
10 e§ ba ^n gebracht l)aft pcn-nnipere per tot
vexatos populos 3C.
Ciip. IX. IX.
[SBl.io?»-] [tj.i.] ginen [ludeis] ^eifft totus
aer l^itnel, [ut hie apparet]: Aquae super
1.^ caelos finb bte lüoltlen, Volucres celi ne
dicas; ba§ ift ein fein tcrt. [ö. 3ff.] i>ai
inu§ in Utnfer l^L^^^r ©[ott and; nemen,
Quod ergo acquirent Messiam sua peui-
tentia, cum terram Cauaan sua poteutia et
20 iusticia non potuerunt ocupare, Sie joüen
qE§ umB fonft öon ime f)a6en, Populus
fiste] est Ecclesia dei (juare ergo uon mere-
tur, Peccatum ttudt neminem nisi sanctos,
Ecclesia non errat. Si non errat, multo-
25 minus peccat. Quia ibi losue et 12 duces.
Niliil vaiet Syueedpche. Sie iustitia fompt
er nac^, jh ». 5 Ecclesia Dei est populus iste
peccator Niliil ineritus, ipiia r
[b. 6.] '^aljftarrig üold", ßlj ein feine Ec-
M clesia, Etiam tarnen est Ecclesia dei et
populus ipsius. 3ft jumal ein feiner tejt.
511 u. 8/9 Credo Ecclesiam sanctani r
[ö. 16.] Aaron s[ummus sacerdos et Papa
facit vitulinn 3C. [ö. 14.] Et sie servaretur
3s ['ein groffer oold mac^e'] promissio in uno
Individuo Abraiiae facta, (ü. 17.] 'Confregi':
ba§ ift ein gro» dolor, zclus unb Impetus.
S5a§ finb merita (juare ducat eos in terram,
6 qüia bin fecisti nnt 13 .9. r 25 Quia bis duces durc7t Strich zu Populus Z. 21
£utf)et« ajßevfe. »ibelütevjeöung :!. 21
322
^^vototci« iinb I)aiibfi-I)YittricI)c Pinttfifio. (r,. Wofe 0—11.)
certe egregia. [b. 21.] peccatum seil, vitulus.
[D. 23.] 'rebelies', sunt saiicti opere reiuis-
■üpg. u,i5 sionis peccatoriini, Act. 14. tiilit mores }c.
Im omuibiis speeiebus prophetae allegant
promissiones et gloriam dei i. c. |iroptor
noineii tmim.
".2c(ö)olcf: SöoldE
(!)tQfft: Äratft
Cap. X.
|ü. 1/2.J SBeuu fie m-i t)ev^ flelegt loercn,
toere fieffev btnii in bie laben,
X,
w.3gicng(e) nuff: g^ima, auf]
u >; »Dar: luavb rli
\t). 6— 9.| 3Bie toiitpt ha-i ha crein; de
Levitis tft parenthesis. [ü. 10.] '^dj abix\
bQ§ ift repetitio. [ü. 15.] '(■hasak\- velie- in ». i'i Söetexu '"■'-• t^e()a'6t »"/, </«:» is
meuter dilexit. Quaudo in mo speravit, r: pari
liberabo euni.
Cap. XI.
4. lob. [10, 18.| 'fvemlibling'.i (Sl) ein feiner tej;!.
|ö. 3.] "Et Signa.' |li. 2ff.| V|nlt d[icere ba§
Itnffen bie ünber nic^t. Vnilt dLicere: ^n
yie9l)pten I)aty ntu{)c nnb crbeit, man mu§
lauffen unb rennen, i>a5 man Uiaffer ^ole
ex Nilo,
XI.
lu. lOff.] l)ie ift§ anberö.
B. c bo§ (unter jnen loar) : ba§
fie erlöorkn 'Ratten r, dazu
Gen. 30 >• und \(rl.\: in pcdi-
bus eorinn ^id) ^)oA gclanffen
nnb gcrant ba§ icfjS ju fauicn
tirecl)t N(»n sterti nee ociusus
l'ni Sft mir faur Uiorbcn ßr-^
iagt erarnt erlauffen >■
i>. 10 (ba man famcn feen, unb
Inaffer jutrogen !an ju fu§) :
S)a bu beincn Samen feen,
unb felOö trenäen mufteft r,
dazu: pede tnu
10 .10. )• ir> p'i-n r /!» .11. »•
') Die wslen ll'or/c f» Kap. 11 geliörcn xoch zu 10, Jfi.
^Protofon iiiib l)aiib|t^tiftltd)e einhöfle. (5. ^iojc 11.) 323
*(. 111,2 |t). 12.) '(|ii:ifrit'.i (|ui iv ad^tet ber l)at eitel ■"u.i-i üoii aiifang bis cnbe mit,
lllft bran JC. Hie vide.s quod f'a priueipio , , Initiiiin ^
anni | .sit initiuin ut nnis'' [931. 108"] aiiui, hius
siipra saepc in fiiic annorum k. [U. l^».] f)ie
■'S ^otftu, ba^ ha^ öiefje auä) mu§ jpeife ijaim
öon U[nferm Tltert ®ott. Scriptura non tarn
laudat. ut gentes. [b. 13.] 'sorviati.s deo'. w. i3|eelcn: [©]eclcn
" u fnie unb \pat: f^ruevegeu [;//J
unb Spatiegeu '/'■'
10 [ö. 10.] \)a ntu-3 mang 3" tragen, |ö. 11.]
^ie !omVtö 'Don Ijiiuer, ßanffeu unb rennen
fba§ fie erhjorben tjatten mit] Imic cmstii
verbi. [ö. lU.] Hio ift» militanter, iioii
rustice gercb, SBenn [P. M.] bcr Nihis nid^t
15 aufge'^et, fo finb bic Aegj-ptii öerborben Ut
tempore Traiaui ot ante bellum Augiisti,
Sic tempore Joseph. Textiis [D. M.] giBt§,
ba§ boves ftetgen ex aqua, 9Jlan !an rationem
nid^t geBen exundantis Nili, bort loirbS ber
20 ^imel trentfen, Ijte muftu e§ t^un fel6§, gtSt
'tun pede' et labore, [ö. 12.] 'A principio^, ba§
ift initium et fiuis anni i. e. Ver et antumnu.s.
fö. 17.] Uinfer Ijterr @[ott !an un§ t)uugrig
machen unb jat geben, loenn er tnil. Irbn/d
25 est certissime proventus. '!ein regen tome\
ober gar 31t tJtel, ut hoc anno [39 et] 40,
Dicunt Europam etiam nouien iiabere ex
caligincsa, [ö. ISff.) ®r f)at fein ^Bnd)'«« 1« S)eniJmal »ml. dtcvi r: phy-
'^erllid) 3" lernen befolljen. lacteria
30 [ö. 21.] '©0 lang', i.e. praeseutis mundi,iiiu.2i So lauge i"'>' luereu «"^ ('«"(f
ergo lex [Aarouis] ludeornm non est ab- /'.■ quia in spii'itu cessat lex
rogata, In .spiritu '^ort§ auff. |ö. 25. | 'reifet', Mosi.
agetis, seil, loquitur de milicia.
// teiinen c mu (9Ct)rcnncn 22 Inilium et finis anni r wlederhutl 27 Euiop.i r
32 reifet durch Strich zu railicia Z. 33.
') Vulg.: semper invisit. ') Anfang ffcs Jahres ist Frühling, Ende Herbst,
s. Z. 31122. ') Neuer Text = Hehr.
21*
324 5>vototon imb f)Qiibfdivifttid)o P-inttäcif. (5. <))Iofi.. 12.)
CAPVT .XII. XII.
[ü. 1.] Ibi iteruni liabeut Iiulei argu-
mentum, qiiotl tprram semper possidebunt,
sed est hypothetica propositio: Si ser\'a-
voritis jc. [ö. ;i] 'a^crtilgct' K. ^a, finb 5
ber föoljen' ju loenig, ftc foüen lool m'i^n
I)in ein fe^en. [ö. 5ff.] Claras textus. Non äuB.-'i Non licet cÜoitc novos eiil-
licere iiobis cultus novos eligere. Ibi con- tns r
im. 7, 43 fitetur idolatriam [ö. 4.] ['Non facietis']
'Sidus dei Remphan' ut Amos, ^ift oBgot^ 10
tercl) gelüeft, <|nia bic locpiitur de cnltibus,
Siiib f)in gangen, \vo fic I)in geloolt, ad
cultus [331.108''] Quocuaque [venerunt] sacri-
ficaruut sine ordine, ä"»-« Non quae nos hie facimns sci-
licet suo loco et ritu quililiot r 15
V.W vuge(n taffcn): rngc geben rh
2.stün.22,iif5. |ti. 13.] Cave, 3ft ftav tietfiftcn. losias, bn
cf haä Sud) funben, jieljet er anö unb vuniort.
Te.xtus iste est coutiarius isti loco ])rae-
eedenti. [ö. 14.] In certo loco offerre: puto 20
ba§ ntd;t ötel f eifc^ Ijaben geffen, fie i^aben
benn geo|)ffcvt. [ö. 15.] Puto quod diserte
voluerit dicere quod licnierit eis edere carues
domi suac. 'Unrein' Immuudus potest edere ». ir. rcljn nnb nnvel)n: ber |>/'|
carnem, V[ult d[icere: bu mngft flcifd; effen, vcl)n[e] nnb ber |'7'] nni'el)n(e| 25
hjie bu Inilt nie^t üI§ ein saerifieium, sed
ut ein cervum, tein unb unrein [.1. locus] 1 .^
t)irfcf) [.2.], \X). 17. J i. e. quio<jui(l jum Opifer iiiw" 2 -7 r, (la.:u: Excipit sacri-
ge()ort, fol ninn nic^t efjcn, alä fdjafc, 3 '
ficinni ideo de mactato Et an
sicut carnem lerani (piae non
olfcrtur (Icindc noii dcciiiias
[ü. 1C.| Sangnis ipse est anima, Anima est
Spiritus vilalis, ]mn§ ornor luivb }C. |b. 21.]
V[ult d[icerc Man fol [einer] öon bem feinen ar,
opfern, nidjt haö geftolen ift,
3 posidebuiit Jh zu -Iff.: [u. :!.] 'ftatn', iiucreotum (uifrf) feine «voifo (u'm, bn ilinii
biit^ f)in fi[)ct. ?llo eilt feiner ntuncv fli-iinb bn netteib innen ftel)ft Klivie ein innne, bn tvifft
ift. r 'Jt (11)1 est) linimimliis 2al:i'J i|nioi|iiiil hin ali Idjnfc nnl
') Weil (hr Text Unüet: bie ®t))fli itct ®öttev lljiit nti.
5>tolotpr( imb l)niibid)tiitliri)e t^iiittägc. (5. Diufe 12—14.)
325
». isreljn (obber) uttret)n: ber pA]
rel)n[c] uiib ber |*/'] imrel;u
ju 1). 23 sanguis est iinima r
B. i'i: Inenn bu T)eili(ie(ft ettnay haß
beliu ift) obbci 3clo6c(ft) : h)cim
bu eth3Q§ [*•/(] '^eiligefu toilt
Oon bem beinen] , obber gclofief n]
[ö. 28.] Le olam ^eift ^ic iiidjt ctniglicf),
nisi in mysterio, [b. 30.] 'in ftxid fattcff
10 i.e. sediicari,s, bid) öerfel)eft, [ö. 31.] filios:
ein greuliche fitpcrftition. [b. 32.] 'liacc'jjuu.sa Nolile glosare r
sacerdotcs [ludei Icgeniiil] taciienint, ()a6en§
glofjirt, i. e. ©ie ]^aBen§ bem rechten @ott
msi)i gett)an, ut vos.
15 Cap. XIII.
[b. 1 ff.] %a !omen bie pseudoprophetae,
bie ftrid tnad^en 3c. forfcfjen itnb fragen i. e.
folt nid^t temere 3" faücn, Certuin, psal-
iy|. 51, 12 mus 51: 'Et spiritum certum' [b. 15ff.]
20 ©inb ftrcnge indicia geJreft in ista gentc
"bal) man toeiB unb ünb mit gefd^Ia(f)tct
^at, S)er %vlxA t^ut§ aucf). %
XIV.
(3uf(I)ncit ciicf) ni(i)t nnb mndjt
eucf) nicf;t !all) über ber ftira):
3(!§r folt eüd) nicC}t mal ftedjcn
noc^ lall) fcfjcren u6cr bcn
äugen (über bcn) /■
Cap. XIV.
[b. 1.] @ted)et cud} nic^t ut .sacerdotcs
25 Baal ra.seriuit vertioe.s in liictii. [iu] Tluiui-
dide [Herodoto] ^ fte'^et§. Non facietis vob[i.s
Stigmata, sigiia, @l gef)et IieibeS auff ben
tobten has, ftecf;en unb befdjeren. ^ft haud-
dubie Aegypciacus mos, Non detis illa signa
30 liictus haeretici quae Aegyptii et aliae gentes
iiabent. [SI. 109*] Soli liomine.s Aegyptii
[Herod|^otus] circumcidcrunt [verenda] et
((ui orti sunt ab ipsis. ©ie tberben atte§
lrcggef(f)nitcn etiam supercilia. [b. 5.| ®en=
35 bclen^ [ba§] maculose bestiac, ein fein jarti?
tl^icrlin, nobilissimus cibus. 3ft ein fleifff)
8 O^TS r 76 .1.3. r 19 certuin {%) Sinb 24 .14. r 32 (cariiem) f verenda]
') Ihrociot ], 71. ^) Scnbelcn = Damhirsch, nidil bei Dtetz. Vgl. D Wtb. s. v. Dandcl ;
Weigaiid, Deutsches WöricrbMh II, iiS'J.
326
^rotofoU iiiib I)niibjii)viitlid)e Piittrngc. (5. Wuio 14. 15.)
tt)tc ein caninti^en. ^ft groffer beitn hinnuli,
nic^t tiiel Heiner benn cervae. Polybius.
äuB.6/7 rrnj ;•
|ti. 8.] Nulla gen.s iititur plus porcina «irno
(]iiam Italica et usa in sacrificiis jc. ^ s"» -'3 /)/«■/«>« a i)iiigueilinc, alii ein ''
Das: a Dischon r
[b. 29.] .öatien mit geffen tuenn fie e»
geopffert ^ahtw, S)a lomen fie I)ci- bie Tra-
300. 2, 9 pesitae loii. 2. 2)a§ bing ge^ct alle§ ad
sacrificia. ll[nfer §[err ®[ott lüil bie Scüiten ">
siit. G, 20 f c^Ied^t fcetler l^afien, 'Beat! pauperLes'.
Cap. XV.
[b. 2.] Qui accipit miituuni a j)ro.\[imo
suo. 6r fol pi-oximn leiten 7 ior long,
nnb locn§ ficBenb iar fompt, lint er imS
erlaffen muffen, Sriimb %ahm fie nid^t biel
anfgelil)en, qui timueruut, ne debitor sol-
veret. 6 annis potuit oxigcrc .7. non.
Manus ge'^ort auff ben exactorem, In anno
remis.sionis e.xactor remittat manuni 2C. @§
ge()et allein lex [i.sta] auff§ mutuum, nid^t
nnff bie anbern fc^ulbcn. 3ft i>a§ [nic^t]
!<umina Caritas, man foI feinen Setter teilten,
|t). 6.| 'doininabeiis'. 2)q§ '^oren fie gerne.
I)rand|enbnrgeiisi.s e( .siniües gloriantur et
letantur in alieni.s nialis et ini.seria. |ö. 7.]
'amats' 'Confortetur cor tuuni.' bo§ l^eifft
fitne fein. 3ft fein »erbrieflirfjcr vitium,
(|U0.s delectat, est tyraniii('uni; l)eu, iclj t)aB§
bennoc^ erlefit, ba§ ein fdjefcl forns 1 f[Ioren
gilt, f
XV.
»■ 1 (greljiar): |@rlaaiarl
D- 1 (^reljiar) : 6rla§iar ih
feinem netjefteit (ettlua-j ge= ^^
litjen f)at awl^ feiner Iianb):
feinem ne()eften cttlnaS Borgt /■
ber fol^ (nirf)t cl)nmanen):
ber foI§ l)T)m crinffen, unb
fol§ nic^t cinmancn bon fei-- ^
nem ?!c{)cften, ober öon feinem
bruber ' r
(^rel)iar): @rla§inr r
» 3 (ftci) laffen) : erlaffen rli
iin'.4 35cttler mü, dazu rlr. \GI.\ as
.^au§arme
c (cntletinen) : tuirgen r
iiiu 7 riil)U8tus yiax ftol^ hjerben so
aliena niisoria
». 9 (^rel)tar) : @rla§iar r
'2012-2 (Sä bis f(i^ulbeil vnt
S'2 quos delectat zu .'ilienis
2 Iteinct c aus (OEniscr 'J loh. 2. r i:i .Ifi. r
2:i (is) summa 27l2li gerne. (H %) Staili) ^ lls 30 yuü r
iiialis Z. 29 yezogen
') Ilandsdiriß bielct nur bct jolä Ijtjin ober tiuii . . . liriibcr. Alles andere
ist ztrdört und nach Bibel IMl en/änzt. ■) MöijHch xoärc auch die Au/'lösunff: (ßLiir
5l^ürfl) ßrandtenburgensis.
!Ptotofo(l uiib tjaiibjdjrifUidjc C^iiittngc. (b. 3Jiujc 15—17.) 327
[b. 16.] 6§ finb bte fjaufarm 'subula'
"^ai ift feer fein, ©in togloner t[ft triiicft
unb nimpt feinen lofjn. Non sie servi jc.
hunianissima lex Mosi pro oiiinihus, Sexus
^ femineue ift trefflidj fein biinn öerforget.i
Cap. XVI. \VI.
[t). 2.] '@tet', muffen ntt gen ^ernfalem.
[ö. 3.] Exodion grcce, ultiniiis actus exiüis.
in V. s ift bieSSerfamlung unt, dasur:
w Levit. 23 nnä (nss [ni]) (pisr)
öerfamlung placet M[agistro
Phil^ippo.'-'
fb. 13.] Clausura, Clausutn, bQ§ inlucnbig
im l^aufc. 'fetter' k. bertooret finb Pereun-
15 tibus rebus 2>eieunt vocabula. u- lo bie gerechten fachen: bie fadjcu
bcr gerechten rh
Cap. XVn. XVII.
[16, 20.] 'Quod iustum est iuste exe-
queris', ift ein jjroverbium in papatu. Tarnen
w quod iustum est facito, 3ft [^'r vir] distri-
butive, SäJaS red^t ift, fvcl toenn] einet red^t
"^at, [bem ^ilff jum redeten] babel) Blcifie,
2öa§ tec^t ift, fbaS] Ia§ red^t fein, l)alt bron,
Ia§ bid^ nid^t babon toenben, nirfjtS ivr ma=
25 d^en, 3ft§ red^t, fo ^alt feft baS red^t bleibe.
fb. 21/22.] @r meint ein altar, mal, [17,2ff.]
5J}anc^ from man ift getobtet über bem lege,
tum interficereiit prophctas. ju ». -■> -|- ift§ rec^t, fo ^alt feft, ba§
e§ red^t bleibe, quia impedi-
30 menta artes doli.'^
[b. 8ff.] Da fompt bcr iÖQpft* [.2.]. Si
7 .16. r 18 .17. r zu 31 Nos legem habemiis et secundum jc. r
') Nämlich im Gegensalz zu der Härte dw alten Welt geyenübci- dem Iffii.
') Vgl. SU dieser Stelle die Einleitung. ') GeMrt offenbar zu Kap. Ifi,20 und ist in
Es. nur an eine falsche Stelle geraten. *) Vgl. Unsre Ausg. Bd. 14, 660 f.: Hunc textuni
miro conatu Papistae ad suum Idoluni traxerunt, ut Papatum statuerent . . Moses hie
agit non de verbo aut doctrina seu (ut illi dicunt) de (iuaestionibu.s fidei, quas ad
Papam referri voluut, sed de seutentia publicorum et prophanorum crimiiiutn, ut vcrba
328 ^ptototori iiiib I)rtnbid)viitlicf)e eintrage. (5. 3JiofL' 17-19.)
latiiorit [-1.1, [ti. 12.] Sei- tcj-t Ijat nuc^ biel
tob gcic{;Ingcn. Pa])i8tae f)a6cii in oontra
Ioh[annem Hiis gefiirt. Ibi ilocniit Moses,
tote ftc bie fvomcn Seilte foEcn tob )c()Ingeii.
|li. 6.] secnuulum lianc legem est Christus 5
inerito gcftorBen. S)ie tejt finb auffgemu|t
mal«. 10,18 iüie tei lin§. 'Tu es Petru,s.' [ö. 41ff.]
2ßa§ fol beim ba§ für ein !onig toerben jc.
Omnes gentes .sunt infensae Iiidaeis, Et
follcn ein SBctIcr jnni !onig I)a6en, In Inda lo
reges plenimijuc j)ii jiraeter Aniou.
XVIII.
tuD.aJBauft unt, dazu r: n-^pn
u. Hliiirft get)ord^en: lüirft, ge=
^ordjcn «
Cap. [XVI11.1] XIX. XIX.
.11. fob. |t). 3.] Parabis tibi viain, In tres partes in u. :i Unb folt hif^ loelcn nut, dazur:
flripiicabis] 'divides', ©ol fie 'ertnelen' an Certam [tibi] facies viain i.e.
btn £)xtt), bo§ ber loeg Qüx ftab ccrta sit, gcleit (fidjer reiten, gelcit,
[traffe I)alten) sed bo§ ber tocg 20
nid^t ju fern jel), fonber (utus.
|o. 4.] ha-j er ni(f)t ex insidiis funne um6=
lomcn, baS er nid)t burffc fliet)en in ein
Bnfrf;, er jol regia via jein, ba er geleit Ijobe,
Stet l'ollen alfo fein, ba§ loo er bcn tobfrfjlag 25
f^ut unb anft bie ftraffc tompt, securus felj,
iit ex (iiiolibet hioo [)ateat aditns. Certam
faeies viam, ftraSgeleit t)Qltcn, @§ fol ein
fidjer ftrn§ geleit fein, [o. 4 ''ff.] &ax casuales
1 :6at (er) ouc^ 9 (sunt) lud.aeis 17 .18. 19. r 27 (Cei) Certam
clare Jicunt . . . Nunc cum Papa debeat esse minister spiritus non litcrae et, caiisas
ista.s prophanas rclinquero, nihil ad cum ista lex pertinet proreus .sicut nee ulla alia
lex Mosi. Aut si ad aliquem peitineret, potius ad Caesarem vel rcfiem vcl jirincipcm
portineret, ut liuius le^'is oxemplo inferiores ox aula superioris domini sententiam in
ambiguis cauais acciperent. Deinde lex ista loquitur de loco a deo electo, seil. ul)i erat
tabernaculum . . At in novo testamento nulhus talis locus est. Ideo l'apistao debuerant
prius probare Roraam esse locum a Deo electum,
') Kap. in lud keine Be.'^jrrechrm.g erfordeti.
^rototon iiiib l)oiibitr)vift[ic()e iniitväije. (5. Tlo]e 19. 20.) 329
caedes noii vuhiutaria. lllo uon est lioiuiciilii
divino iudicio, Casus Adrasti et filii Croesi.'
In diiringia svlvia 2 fratres (|iii iiicidcrnnt
in apriini, qiionim alter voleii.s cri|)ere iiiler-
5 fecit fratrcm ic. o. is (aEc) fadjc: bic \r\ fadjc'
\m. HO»] Cape XX. XX.
[t). 1.] 'f^itri^tc bicf; ntrf)t\ ba^ ift ein »■ i ,5cu(T))eft: 3cii[c()left
](i)On promissio princi])!. S)aS lücrbcu bic
sacerdotcs gcpl'cbiget t)aBcn contra lereniiaiu
10 jirophetam. @i) eilt fc^oncr tejt. ^a, tocnn
er unfer ®ott tft, fo gcfjct er mit iiii3.
[b. 5.] SBeifjen I)eift: einen orbinircn in (pio- ». :t (päppelt): cvfcrjvcrtt r
cunque vitae genere, a velando, '^at in' vilas ju «. s -|:n *•
auffgefclt, nt 9Jonncn Greg|oriiis. S)a§ ift
15 ju mal fein, [ö. 13.] '5Jicnlirf)', ba§ :^elt ber
SEurd au(i^. SJlener foHcn anfgerottet fein.
[ü. 19f.] Fructifera arbor est hominis ad » 19 felbe(, ()nnb ni(f)t mcnfrf)(,)):
l)clluiu venientis, qiiia potest uti. Scd illani felbe unb nifl)t liienfd)
arborem, qiiae nihil valet, excidis. Vult Ulis (nnb fan nicf}t jnm I'oIU'cig
20 arbo[ribus parci, (|iiae sunt utiles et frugi- tomen Uiibber bicf}): bQ§ et fnr
ferae. S^enn trenn bn im Inger ligft, tan bir ein buIlucrcE fein ntuge '•
bir ein bäum fo luol bienen aU menfcf;, nicid) in». i-j ^ftä bod)?>/.s- mcnfd; imJ, dazu:
fein Bolluerd brnuS, din p6aum] ift nicfjt (Nunquid homo est istud lig-
lüie ein menfd^ ber fdjaben !nnne tl)un. nuniAgriafacietuavenicns)»-;
25 Plostes a fae^ie tua fugiunt et vcniunt in darunter: (hoino i. e. liostes
munitionem tuani, ba§ tljut arbor \\\d)i. a faeie tua fugiunt in Muni-
Ergo [P. M.] arbor agri signifieat friigi- tioneni, sed hoc est arbor
feram. Nnniquid arbor hortcnsis. @ie ^obetl agrij "O'i- Vel Arbor horli
pomeran|en unb mala punica [granata] ge= est homo ad veuiendum in
30 \)dbi, Tie Seute finben fid) baöon gcnecret, obsidionem a facie tua.) Am
Vult Inu'bariüm, vastationem |)rohibere. Oberrande: i. e. cultis agris.
S)enn [fold^en] Seutcn bic für bir in bie 2)enn folc^ (garten) Beume (ift)
belegerung flicf)en finb foId;c üenme ein guter [finb] bie leutc bie fnr bir
arbor gelocft, ber fic fo \w\ f)a6en braudjcn l)nn bic bclegrüng (gcflot))
35 tunnen, ala ein» felb§. ftiet)en al§ ein gute) acEcr
geJoeft (Ergo et tibi utilis).
t nie c aus «DIon l'J excidis (ß§ fan bic) 2/ im loflctft liflft Ih 23 (mcnydj)
[IJauml 3U boljon c aus bavoil 31 Vult bis proliihoio unt 3'J (bic) ffold^cnl 34 bct
c alte bei
') Eerodot I. *) Alter Text = Vulg., LXX; neuer = Ilcbr. ') in Us — iljnen.
330
^tototon iiiib l)a!ibici)ttftUd)c G-iiittnge. (5. Hioje 20—22.)
Cap. XXT.
[b. 15 ff.] ®a§ ift polygamia. Der SurÄ
tf)ut§ no(^, Ijore id) fageti [MLag's'<?i" A[ur()-
jjallus]. 2)a§ ift ein nötiger unb öerbrtef»
lid^er tcjt getoeft de dilecta et odiosa.
©Ol. 3,13 |ö. 2o.| Paulus |at ben tcjt muffen aUegirn
ba§ er in ben ^uben gcnomen l^ot. ^
Dazu: [GL] (3ft§ boc^ ^ol^)
2öa§ iDÜtu bid) (unt) toibber
bie Beume legen unb '^auen
nl§ tüere e§ ein (e-3 ein) [ntenfd^
oberj boltoercE für bir. 6» ift
I)oI^ auff bem fetbc unb ni(I}t
ijnn ber ftab. (©onb) (ba e§)
(5-3 trnit bir nichts unb ift bir
nü|. Hie sensus congruit alle-
goriae, Non esse pugnandum
contra eos qui non sunt contra
nos sed pro nobis.
XXI.
1 (Quff)ein l)ot|: anl^leinfjoll:
dnzu r: hcMVX
Cap. XXII.
XXII.
jDa§ ift certe ]iraeceptum cliaritatis non
ctTcmoniae. SieBer 5Jtofe, !oni [nur| gen
2Qäitten6crg nidjt unter bie Sßenben, man
nimptS cim lüot tucnn er fifjet.
[b. 8.] 'ße^nen' finb pimiaeula. [ö. 13f.| ». wjcntan: jcmanfbl
3Jft focda res. |t). 15. | Lintheum primi coitus.
3ift ein fonbcrlid^ ceremonia geJueft. ^"^
[D. M.] berftef)c biefen legem gar nic^t, ben
legem n)oEen rtir nidjt ^aben, |u. 19] [man]
foHe rtiol finben qui 50 froren geben, sed
lex dura ba§ er§ fein leben lang l)ot muffen
behalten, [ö. 22. | gefunbcn i. e. couvicti
fuerint. o. 2« (Irerbeu gefunben) :
alfo r
2S
3U
finbct fid)
;-/ .21. r
2<i iitl tncii JIs
22 .22
29 bctl c aui bcuii :il joUc c uun \o\icn
SprotofoII uiib t)aiibid&ri{tlic&c eintrfiae. (5. OTojc 23-25.) 331
Oap. xxni. XX m.
fSBI. 110''] [ö. 1.] I. e.: qui non potest
Seminare i.e. qui ei^t vulneralus contractione.
DeiLs voliiit damnare ca.strationem iiatura-
5 liiim. S)er lüxä {)elt§ nocf), et omnes oricn-
tale.s finb mit bent grelüel umBgangen. In
vitis patrum tino monadii sc castrarunl.
Episcopus eos auiovit ab Epi.scopo. Ori-
g;enes ift brumb bamnirt Uiorben. llLtifcr
10 ^[crr ©[Ott ()ats iDoUert tucten, liabnisse vuit
eos omnino excommunicatos. Non occidit
eos et tarnen vnlt esse [ex]communicatos,
res pessimi exenipli. « 2 Die alte Glosse sii fotttcn n^l
(jcstrichen
15 B. i (ben aU'Slegcr) : öon pctf)ov //«
fti. fi-l „fönt nodj cl)rc." S)a'3 ift gut Subijd;, i>. G(gut§) nod) (cl)rc bctocifcn):
'gluÄ' i. 0. frtb, gute tage. Ibi apparet, glüct nod) gut§ loünfc^en rh:
quod non tum loquitnr de administratioiic. die alfe Glosse 2U eijXt Be=
Tarnen Sal[omoliabuitniuliorcsM()abiticas3C. hJcifen ist (/estrichen
20 [ö. 18.] ba§ man für bie '()unbe gibt. [ö. 24. |
3)o§ ift bcnno($ ein gro§ licentia [in unica]
getieft. 9lm 5)iein ift§ nod^. S)a§ t)a6cn bic
Cap. XXIV.
25 [tJ. 3.] Cato non servavit hoc, dudit Mar-
ciam Hortensio [probro illi liabctis] et
postea eo mortuo accepit jc. Po.«t gratiani
|oI man nic^t lc<,rcni toiber ouffric^ten .'c.
[tJ. 6.| '5JMc ha^ ift feer fein. |ö. 13. | ciil
30 iusticia coram domino, sed non a peccatis,
ha^ finb eitel poiitica. ^
Cap. XXV. XXV.
|b. 3/4.] '^a§ Be'^alten toit tiilltc^ autori-
'i!"j?5r.\?i täte Pauli: [t). 5/6. | ßr mciuct bcn nerf)ftcn »• •■ unb (kf«unben): nnb fic ct)c=
i.ztm.5,i8^^ fteunbe. 6r toil ben Bruber nid)t allein [)abcn, lid)cn r
fonbetn ir nec^fter Sdinjaget, frater aut
|iatruelis. S§ ift de fi-atribus gerebt, «luia
4/6 naturalium [fj 25 .24. r 2T l'ust] I'g» = ijoslea Hs 33 .26. r
332
!p«lütcn null Ijaiibidjvifüidje (S-iiittägc. (5. iüioic 25-28.)
textus habet, [b. 7.] Si fraties fueruüt [et
postea snsfitare fiatri]. Huc faeit historia
3;uti,4,4i. Kiitli. fö. 12.] SBic man ein fdjinngcn a'b--
\]a)vd. [f. 18.] 'bic jcfjUiac^cn' 3C. äBa§
titnncn bic üiiber bnlju, ba§ irc 5ßctcr ge^
tl)aii l)abm. ^
Cap. XXVI.
|ö. 3.] 'befennc' i. e. notum t'ado. Ista
historia siipra non est descripta, Ergo miil-
tae aiiae res accideniiit qiiae non sunt .scrip-
tae, [ö. 12.] tri])iices decimae saoerdotaie.s
senectak's, ba§ ift decinia ])ü])ul!iris [I)QU§=
arm leutc]. £iq§ gcf(i)t($t nur alle brel) iar,
bic anbcrn alle iar. Ergo jol man !ein be=
ßcngni'j l^alten.
Cap. XXVII.
[SI.lll"] [b. 15 tM ein iglic^ trib.is [jnt
muffen ein fluc^ tt)un, nt 12 Aposloli'
.siugiilo.s arliculüs jc. [ö. 20.] 'fittidfj', gern
„flugel".
Cap. XXVIII.
Poena: fü. 20.| luaS bu auff[)c6ft, S^aS
[erosionoiii] einer atminipt; licrfdjlenfc k.
»■7 löil (fic^) ni(^t (mit ml)r tic^
freunbcn): teil mid) \rli\ mif)t
cl)elirf;en rh
XXVI.
i idj (üer!nnbtge) : icf) bctcnnc
III.
« 1^ (cntlel)nen) : Borgen /•
V). io (ncrarmen, unfribcn iinb un=
rat): [unfal], [unrat] unb
nngluc!,- dasn r: baö ijmer 25
Hcrfc^leifft, jnrinnct:
delectio Erosio
Tnrliatio
Turbatio
(Sä
.fiinbfrni'3
consilioruin,
luil
hirrepatio-
studioriim
iiid)t :io
nemctbuna
Impoditio
fort
successio
increpatio
8 .26. r fijlO lsl;i Äi.v ^iccidunmt iinl II lri|)lic:cs| S^cs //;, ]J seucctales /Vy
12I13 deciinao tripHces r l'J fletll] geid^talia miii/Uch nach Hs 23 .28. r
') Nach Ansicht liufins sollte das apostolische Symbol eine collatio apo.stoloruiii
sein in der Weise, daß jeder der Apostel einen Satz liinzuijcstcuert habe, und so sei con-
fereiido in unum das Symbol entstanden. Diese Auffassung ist zivar seit der Ecformations-
zeit als (/änzlich unhaltbar aufyeijchen, liegt aber dodi noch der Einteilung des Apostolikums
in 12 Artikel, zvic sie der Cateclii^mus Romanus (1560) luxt, zugrunde.
«ProtofoII uiib t)aiibid)riftlir[)c einttöflc. (.■>. ajJo|c 28. 29.)
333
[0.22.] S(^)t)inbfud)t bas öoii tag 311 tagiiti-.
abnimpt, paulatim deficere. 5iempt touig
[ferdinaiulum], f)at turbationom ooiisilionim
[2 cor fein] 3C. i)aU 6cibc§. Gonuauice
5 tlicitur: @§ hJtl nirgcnb fort. [ö. 20.] Un=
fal, baS cim md)t 3iitcnt, foitbcrn abfclt.
SBie folt bn§ fcf)>ncrb in bie morbos !omen,
emimfrat il)i tarnen morbcs. [ö. 22.] '^runft\
ßatbuncfel, bQ§ finb atie§ corporales pas-
10 .siones et inorbi, »•
[ö. 35.] "6ofc brnfe", ba? finb gctüiflid) car-
biniciili: bie bofen ftOluarljcn plattem jc.
15 ^ä) meine ia, e§ fei) erfüllet. u
[ö. 42.] 'lln|ifer' gcnns pro specie. u.
[ö. 50.] [fort! facie] ein trotziger Inner bofer »
eBentelocr. ©s fol einer erfrfjreden, baä einer
20 fterBen fol, (inaiulo ista leoit jc. 2)aä gcl)ct
i^t in ber 2nrtel) it^t mit un» ß^riften. ä""
;.' mit Sdjtunlft hi<: Snrrc mif
(nnb blcidje): gifftiger Infft
nnb ©eelfudjt rh •
25 [ö. G8.] riOfjuitiir de ab(liiclionib|iis longis
por Niliiin in Activptnm. ^(
2« (öicrf)) : f^ier ;•
■M (u)nb: [ll]nb
:i2 ftertfe ««/, '/«,"?< r: ^xV
41 tüerbcn tücg gefurt: tnerbcn
gefangen \rli\ locg gefiirt
4.! 23e>i)me(,) nnb: Selonte unb
■.0 (gncbig ift ben): fdjunet ber r
.7 alii Vol infantes rocentcs
uatos r
59 (f(J)lcgen) : plagen >■
f.i (fd)legc): plage r
Cai>. WIX. XXIX.
». 1 gema(f)(e)t: gemodjt
»••* ö^ren: unb \ih\ O^ren; dasu
30 r: Ecdesia dci
|ü. 19.| Ad addeuduiu ebriiim cum si- «. lu ((Sä tüirb fo büfc nidjt, id)
tiente. ^ä) l)alt e§ fei) ba§, ba§ Paiihi.s fagt, luil luanbeln) : (6§ toirb mir
2. Tim. 3,7 Sitientcs finb, Scm]K'r disccntes. Retzel'
[Eiis[lebiiis] ift ebrius, ba locrbenö fro \ha§
35 fte ein l)aben] qui ir bing, Sie I)oren unb
Igoren, funnen nimer faot luerben, fut] Si-
tientes vocantur in scriptura qui quaeraut.
luol gcf)en) 6-3 gef)et mir tnol,
tueil id) loanbcl r/i: ddzn:
[GL] Scholion i. p. Äßeil xi)
fo tf)u unb meine abgotterei)
treibe, fo ift eitel glud ha.
zu öjß 3)a§ einer manc^crte») onfel)et unb loU nivgenb Bon ftatcn flc[)cn r
zu 20121 Oeii. 49. filius virginis Kgo Scliilo i. c. illo iii.'iguus leo r 31 .29.
') Ob mit Hetzet Witzel gemeitit ist ?
i'.i (©) «ä
334
*i>rot[ifoIl iiüb l)aiibirf)i:iftlid)o ffiitträgf. (.'). fflloie 29—31.)
jpj"^5_ j3 Caeeus caeciim tlucit jc. Sitieiites [rsa[ia]
fjiiaornnt consolatoriam tloct^iinam bie \'u\h
betm ba, finb truncfen für freubc, Dol geiftS,
fd^encfcn nur getroft ein, (S§ tötrb ein Mo-
saiinmi proverhiiim jcin, Ebrii sunt spiri-
tuosi.i llLnjer !^[err ©[ott Itil nic^t l^afien
ut vivamus nostris consiliis, faciet illi siciit
isti. Loquitnr de eventu, ge^et eini tDte
bem anbern. taffti ju famen l^in treg,
vel ©locEenfpci»^ [sententia] Jompt ju fciinen
vel ut ebria cum Ritieute 3C. So luir leBen.
[SSI. 111''] gflu !ompt§ coutrariuin. [ö. 20.]
Stein, 'toirb im nic^t gnebig fein', seil jc.
|t). 23.] 'uon iuecf;ft': ba§ ftcf)et i|t. |ö. 26.]
@r tBÜ ben Sitel allein bet)aUen, quod .sit
dator bonorum, [ö. 29.] Aliis e.st occulta
pietas. 'Notas fecit .semitas suas' ps[al-
>W. 103, 7 lUUS 103. ^
Cap. XXX.
[ö. 3.] Da§ ift [liberatio] Don »abel.
|;Mi.3,3[ö. 0.] S[anft ^aul ift ba ein gclualtiger
° ■ ''' " iuterpres. [O. 8ff.] S5a§ toort: 'fein anber
®dV, ftel)et nocf) ]^eute§ tage§ aEer Inelt in
ben äugen.
äßer ©Ott bicnct, bcni ge£)et§
iiimer |nict)r] tuol
(unb dfo): ?luff bcv3 \rh]
(Oerloren loerbeu): ha Ijin
faren | ''/']; dazu r: Öemper
discentes sunt sitientes. Ebi'ii
sunt spirituosi
10
«. 26 (bie fie nidjtl augeljoren) ; bie
i;l)nen nic^t« gegeben l)aben *•
20
Cap. XXXI. XXXI.
flop. ir„i |ü. 10. 1 3ft ''ürtus annus gelwft, im «. lu (J^rctiiar?) : 6rla§iar§ r
calenber gefc^riebcn. |ü. 12.] Nun privatim jmu.u- uerfamlnng stchl nas r
uniuscuiusque. 2)a§ lüirb gelriflid) ba§
ezcreth fein, bet le^te tag. [D. M.] Sßenn
SS
zu lj3 aSenn id^ uBer ein iat hjibbcr tom, joUit ein Jon Ijcrlien, am l)aU- lialien. r
zu lOjll Glorificatio iion mut.'it suljstautiani r 20 .'M). r 2(i M\. r
') Vgl. Unsre Ausy. Bd. 14, 728: Ostendit Mose hoc loco suoa sermones uiaxiuie
advursus hypoeritas et operum iustitiarios tonare, qui sine spiritu legem praesumant
implere, it ut ex hoc loco prophetae magnam partem sumpserint suorum seimonuiu
adversus eosdem hypoeritas et idolatras ... et Petrus (Apg. S, 23) adversus Wimonem
magum . . . 'Sic perit (iiiquit) aehria cum sitiente.' 'Aebriam' vocat magistruiii plonuni
üpiiiionibuH .suis in lege dei. Indc in projibetis, praesertim Ksaia, uiuita de isla aebii-
etate et vomitu et vino. Sitieus vero est auditor, qui avidus uuscondae pietatis quod-
libet pro quolibet accipit et bibit. ") Sinn: Gut«s und Schlechte« ist vereinigt, vgl.
Thiele, Sprichwörter Nr. 125.
Jlpa.7,43
<13tolofD(l mib l|niib!d&tiftliii)e eiiihäge. (5. 9Jlo(e 81. 32.)
335
fie ba§ gclefcn ()o6eii, folts loarlirf) cttua»
9ef)oIffeii l)ahm. [ü. ICff.J gö fiiib ftavrfe
comnainatioue.s. [P. M.] 2ßa§ I)ilf|t§ i^t.
Remplia.i [.2.] ift ha. lö. 21.] '^c^ luetS [.l-l
bereit ire gebauten.' Sleplianus [.3.] Act. 7.
[ö. 28.] Celum ten-a: et), I)at-j f)art gemadfjt.
Cap. XXXII.
®in ydjon exordium: [O. 5.] Icoholan:
jiraestij^ias. sigiiificat gaudcllücrcl. fiompt
10 ÖOnn Cabala, olim jmto ali(juid fuissot:
[t). 7.] receptas sententias patrum. @§ ftnb
eitel Epitliasos quae oiunes inchiclunt ex-
clusivam. Ideo lafftä QÜein fte!^en. [ö. 8.J
Ex isto textu: pConstituit'] docueruut tot
IS hoinines salvaiidos, (iiiot angeli cecidermit.
|ö. 10.] Jcicl: ululatus, trie man in bev
I, üKojf 1,2 nac^t tjeulct. 'Inaiii.s' i. e. [erat] iuculta bo§
ni(f)t§ touc^» IC. 'et vacua': \vax fein tl)ier
brinnen et sine aniinantib|us. '@r fuvt in
2" unb gab un» gefe^.' Hoc vult dicere. In
EbLi-eo: excitat:
[ö. 13.] Schemen: ^[t portifd) Ole ex lapide
qui dnnis est. S)Q§ finb eitel Ebraeae figurae.
XXXII.
3f am. 11,1.'.
[ü. 21.] 'In gente stulta', bn§ ift ein feiner
öer». 2Rofe !an benuo(^ gleiiJjluoI rcben.
t!j. oi,c |ü. 24.] I;rlrji]i ps. 'Jl. fol bcr grofje jcfjlag
vel itaB bie fieute ein 'fieber' tricgen. tucnn
30 fie ^in aiiB ge^en, finb fie tob. 'Dchcr\-
3Mo'ele,ll pestLs Borgensis^, (juod sit snbita nior.s.
[m. 112»] [ö. 28.] "äat\ bie ödsten @otte§
iii.9i, 15 lt)ort§ nid^t. SBet:^en [psLalmus91; P.M.]:
» 11 (olfo) nom (er) in : nnb nam
in r
u M (falf(j^e) ünbcr: [untrelöe]
finbev
i.. 21 (öon Bofen 3)rufen) : ieT)em
Xob ^■
(föuetenbc fct)lüngcn):
©djtangengifft r
6 gemad^t (Davidis tempore.) 8 .32. r 10 Cabala r zu 17 Gen. 1. 'In.anis et
vacua' r :!8 5Pf. 91. r/i najS y/eir. .4irt unteren lUatlrande Gen. 1. wiederholt
') Bezieht sich enticeder auf Cäsar Bargia und seine Schandtaten, durch die er
mit Gewalt und frift Brüder, Verwandte und Gegner aus dem Wege räumte, oder auf
Papst Alexander VI. Borgia, dm' jMtzlich an dem Gifte starb, das er eigentlich für einen
reiclten Kardinal gemischt hatte.
336
5l»rotofotl imb tjnnbidjrijtlirfjc tfiitlrägc. (5. lliofc :i2. 33.)
[ö. 33.] 'Venenum dracoiuini.^ S)Q§ ift t^t
proprie in impiis Scriptoiibiis. Odium Spi-
ritus max[imum. Inauditum, quod propter
9!oin. ir., lo coiiiugium lioiuiues suspeudunt, Sodomitas
exaltant. [b. 35.] @§ finb liorribilia tenipora
iam, et hie praedicta: ludiciura prope. [t).36.]
Populuin ludaicum et Ecclesiam mengt Cl'
unter anber. Apostoli toerben ben tejt luut
gctefen I)aljcn. Praetiosum et viie ift 16etbc§
|t). 42f.] Die 5Propf)eten morbcv, dicit, loil
er tobfdjlagen. ^
• 30 {ha§ fte gar untergangen finb
unb ineber bie lierfd)loffen noif)
ietnanb uberBIiebcn ift): baö
jrc maä)t ha l)ui ift, Unb beibc
i)a§ üerfc^Ioffcn unb berlaffcn i»
iDeg ift '■, dazu: n^w -i^^v und
[(jrl,\ custoditum et neglectum,
servatam rem et contemptaiu,
quia est in tempore pacis
coutemptum, quod in tempore is
malo libenter colligeres si ad-
esset preciosiim et vile.
Cap. XXXIII.
|ü. 3.] 3)as ift no(^ fein, ba§ bie Süben
nod) l)eilig finb. ^\m fuffcn fitten: discent.
|D. 5.] Kt f'uit „in plenitudinc regis": vetus es
translatio.i @§ ift ^'a ÖO" W{.o\t gcrebt. m »■ s
Mo.se docuit nos. @r lüar nidjt ein fonig,
sed rectitudo regis fuit in eo, si etiam non
dignitas. Sicnt re.x d|ebet inste regnare.
Sic Mose.s, licet non rex nee iionorem
regium liabens, :^at fo öiel gettjan al§ ein
fonig. @r Iril ÜLuferm §|err (S^ott bie
c'^r laffen, ber fol rex populi fein, ut et
(iideon dixit. Ipsins gub(!rnatione contine-
bantnr omnes in oflicio, ba§ fie uic^t Stotteu
et auffrl^urcu anricfjten. Christus ift ber
tonig. Moses est viee i-ex, vicarius Clu'Lsli. ^
XXXIII.
20
(ju tjauffe): 3ufamen *■
Sieut rex debet iustc regnare
sie Mose rexit iustc (qu) non 25
rex quia deus est rex huius
pojinli qnoniam honorem non
sibi arrogat iit Gideon JC.;
dazu am Äußcnrandi* von
liörcrs Hand: ne fierent .sec- 30
tae vionrius Cin-isti viearius.
7/2 Veiieimm l>ls Scriptorihns Jint 21 .33. r 27 (l[ol)ot c aux b\
') Vidji. hd: Krit .ipud rectissimum rex; die Sonderiiherxelzniif/ (/es- A. T. (1523 — 2S)
hat: er lunt tjiin bct fülle beg fuiiig?. Der neue Text lautet: cv üctlunltct boo 9lnit ein»
ftötiifleä. Worilich nach Hein-.: (ix ift in 3efd)uvini /= SchmeicMumi für hrael] Äbnig.
5ptoto!on iinb Ijoubjdjtiftlid^e eintrage. (5. 3Jio|e 33. 34.)
337
[O. 6.] Ruhen ift lue ic^tcS' fonbciüc^ u
iüorben, nee Iudex nee Re.\ c.k eo oitus. ^
[ö. 8.] Mose bergift feine» tribus nidt)t. su o,
■Ijeiligev 5JJan', baS ift CliriRtu.'^. [ö. 9 f.]
5 yacerdos mu» fid) ergeben in ndiuni. cou-
fessio et doctrina parit ilii odium innndi. ^
[ö. 13 ff.] loseph: gr tebet Ijie, luie c§
«uff erben fte!^et. ".
[0. 16.] 'Super caput': baä Ijolt ic^, fei)
10 Cliristns. [ö. 17.] 'ßin^orner' etc. gl),
9iM)tct5. \>a§ ift Christus. [SI. 112''| [ü. 18.] '?Iuf=
jug': S)a§ ift Dibora unb Barak, [ö. 19.]
'ruffen': SaS ift bie Dibora. ».
[ö. 20.] Gad: Nos intelligimus de Elia. ^
15 [32, 49.] gl ligt 'JJtofe in monte Abarim,
ba» ift in monte [regione] Moab. [P. M.]
Propheticae vocationes sunt extraordinariae.
non fuit levita neo sacerdos. 3 ordine.s: u
Levitae, sacerdotes, propiietae.
7 (aus) fcine(n) (Vcinbc(n): [tt)i=
bcrj feine (yf^i'itic
8 ntnpt ba§ redfjt, infra got be§
geridf)t r
^üon anfang) : gegen morgen r
für unb für niit
•-6 (bei ftnrrtcn) : [be? gerecf;ten]
.•pülffeC Unb: •^i'ilffe, Unb
feine f)crlig£cl)t ift jnn iuoI=
den: feine !^erlig!cl)t jnii lool=
den ift um
27 (unb feine Strnic finb l^unten
eloiglid^): (unb unter ben armen
ber toelt) unb unter ben 3trmen
eloiglid) /■, diitu: (i.e. .sub bra-
chiissuisdefenditnos) undals
f?/..-(Seholi<in)@ottCyluonung
ift t)nn bem üolcf ;3)raet uon
anfang (unb) (unter bie) (bleibt)
unter lüclcf;e (e§; fic bleiben
eh)iglicf)al*jbicl)ünlin unter ben
armen ober flugein ber l)cnnen.
Cap. XXXIV. XXXIV.
30 Dieit de futuro propheta. qui toirb auf= ».7 feljne :triangen; )oar(en': fel}nc
rid^tcn, ba^ i^t öcrborgen ift. Nnllus est frafft )Bar- r
similis Eliae. Sinb feltiame benedictiones. b. 9)t)or: toarfb]
[33,27.] Habitat gegen morgen et sub bra- iiums „-« ©cficfjten f^lchf r: [Gl.]
ehiis ^elt, fc^u^et er un§ elüiglic^. 6i), Inic fd)reden.
3fi fc^onc promissiones. ®a '^ot er inen ba§
.IG. febjFuarii Valete gegeben,
anni 40.
1 Rüben r iciederholl 5 S.icerdos r wiederlwlt löjIG Ca liflt durch Strich zu Moab
17 Vocatio propbetarum r 30 .34. r dicit (Civis) 33134 brachiis (habet aliis) '^clt
alijs lis] wohl aus genieint 36 .34. r
') = ettcas, rgl Franke, Schrißspr. Lutliers § 137. -) Im alten Text ist rinh mit
rrrh (SBongc) verwechselt; vgl. die gleiche Verwechslung in LXX; der neue Text = Hebr.
£ut^et§ SBerte. S9i6etü6erfeljung 3. 22
25
388
'4>votofoll iiiib Ijniibjcljviftlirtjo C^iiittägo. ^joiiiii 1—4.)
AS. Maitii 40.
lOSVA.
V. 6
X'. 14
U. li
U. IS
S)nö Sud) ^üfun.
I.
(bein bergeffcii) : Don bir »ocidfjcii »•
gc(luapnet): geruftet r, dazu:
Quintati. Exo[di 13. 5 2. sdiojc is, i»
II.
(3Bar)3etcf;en: geloil |r7(J jeidjcn
(bic Schnur biefc§ rofinfatben
6enbcrs)': (fc) bi§ rote fcljl r
(bie rofinfarbctt ©d)iuiv) ' : ba§ 10
rote [j] enjünze ](Xj\
Cap. IV.
[ö. •'?.] ftunbcn alf 0 sdliicet portando.
©inb gcftanbcil in vcstitn et gcstatione,
\\\&)i quia deposuciint nicani, et ociosi
steterint.
•2S .4 r
ni.
B.s (5tni|)t)Icutt: Ijeütt |/-J leutc
«s iu(n)§: in§
«.utoett: [2Blclt «
iii(n): in
«.laioelt: [Sßlelt
». IS (bon nKerlc^ ©ctoeffer) ber eriib=
teil: bie gaiitje 3eit [rh\ bcr
crnbtcil^; dasurh: quia signimi 20
irae ['?| fuit inündatio in messe.
■0 n bie 5ßvicfter (bie) bie Sabcn bcS
Sunbca b. .§. trugen, ftiiiibeii
(ftille), trocE cn : bic 'l^rieftcr trugen
[nm I bic ßabcu b. 35. b. .V)., ftuuben 2.',
alfo [ fh] im [*7(] trocf cn (gleid; /7«) . ■'
IV.
».3 (ftiac) ftcljen: (a) + (olfo) [>■]
fte^cn; da,:H am mtfcrcn lUntf-
rande: -|~ (^nfo) S5n§ ift bic so
prieftcr ftunbcn alfo [(portando)]
') Alter Text = Hibr. ') Da- neue Text — Hein:, LXX, Vuli/., in der alle»
ühersetsunfi ist renvechaelt i'c V2 = ollcrlci ÖJotDÖfjcr mit ^■;"' ^3 = bic gnttjc 3^'^- ') J^i"^'
aufgenommene Text Imdet: bie 5}.'iicftcv, bie bic Stoben bcg SB. b. |). tnignt, ftmibcii nlfo im Irecfcii.
^ptotofoll unb ^anbj({)iift[id^c Giiiltägiv (3of'"> 4. 5.)
339
[ö. 9.] In diem hanc scÜLicct iu lonlane.
[ö. 12.] Chaimcsim^: in bei' oibnung geljeu:
.5. man in eim glieb.
[b. 19.] ^a3 [D. M.] i[t§ benii fuv ein
etnbten gertcft 10. Marcii. iginb |T. M.]
ficus. Tattili. Iiitumnit [fluraen] propt<?r
IS aquas ex Libano defluentes. ^
Cap. V.
[b. 1.] Quare ergo non adoraverunt deura
Israel? [b. 2;'8.] 3lfier bie 3eit \oax ba [gla-
'^äi. 89,41 dios Zürim acntos] p.s[alm() .89. Avertisti
20 aciem gladii eins. Accipe ciiltrum cotis
fcotum]: metalepsi.s, qui est in cote acu-
tus ac. 6r meinet: 'jum onbevn mal', non
quod circuiiieisus itorum circiimcidatiir, sed
tu [non] Cii'cuiiicisos, illos circumcide jc. %
tüie fie gcorbent (geüeibct [unb]
bie (ar) laben) trugen. (S)a-3
fie nid^t anbete- gekrbcten nocfj
tcin anbcrc pricftcr; nnb t()ct--
ten§ nicfjt anber».'
in ».4 berorbnet nnt
vu (gelBopnet): geriiftet r, dazu:
gefunfftct.
V. n fnrcfjten fein Wien lang: furcl;^
tcn fein, 1. 1.-'
2.iBic|ci3,18
30
V.
»• 2 (fteinern) 3Jtcffer: (gefdj) (ge^
toe|te)* 2Reffer rh
11» 2 jum anbevn mal xnt, dazu r:
Noacircumcisositerum.(quia)
Vos ante cireumcidentes eos
qui mortui. Non cironmcidite
iteruni illos. (Non duae cir-
cumcisiones.)
t). 3 (fteinern) Wt\\tx : (geJce^te)
5!Reffer *.' dazu r: (ps[almus89.
Averti.sti cotem gladii eins
i. e. ftumt)ff, ba§ nid)t fdfjneit. '«f. 69,44
Exo[di .4. Ttilit Zipora Zor 2- woic 4, 2s
i.e.petvam.); darüber: (Ebreus :
(ftein 5}teffer) i. e. auffm ftein
gelue^t) (cultrum cotiiuii i. e.
cotibus acutum seu petrarum);
daraus: [Gl.] {ftein[ern] mef=
zu 13114 ©ö^ct fc^er r 14 (aquain) [ilumen] 17 .h. r ISjlO (ludei noluerunt)
[gladios] zu 21122 ^oft \t\n iticffet ftumpff gemocht, fii^ncib nid^t. r
') Daraus wird die [Gl.]: Sllfo: £al ift, bie ^ticfter, fo bie Sabcn ttugcii, ftmibtn
hJte fie geotbiiet tnoren, unb treten nid^t^ onberl. Der neue Text faß den adverbialen
Infinitic -fZT; = •jS ahj; die alte Übersetzung ftiüe = fcft tcar richtiger. ') C'i;':::
') Das Komma geliört hinter futc^tcn. ♦) Die alte Übersetzung bleibt.
22*
340 ^pTotofoü mib fjanbfd^riftlid^c (Sinttägc. (Sofitci 5 — 7.)
[ü. 13 ff.] 2Bir InerbenS nic^t fein, qui
bellent contra diaboliim, el jiluS ein anbev
Tlan fein, ut hie vieles jc.
fer) fd^arff al§ om ftein 9e=
tDe|it. ps[aluius 89. Avertisti
petram gladii eius. idest
ftf^erffe (be§) fein§ fc^toevb§.i
»isba» 5Jtan: bas 2)iane r
Cap. VI. VI.
|b. 4 u. ti. 15.J 2ßo Mafien fie bodj bic .3"t iii».4be§ .palliar» unf lo
genomen, quod ultima die septies eircüiii-
venerunt. »•»ij[n(n):in
B H in(n)§: jng
[ö. 20.] §akn gute »uc^fen^ get)aljt. [D. 17.J
3la freiließ, 9ia[)Qb Tnu§ mater Christi fein. u
[t). 20.] Sie ftab iuivb ab odore^ ben 9Jainen
\m. m-] gcf)abt r)Q6en: Sßirb nicf;t loeit
»ai. «ap. 15. 62 Oon ßngebbi fein, ha ber S3alfam Joedjft,
2.fiöit.2,cff. f)eift anä) civitas palmarum.* Eli.seus tjat ba
getoonet, unb i)at fein scholam ba gef)a6t. 20
a- aHojci, 25 [b. 21.] Exo^di. 4: accepit petram. ^ä) lüolt»
gern fjafien, ba» ftein loeve, propt«- Christum,
qui circumcidit nos sine ferro.
Cap. Vn. VII.
[ö. 3.] Stoli^ finb bie Sanr bereit Inorben, 20
ha^ fie nu ein ftob gelnonnen (jaben. Sie
meinen, fie l^aben» getf)an, Xa§ ein fold;
bolö fid^ fo balb fol furchten, fü. 11.] Unfer
W .0. r 15 Dia^alj c aux Xa^at zu 15 ^ai)ab r wiederholt 16 zu 2)ie ftob rh
Seti^o lü »on c aus Dom (Jnflebbt r wiederhoU zu 19120 Elisae habitatio r
21 Exo. 4. r 21I23 Die Worte von E.\o. 4. bis sine ferro sind erat nachträglich, aber auch
von Jiürcr, auf dem unteren Jilattrand nachgctraijen 3c^ toottä i/'s ferro unt 22 zu
jjropter Christum rh Circumcisio Cliristi 25 .7. r
') In der gedruckten Glosse fehlt: idest und es heiß: bie fctjerffe; am Schluß der
Zusatz: b(i? nic()t j^tieit. ^) Luther meint sclierzhafl, die Posaunen der Israeliten trirken
mit ihrem Sdiall wie 'gute Buchsen , FeMgeschütze ; die Stadtmauern fallen davon um.
') Den Namen der Stadt seil. ^exiijO inyi oder nhif' möchte Latlm- herleiten ron m-\
= odor; in Wirklichkeit wird der Name zusammenhängen mit rni = ÜJioiib. Zu der lienwr-
kung ba bct SJaljam lucc^ft vgl. Josephus Archäologie 8, T, 6. ') Engeddi (1. Sam. 24, 1;
Jlesek. 47, 10) ßkrte auch den älteren Namen -,sn~|'issn (1. Mose 14, 7. 2. Chrnn. 20, 2)
d.h. Palmenstadt s.o. civitas pahnarum; vgl. Plinius, Nalurgeschiditc 5, IT.
5Proto(oa imb ()niib!tf)viftlid)e ßintröge. Oofiia 7-9.)
341
4,o|.
.§®rr ©Ott fi^et 311, scÜLicct furtum inter
Auathema k. [o. 15.] 3Ben3 bcm lucvc I)iit
gangen, fie Ijcttcn nt^er gefbicn, bnnnt
inu§ er fie fdfjrerfen. 3ift hJatlid) Ijart.
5 2;cm fot ba3 Ijcvtj tinng fein tooiben. [ü. 21.]'"»'.-'i .?» giilbenc 3unc\,c skhf r.
'5ftantcr: 6r toirb bc§ fonige-S fein gcloeft.
@l h)irb cttOQ ein fibula fein gelreft; Inere
100 Tufatcn-, ha man bcn niantel mit ^u=
gemacfit l)at, fSBirb he^ fonigä fein gelucft]
1« lingua aurea in furto. [ö. 26.] sepulclirutu
est ad allegoriam. 3<^ Ijolt er fet) fclig.
ftj. 24.] lüa§ ^aBen bn§ lueiO itnb ünbet
bo^u gctfjan? [n. 25.] Animi [?] ift bctru=
" Ben, 6r Tjat iein lueiB gcljafit; .Dfea§ ^ot
15 bcn tcjt evIeBet. ^
Spangen forma Linguae'
V 25 (getjlagt) ^aft, ©0 (plage) bic^:
(Befnmntert) {letriitit fjaft, ©0
tetrüBc bid)
VIll.
nacf) bent Hunt be3 §et5Rgi
(t^ut): unb ttjnt [rh] naä)
bem toort b. Iq.
©if)c iä): Silje, idf)
I (f|in) auff ben §inber'^oIt:
Bin [>•] auff (l)nn rh) bcn
.^inbcr'^alt
igcBot ex ba§: gcBöt er, ba§
25
Cap. TX.
fQai in bcm fleinen ftcrten fo öiel lente
funnen fein?
IX.
. alte juriff en 2ßeinfcf)ten(^ :
alte [1], ^«rifieii [2] gcflidte
[3] [rh] jlßeinfcf)tcudj^
alte (geflidte) ©cfjnd): alte
gefUötc Sc^ud)
alte (unb gefütfte) Leiber:
alte Äleibcr^
1 §6rt c aus |)ett 3 gcftolen c oh» geftotlen " fibula durch Strich zu S ha moit
gezogen 8 h)ete] »ctt möglich 10 sepulchruni] perpulchrum möglich 13 Animi [?]]
omnino möglich; Bthr. «FlISS 14 S3ttru6cn r wiederholt 26 in c aus inn (.8.) dar-
unter .9. r
'1 Daraus icird die [Ol,]: ©pQn((Cii, h)ic ein 3"nfle gcftnlt. ■) Nämlidi die flbula
= flülbene Sungc ift 50 jcfct wctb am geloic^te = lOO 2iifatcii. ') Der neue Text = Hdir.
342
^ütotofoU unb ^>iiibic^nft(icf)C Einträge. (3ofua 10—13.)
Cap. X. X,
+ 25. Marlii
.1. paraar^rapliiis
[ü. 2.] Sicnt regia Civitas, relinquimus »2 lote (ber .Reic^ftebte) eine: loie
(iLoiuino plnlip[po.i eine fouigtidje ftnb rh
[0. 11 ff.] 6in f^enflicf) iudicimn. 333enu
terupus irae lompt, noii est [fiois] 3C.
»•« in(n)-3: ins
u 13 (6et) HQ^e) einen: einen
«. 15 in(n)§: jn«
M. 20 bie fefte ©tebten : bie f eftefn]
©lebten.
»• 21 in(n)§: in§ i»
1). 27 gebot er ba§: getiot er, ba»
»■« jn(n): in
SBec^en ««(", clasur: (p"nrs)
[ö. 43.] Sol föilgal nicf)t ein tirrijen cvnnc^
lüorben fein, föeil fo gto-5 bing ba gefii;ef)en is
ift K.
Cap. XL XI.
[b. 8.] Us([ue ad ustiones aquariim, sa- v i ©(o^ntvon: ©imron r
linas, disputabimu.s, cum Pbilipipns venerit.' inu 8 Itjarme 3Bnffer mit, dazu r:
dicuDt, man ^dht fal| btaufj gemacht, aqnas + Salinas 20
iucnistas.- u(6)er: nnter rh.
[ö. 18.] Lyra dielt, .7. anuis piiguasse losiia u. is t^et(»): tr)et
cum istis regib[us. puto pluribus.
Cap. XII. XII.
©ie I)nticn fie' [ÖJaim] a\\&) gelucfjrct. mv.i .:n bie bie finber Sfrocl fcl;lu= 2*
gen rh -f- a'ii losua*
»3 meer im: meer, im
:h Specficn r: p-ti-s
». s grunbcn gefilben : gri'inben,
gefilbcn 30
XIII.
Cap. xin.
[ö. 2.] Philistea Philis^tinorum [ö. 3.] 110-
ininatur Sihor fd^lnarl^, quod sichora. Can-
^otci. 1, 6 tLicum .1. graecc: Melan.
4 5[R(a)Qra: DJteora
14 ©itgol r wiederholt 18 .11. r 21 inciustas-) imcnsas mvf/lkh 2j .12. r
') Melanchthon ist in SchmaVculden auf dem Konvent ebenso wie Jonas, Bugen-
liagnt und Crucigrr. ^) Soll uchl increstatas heißen? ') \\t = fit^. *) Daraus
wird die [Gl.]: Alii, bie Sojuo jd^luge.
iptoLpfofl imb Ijaitbjdjtiftlidie (Jiiiftögc. Oofim l-l. 14.) 343
[t). 5.] Gehal: ©it'Utev. in» ;, ©ibiitev, (/((.:«;■ .psLiilnuis'Vn:*!. 63,
in ». c toariuc luaffer h«^ da,:u rh:
-\- Saunas Salljn.
[b. 9.] Baroer. [O. 10.] '^\t ©tcbte l)aticii bic
5 Sjlinoriter aüc Unbcv ge[«i. li3'']fviät, ut
3ci. 17, 2 Isa[ias dicit: » n ©cffiiri',, imb 5)1. : ©cffuvi
iinb 5Jt.
[ö. 13.] l^oBenl ni(]^t oKc gdooniieii. [o. 11. |
'D^jffer': be§ muffen fic bcftc inl^cr fjunger
10 iinb burft leiben. ». k. felb: fclbfc]
D.i7felb: felb[cl
$Bamotr)(,) »aal: a^amotl)
aSaal
SBctl) 3?aat Wm\ mit
15 [b. 19.] i.e. gefiirg, "öa^ Emek l)cifft. »■i9(Sar)ar auf: Saljar, auf
gefiirgc (6me!): gebirgc
(6mc!) l)ui tal ih
v.iiia gab 5Jlofc hai: gab 'DJiofc, "ixx^
[ö. 25.] @ic |"Jw?Ho«] r)a'6enö aber nid^t ». ss 9{abba(t)I): SJabba)^
20 geltigt. [b. 27.] 3ft- nifci ©encjaretl) in ». ■-•i {Jiniier(o)tr): Piuncrctli r
EuangLelio. % »■ 3o nemlid) fcdjjig: ucmlidf;, fecfjjig
Cap. XIV. XIV.
»>• 2 (3e!f)ent)atb) Stemmen: (ncit=
neu unb I)al) 3el)enbf)al6fen]
25 ©temmcn
suBeCiialeb 85 et prius .40. r
[Vgl. V. 10.]
[b. 7.] '©ehiiffen': bie tbov^eit. [b. 10.]
Hie videtur, h)ie lang 3ofua getrigt t)abe.
30 .6. [.7.] iar. 38 [annis] in descrto fnit.
[b. 15.] niagnus homo, celebris.^ in »- ir. ,?M.^iriatI) 51 rba >•[<??.] (?Irba)
33on fotc^em 3(rba, Ijeifft bic
ftab Äiriatf) ?lrba, ba§ ift
9(rbaftab Sßie Inir beubfdfjcn
35 fagcn. Karl ftab, 5(rnftab^ jc.
1 + Gebal unt. r wiederhuli -ijö Sie ©tcblc bis Wiebct flc ttnt 8 l^olJenS (fie)
28 .14. r zu 3i Nb r
') Gemeint ist wohl, daß das Wort h'zi. mtr Ps. 83, 8 vorkommt. ') Dies ist eine
Glosse, die Liither erst nachlräf/lich in sein A. T. hinzufügte; vgl. Kroker, Tischreden
Nr. 208 S. 14.') (zwischen 11. und 19. -Tuni 1)40), wo die betreffende Tischrede cingetciiet
tcird mit den Worten: Pum adderet scholion Kiriatli arba dixit . . Unser .Josuakapitel XIV
wird aber scium am 25. März 1540 verhandelt sein ($. o. S. 342, 1 r).
344 ^Hototon iinb f)nnbicf)tiftlid)c tjinttäge. ',3oiiiii U— 17.)
(lliib Inaren groffe Seiitc ha
\dbS unter): ber ein grofjer
ntenfd^ toar unter ^ r: dar-
unter: Dou Vir sed homo
uiaguus i. e. Carualiter nou
spiritu aut uUa Virtute.
Cap. XY. XV.
n. 2.| Lingua ignis, uiaiis. i'. » burc^ 3il'('l0 l)in): burd; 3"!
»gl. Sap. 18, :6; 1 - i t -i-. • t. lo t, t f«
2.eam.n,n ti. <. In Lsaiui Bogd-: ift bcr Jbrun hir
1. ftÜK. 1,9!t. rr A 1- IM-
vfli. 5ci. 7, 3 ^i|eru|nlem. (aeogmiUna diligenter ostensa. lo
[ö. 14.] Thalamei: ncEcrIeute^ [ö. 15.] kiriath-
sephcr: ©efjuleftab, civitas liccutiaruai. » is fo(b)bern: fo[r]bern
»19 ein Segen: ein[en| ©egeu
i'-23 3j(e)tt)nQn: ^tljnan
V. -.9 580(0)10: ^a\t\\a 15
[ti. 32.1 Silclmn [b. 30.] [et Hamm']: Saiini ^ , . „ ^ Salim
\ r^ r 1 • o jui'. 32 loliiannis 3 < t^ r 3011.3,23
3(^.3, 23 et rLnou. Joli[auiu,s ..3. Enon
■0 36 6a(e)rtm: ©Q[e]rim
» n 9Jn(a)ma: ^Joema
B. -"z^Ifen: 3li[a]n 20
t). 60 :^^ea(n)rim: .^erttitu
1. iffinir.2,1. 15.70 [b. 61.] 'Middini': bn-i ift Modin in Macca-
bLaeonuu. %
Cap. XVI. XVI.
«•3,^eu(g)t: 5eud^t /• as
[b. .'').] (?pf)rnim ift groffcr benn '^wha,
gc^et Iur| l)inbnrd), |ö. ü.J iSilo: Iwus taber- m v.e :^u Silo / v/»/ Silo
naculi, iii Ephraim. »• s (nuSgong) : enb *"//
[b. 9.] 2)ie jtnel) tribus t)nticn ftdj 'gemenget'.
( ap. XVII. XVII. 30
[0. 2. 1 Sie 'mares' [?], ftnb ftoltj. »■ 9 (ge^et nuS) : enbct fid^ '•
tt. 11 (unter) jre: unb |>7/| jrc
sop. 13, 19 1 b. 1(3. 1 'Emck\ supra. % ». 16 bie im lonbe (@me!): bie bm
tal be§ [rh] Ianbe[§]
5 .15. r mllT Silchim bis luli. It. mit. loh. .S. r u-icderltolt , dazu am oberen
Blatlrande: loh. 3. Eiion. S.ilein 2ß .16. ;■ '7 Silo r wiederholt 31 .17. r
') Neuer Text = Hcbr. 2) Vyh Joscphus; Archäologie T, II. ') Lutlur leitet
■'•ilsFi ro>i qVfi = Saatfurehe ab. •
^Ptotofoll imb !)nnbirf)tiitli(^c Einträge, (^ofiia 17—19.) 345
Sefreel (jnn gme!): Qn)
Sefreet [3] im tal \2] rh
v. 11 (?j)^vntm(,) unb: Gp'^raimnnb
Cap. XYIIl. XVIII.
i [ö. 5.] 'Ab aquiluue' scilLicet gegen 3uba. '•. n (ge'^et oui): cnbct ftd) r
fO. 28.] 3ei^")f'If'n q"^6 non minima.
[ö. 16'17.] Galilaea philistinoium, Galilea äiiB.i6;i; r; (Galilea) 1. Galilca Israel
Israel gentium fest] intror.^iim. ^oljanne» „ p, ,., .3. gentium .,
^at in 58en Samin geprebiget. ' philistinorum
10 B. 17 (ben I)Quffen) ^; dazu r: In-
fra 22. Limites
Cap. XIX. XIX.
[ö. 12.] Thabor: mons, in terra Zebu-iiib.12 ^-jt %l)aiox >': Thabor Caper-
15 Ion. Terra Zebuion et Nephtalin est Christi naum
patria. b. i3 (§atn) f^oat: 5Ritf|0ar rh
(Öa) 5Jea: 5fJea
». H (jt auSgang ift) : enbet ficf) rh
[0. \5.] JBetkhem: [Hie] Sebulon. Bethle- in b. 15 .jtt S?etf)Ie^em r 58ct^Ief)em
2* hem Inda. ©eBuIon loid nochmals von
Rörers Hand: Bethlehem Se-
bulon
3. «5n. 4, 8 [b. 18.] Sinem: huo hospita est Elisei et in v. n zti^e]tiilr von Börers Hand. ■
1. Ron. 1,3 ßunamitis, david data ut calefaceret. 4 tri- lesreel in Isaschar.
25 bus "Mafien Xifdbox innen, Sie 4 (Stemme
l^oBen t^aBor gar com^Iccttrt. ». 20 gf{a(a)6tt^: DJabitt)
B. i2 (au§gang toar) : cnbe ift *•
[b. 24.] Asser [b. 32.] [naphtali liegen in b. -9 (ge^et onäan»;: cnbctficf) am/'
fine] ift hüü le|te JC. 3(ft fein befcriBirt. B.33 ^a(a)^a(^)im:3a^elna^^im^•
ä<> (ge'^et nu§): enbet fic^ r
s.sfoicji.w [b. 85.] Chinereth [ift] ©enefatetl^. [b. 35 b. ss^ibim :^n: Qibm. 3er
Bi§ 38.] tum 16 ibi Civitates^, et facit ^omatl) 9ia!Qtf): .^omati
mentionem .19. Sft ftetlid^ fatfc^. ^ataÜ)
7 Galilaea <^ , , r wiederholt 14 .19. r zu 14 Thabor Christi patria r
19 Set^tc'^em c aiis SBet^etem zu 19 steht am unteren Sande: Bethlehem <[^ ^ ^ .
23 Sinem] Sunem Hospita Elise! r triederholt 24 Sunamitis r wiederhutt 29 fiue rh
31 Chinereth] Ginereth möijlich zu ©enefarct]^ rh Geuesareth
'■) Die alten Übersetzungen bleiben. ') In V. 3.') — :;S werden 16 Städtenamen
genannt, gleichicohl heißt es V.3S^: 5feun3ef)n Siebte unb jtc bötffer.
3oi. n, 2
346 ^totofotl imb '^niibirfitifttic^c e-itiltngc. (Sojiin 19—21.)
»)• 38 9}|igbal 61 Igaxcm : 9.1HgbaI
61, §arem
[0.41.] ZcDxa ift in Inda. i>.4> (Sa(a)Ifl'6in: ©a[c"|Ia6tit
i'-i3 Sr)imnatf)(Q): irjimnatf)
v.mi Qtxon gltf)e!e: (ffroit, (?ltf)c!c ■'■
[li. 47.] 2)a lompt Micha [+]. Sub losua. t.47 (gcf)et) . . . {am): enbet ficf) r7(
ÖaBen ein SCBgot geje^t unb ^ofua laffen zu Son >■ Miche Idolüm.
^ufelien. »-so fo(b}bcrt: fo[rlbcrt
XX.
«.8(3[)oIan: Solan /•; Börers 10
Hand [Vgl 21,27.]
[sBi 114-] Cap. XXI. XXI.
S)a§ cap[ut tfl feer fein. SCßoI ju meröen ». «tion bcm Ziffer : üoit beut
propter sacrani scripturani. 3ft fein georbnct ftam \rh] 3lffer '
nnb auff» Befte, mathematice gemadjt, ba» is
Sot). 3, 23 luft ift. [b. 16.] '^m': ba§ ift bas Ennon.
Set. 1,1 [ö. 18.] 'Anafhof: patria leremiae. ^ft de
tribu Aaron gcitieft sacerdotali. 2:iie ^rieftet
l)aben bie freien ftebte alle, »• s? in(n) : jn
v^3o5JtifeaI: ^Jlifcat [1] unb ^"^r s"
tiorftete rh
5I6bon: 5l6bon [2] unb Ij^v
tiorftete rh
»>.3i,^el!at{): .rietfotr) [3] unb [r]
unb t)f)r tiorftete »7; 25
3}er)o&: ^Mwi \4] unb \r]
unb Ijljr tiorftete rA
». 32 ©alilca : (Salitca unb ijr t)or=
ftebte »7/
§antot() !Sor: .'öamotf) S)or so
unb [/•] unb l)f)r tiorftete '7*
c<?artl)an (mit jren) 2?or=
ftebte(n): ^axttian [mit ifyx]
aSorftebte.
» M ^afneant: SafncamTl] unb[>-] 3s
unb ^"^r öorftete rh
6 tomtit f(origo)l Sit Micha f+l Wi -f- Idolum Miclia 13.20. 21. r ztt 16 h>]\. l . r
zu 17 lere: r
') Die AusIcMsung des H'ojV«« ftam im alten Text war nw Druckfdilei:
$irotofol( imb f)mibfcf)viftlid)c ffinttögc. (Xun 21. 22.) 347
fiQrtr)a:i?artf)a[21nnb[/-]
unb l){)r öorftcte rh
i.v35 2)imna: Simna [L>] unb [r]
unb l)l)r öorftcte rh
5 ^lalinlal (mit) jrc'n) 9>öv=
ftebte(n): ^aijaM \4] [imbl
jre SSorftebte
0.36 ^Bcjev: SPcjev unb [>•] unb tilir
öorftete rh
w Sa^aa: Satjja unb [r] unb
t)lir öorftete rh
i'. 37 .ßebcniot^ : i?ebemotf) unb fr]
unb l)f)r öorftete »ä
gjlcjjfjaat, (mit) ire(n) ^ox^
15 ftebte(n).: 5Jiepf)nat, [unb] jre
a}orftebte.
>•'. 38 in(n) : in
>■'. S9 ^Ralianatm : ^IRof)nnaim [unb]
erg. l)()r öorftete
20 .^eSbon: .'öesBon [unb] erg.
tiiijx öorftete
3aefcr, (mit) ire(n) SL5or=
ftebtc(n): 3aefer, [unb] jre
aSorftebtc.
25 (ö. 44.| fef)r ftjol. 3ft aufbermaffen fein
georbuet bing. gefdjni^t Jöie ein Seblin.^
•
Cap. XXn. XXTL
[b. 3.] Si§ auff biefen tageB [so!], ba§ ju t s .7. annis ;■
finb .7. amii. [ö. 7.] 'diniidiac': repetitio. ». s ötel(§) öie'^§: öiel öief)§," (^di^t
30 »■•■ >'
[ö. 9.] Gal\cad: bol ligt am tneer Phili- i-.9in(n)§: jn§
so|). 18, i6i. stiuorutu, idem quod gentium .supra .18. 3ogen: jogen
[ö. 10.] 3ft ein getjeuffe- geloeft. limite.s,iit>j.io bie .^auffen am uni, dazu r:
gefiel mir auc§, sed llclinquo arbitrio le- an bie IjQÜffen [i.e.] ad limites.
35 gentis. ut siipra.
in». 11 l^auffen unt, dusu r: limi-
tibus
25 fe'^i:] fe'^c oder fific möglich 28 .22. r
') D. I. xcolü ein SchmncIcJuistchen oder ähnliches, im DWth. kein Beleg ans L.
') Aus L. nicht, sonst spärlich belegt.
348 fvofofon imb finnbfcf)vifttid)c Ifinfvngc (^o]m 22—24.)
«12 gan|e: gan|cfit]
t'i3 in(n)-3: jnS
» 15 in(n)§: jn§
[ti. 16.] 2'a§ ift exemplum, quod tlebehatAiu'.ic Non licet sine Verbo dei eri-
monere impios prophetas, iiiiia nihil sit gerecnltnm,(]niaestTdoiatriar r,
tentaudum sine verbo jc. Äedificare altare,
est deficerc a deo. [ö. 19.] praeter altare
bQ§ ift darum jc. Non licet cultuni erigere
sine jiraecepto dei. [t). 30 ff.] nocf) T)at'3
nic^t ge'^olffen. >.'. 3i9{u6en &ah: Siittien, ©ab m
i\ 32 5prteftcr'3(,) unb : 5J!ricfter§ uiib
Obcrfteii an§ : 06crften, nuS
jn(n)§: in§
Cap. xxm. xxni.
.3S36lc!er: 33oWer[n]
i'.
[ö. 15 f.] So ift mxä)a Bereit im aSoW.
Idoliun iu dan. ha§ ift Bereit geireft, hjol
ein 20 iar im üoldE.
f-7 !omt)t bte: !ompt, bie
*• 13 (pfal nn) : geiffel l)nii r
Cap. XXIY. XXTV.
[b. 1.] Non: ba§ ift nicf)t gu Silo, sed
Sichern gefd^e'^en. »■ i* Bfutc loelcfjcm: Beute, Inelc^em
äuB.i9 Sanctiis ipse ;•
»• 22 fpracfjen ^a: fprac^en, '^a. ^5
,iii».23 Ut idolura Miclie. r
[ö. 26.| Sanetimirio: bdS lüar ia 311 Silo. v.26jn(n)§: jnS
.^ciligtlium unt, da::u r:
i. c. Silo.
3fM,a[b. 27.] fan ein ftein aud) I)oreu: 'Audite i-. 27 rebe(n): rebe '"
oaeli' JC. |to. 31.] servienmt: fortis Synec-ni».3i Sfrael biente imf, dazu r: per
doche. Exceptis excipiendis. @§ birb fid) Synecdochen.
gar öiel anberl finben. i'.33 @iBea(tB,) f""C'3: ^^i^i'" H"C'3
5 impios r 18 2.3. 24. r
!Prototon uiib ()aiibfc^viftlid)e eiiittäge. (iHt^tcr 1-3.) 349
IVDICVM LlHKIl. 25aiS iSut^ bcr aiirijtcr.
Cap. I. I.
S)o§ in bell elften 3 capLitibus vel ju ». i Qui apostatariiut post losua
praecipue .2. tft oE» suh losua gefdjet^eii. Canaiiei siciit fa . . . r
5 [0. 2.] 3ft ev beim iiocf) fo frotn? [ö. 8.|
•i. S(im. 5,7 Sei'ufalem ift oft 'gelDonnen', S)aöib muft§
aud^ noc^ geloiitneu. [o. 10.] Hebron ift
aiid) offt abgefallen, nt lemsalom, |b. 3.]
£iie Goiuiuiter f)ot)cn ffinb] iBibei oBgcfalleu,
10 hjcn» 3ofua fcf)ün gcloonncn [)at, r)abcn fid^
3oj.i5,ic[. lüiber geftrcubt, ut fit, [ti. 12. 13.] Ächsa:
ba§ ift ia brobcn gefc^ef)en, «■"* fo(b)bevn: fo[r]bevn
|U. 17.] Hdrnia. ba§ ift alle» sub losua ge=
,1^, f c{)et)eu. finb eitel rcpetitiones sub losua « ■-•3 (bcfi(^tigten) : (er!) ücvf uub=
'■^t.'e'''' '^ ^•■ii^^^'i, |ö. 23. 20.] Zm.s; \>ai ift ein anber fdjafftcn r
3oi.i6,2;i8,i3 /^.„s. u. isjeiget luo: jeiget, Uio
»•26in(n)§ lanb: in§ lonb
B-35 §ere§ ju: §cre§, ju
Cap. IL 11.
20 3)ie 40 iar losuae finb nocf; nirf;t uiub. >- > iu(n)§: in§
[t).5.] Offerebant: Sßo bleibt ^ie Silo, [ö.ll.j
SÖaalim, ift mit au§ (fgl)pten mit fomen, '"«.i.; Uerlieffeu unt, dazu r: seil.
ettlid^e
in I). 13 S)enn fie bis ^itftljarofö nnf,
35 dazu r: Argumentum rjib[ri
Iud[icum.
3<.|.iM.^8ff.; ^jj_ j7^ 'derelLiquerunt' bo§ ift gereb de
fnturis. 2lft ein praefatio [prologus] auff§
gan^ bucfj. Argumentum libri ludicuin: SBil
30 teben bon foldfjen fad^cn, fo tf)aten§ dicit. ^
Cap. 111. m.
[b. 1 — 5.] Quae gentes relictae siiit in » 3 3iboni(t)er: 3i^oniei;
terra, repetit. [b. 8.] ' CuscJiathami"^ : pai- (§etf|iter): .^euitev' »•
3 .1. r 16 Lus r wiederholt 20 .2. r 32 .3. r 33 Cuschatkaim c au»
Ruichathaim 32 ^euitCT c aus ^iuitei
') Neuer Text = Hehr., LXX, Vulg- ») Oitschathaim] D'^prih ]t^3 lieh:
350
'ftotofoH iiiib f)aiibi^riftlid)C (Siiitväge. (:Uid)tct :{ — 5.)
feltigcr fc^alf. [ü. IL] ^ofun imb 3ai)niel
machen 3U jamen 40 iar. Hie est finis libri
losua. gfju fompt ludicum. [ö. 12.] '3l6er
bie ünber 3frflel.' 'egton': ber ift üoti 3?en
^ainin, [ü. 15.] Wit ber rechten i\anb f)at er
iitcfjt» getiid)t.^
[ö. 19.] '©ötieii': ba jcf)et ir bo-S Saitb öol
aljgottere^ ift. [ü. 20.] 'SnrrexLit' ^ft beti=
. iioc§ from gelneft, [ü. 23.] Ordiuatae .sedes
et diversa loea distribiita pro sedentibus.
Aula raiftuficn. 2er 6^ub ift mit au§ ber
iDuften füineii, inirb siib losua ein ^eii6t=
man getoeft fein. ^
u. ufiuis lib[ri lo^^ua. r
JUU.15 (Sinö) [i.e.] mit ber redjten
l^anb nid^t r
iiu' 19 bcn ©o|en ju ©ilgal nnt
0- 2:i gieng (jur 'öinber Ü^ur) ]^in=
auy : gicug bcn Saal f)inau§ rh,
dazu: nri-nc-; loea ordinata
cousessuum Aula seuatoria
«"(Z[(^/.JSaaIi.e.9}atftiiiie
ITbi ordinatae sedes ;•
0. -'3 (ebele) : bie tieften r
Cap, IV.
3oi. 19,22 [o. 6.] 'SBcrge 2t)übor', ftet)et in 5}tofc,
[ü. 12.| ut couveuiaut ad [in] luoutem Tlia-
bor, [ü. 14.] S)te Seute l^aBen gar ftardc
[SSI. 115="] prophetias gebaut, 'lu raauum':
[i. e.] nnilieris, 'Slnff', Incnn iüir aud^ fo
!unben ben Surcten fc^latjen, incren Juir
feine G^riftcn.
[ö.l9.] 'toaffcr', er ift in engften getoeft. [t).21.]
Nnm bene facit quod violavit paeeai? ^
IV.
«.15 QÜe feine(m) Sßagen: alte iei=
ne[n] SBagen
Cap. V.
©inb aufbermaffeu verbLa poetica brinn
Sent[entia est]: [b. 2.] benedicant dominum
proptor illain nudatinuem i. e. quod inidati
S/9 3ft bis gcloeft unt, dazu r: + //
5 bet c aus be§ redeten c aus xcätk
.4. r
V.
30
IS inontem c in moiite
2S
') In der Sonderübersetzung von RicMer 1523—27 übersetzte LtUher: bet luar cljii
man iintudt)tig mit feljiict red)tcii I)anb; t-rß. Unsre Ausg. Bd. I, 547: Destera in scriptum
au.xiliuni Dei deiiotat, unde ps. [U>, S] "Dominus a dextris, ne commovear'. Dextera
iustitiae est, sinistra carnis et iuiquitatis. Dextera interiorem, sinistra exteriorem
hominem notat, unde dicitur [Matth. 6, :S] 'Nesciat sinistra i. e. homo exterior, quo ad
hypocrisim, quid faciat dextra quod interiorem hominem".
5ProtofoIl imb I)aiibic^tiftlid)c ©iiittäQC. (SJidjIet 5.)
351
[i. e.] liberati suraus a tyranno \Sisera\ unb
barumfc benn, ba» fid) bte Seutc fo toiüig
ba^u ertotten ^aBeii. [o. 4.] 'Domine, cum':
ia fef)ct fic Ijoljc an, more poetai-um, 'gittert':
5 ba§ ift ein bonncr gelneft, [ü. 6.] ba>3 regi=
ment toar tob, flogt, baö fein regimcnt tvax,
(lux exercitus, [ö. 7.] toai ein avm bing,
[ö. 8.] Nonne mirabile novum bellum, 'e»
\x)ax fein fpie» nnb fd^ilt in Sl^^aft- ^oä)
S.2 «0 ftnb bie feinbe gef dalagen, [t>. 9.] 'V^ohm-
tarii', ut supia, [D. 10.] in via itis, pttufj
bem Irege geljet'] i.e. qui estispopulus et cives:
ID. ll.J '3u t^oren' ricil. Sisara, [ö. 14.] 'Ex
Ephraim': ba t)e6t fie \mhfc ein netü ijoä)
15 ßieb an. [ö. lö.] cum pedibLus: ift fein
Sfeuter [equitatus] geltieft, [ö. 17.] Sisera
^at§ 'juriffen', aha 3lfer lüolt ben fud;§
nid^t BetffenS
[b. 19.] Luerum argenti ['getpin'] Addidimus.'
20 [b. 22.] 'reutet'
10 finget bie: finget, bie
, t4 in der Glosfic zu ttiut|ct ''fchf
für (Dfanaffe): ©pf)taint r
• 15 mit feinem gn^tioltf v»t
■ n jetriffenen imt, dazu r: pa
B.18 bei felb§ («mcrom): be§ felb§-
[b. 28.] [Sie] ^}t geltionet getueft [quando ».
25 moratur currns], baS et victoriosus ift ge=
hJcfen U[na sapientissima untet mnlieres
anttüortet ir, ba ^at bie mutet toibet gcflagt.
[ö. 30.] 3iö lieber ia, bu fagft mit biet bon
bet oufbeute, [b. 29.] sapiente.s [dominae]
35 respondent ipsi fmatri] tolles iteranti verba,
Aliae consolatae eain, sed qnia non venle-
! f(o)men: ffa]men
fo(b)bett: foftlbett
gc^mib^amet c aus S(fjmit=
l^amct
I (toeinct) : [^eület]
(BleljBt) feljn toageu (fo
lange auffen): betäcud^t [rh]
fein Inageu.- dazu r: -\- (ä>et=
geuc^t) 'iria coufunditur bet=
3eud) Ex[odi 32. iMo\ez2,i
(SBatumfi bctäirjen) bie reber
feinet hiogcn?: [SBie MeibenJ
bie teber feiner hjagen fo ba=
l^inben >•
ä S)ie toeifefte . . . anttoorte(t)
(unb fprad} ju l)f)t): Sie
tneifefte'' . . . anttuottefn],
1 samns r 4 feilet /= fiingt] c aus gc'^ct
') Sprichw., rgl. z. B. ünsre Atisg. Bd. 18, 2r,4 Änm. 4. ■) Im neuen Text ist
Toiia = bie ^ö{)en, das im alten Text als Nomen proprium verstanden war, ganz über-
gangen. ') Vnlg. hat: et tarnen nihil tulere praedantes; Luther iibeisetzte Jö23 — 27;
ahex gelb [vgl. ohen: argenti addidimusy gctoinft btfld^tcn fic nic^t botioii. Der Zusatz fällt
in den Yollbibehi weg. *) Der Plural = Hehr. r'-2zr.
352 ^titolotoü uiib I;niibfc^riftlic^e G-inträge. (JKidjtcv 5—7.)
bat filius, iterabat siia verba. ^a fagt ha fic l)f)re ^Htiglrort l)mev
loa» tr luoKt, ev !ompt gleidjtool lüd^t, linbcrljolct rh. da-ii: Etiam
Iterabat sibi siia verba. ipsa sibi siia verba iterabat r
[ö. 30.J 3a cv teilt bcn raut nu§, 'Sotten >^ m fie nid^t: fie benn [fh] mä)i
]u, la% in bod) bie Incil, [ü. 31.] ',;3n irer ». m ((jatte ^rieben): \\mx ftitle] ^
tnac^t': ha§ ift [ein] feer feine siiuilitndo.
Cap. VI. VI.
»• 4 üou (2t)ieren) : lion narung ' r
[t. S.] 9fain iDcg, alte§, »nns ba inav jc. »s in(n)§: in-?
fö. 6.] SBir f (freien ntd)t, e? gef)e nnes benn lo
ubel, [0. 8.] 3c§ tialt, cS fei; ['Propheten']
Pinelias g,e)x)c\t, ».sljcr anisgeftoffen: Ijer, üuö^
geftoffen
«u (3t)p^rQ: [ß]pi:)ra
(inn) ber telter : an [/] ber !eltei- ^
^M.^ .^((ä)«": §err >•
[b. 18.] 'Manebo': SBic gern f)at itnfer §erv »istileiben 6i-3: fitciben, 6i5
®t)tt mit bem .^olct get)ünbclt. Etiam
[SBI. 115'^] proiectiis, nos sccui-i, ()iiia deo
in sinu jc. » au fat)e ba-f^: fat)e, ba§ 20
[ö. 31.] 'SBoIt ir im ^elffen?' 6r fol >'-3i(in erlojcn): l)f)nt l)elffen r
eud^ ^elffen. |0. 37.] Au fuerit vellus? vel 1110.37 ein ^JeU ««/,(/'/.."«>■.• tonsnram
an fuerit lana demissa de vellere, bie ge= laoae
jdjorne lüollc. ^ bem geE mit, dazu r: ton-
suraru 25
inB.3« iJeE ««', dasu: ht^ tonsnra;
darunter: [Gl.] (feE) 5)tan
mu§ e§ fo beubfc^en, ein feE
oh§ )noI ift gelueft bie ah
gcfd;ovenc luoEe. r 30
Cap. VII. VII.
». I I)ugeln (5Jtove) : I)ugelu bcv
Sßntte '". d>i~ii: S|)e('iila((iri8 r
[b. 2.] 5Jlu§ ULnjer l)[nx ®i.ott »uferen,
ia§ toir nii^t ftoU^ toerben, » * ber (tuirb) : ber fol r ss
[ö. 5.] fnie, Buden, [ti. 6.] '300.' 2)a Inere
9 .G. r 18 Etiam c a»s quia S4 .7. r 35 ftoltj c «ua ftot(j(eil)
') JVeu«j- Text — Hehr.
^PtotofoH mib :^anbf(^rift(id)c eitiltäge. (SRidjtct 7. 8.)
353
mir ba§ ijtx^ etnpfaCen. [b. 7.] ba§ [isti
300] muffen treffltd) f)eilig gehjeft fein,
pleni fiile, Magna et stupeiida scril)iiiitur
in libro ludicuiu. [ö. 10.] ber ^uxa ift
üüäj ein ^eilig^er, [ö. ll.J Ad extremitatem
convciitatonim iit sii]ira. ©0 ficBt ber frieg.
S)ie feinbe finb oljcit e()er gcfdfjlagcu, cl)c
bie f^tac^t angetjet,
[ö. 20.] Sßerben etloo ftrolüiffc^ ange^unbet
laben, S)ie früge tcarcn nu ^ubroc^en.
»11 (lüirftu) : foltu r
iSrf;tlttoe($ter icnl, dazu:
C'i'-in qiiiutatoruni /■
» 16 (fpiien) : l^auffen; da^u: ;^eu'6=
ter Vel capita rh
(lampen): fadEeln >•
u. 2u (fpi^en) : ^auffen: (hau: ca-
pita /■
(lampen): fatfeln r
ijanb ba»: [)Qnb, haa
15 o.-'aSet^Jita) 3ere(r)at^a: Sßct^
©itta [>■] 3crebatf)a /•
Cap. viii. vm.
[ö. 1.] S)ie fuci (bie bQ§ l^onig f reffen,
ba§ fte nic^t gemacht (laBen M lnoIIen§ getfjan
20 unb ben rfjiim ^aben, äÖarumb jogen benn
bie (Sd^elmen nid^t mit? 2)ai finb t)er=
^lüeiDelte boftoidjter gctoefen. Ad pedes
GamalLielis ^ie.^ inu-äjorn uuf, dazu r: .spiritus
[b. 5.] 'unter', bie @inb eben folc^e ßeute i» »■ & unter mir imt, dazu r: ad
25 getrieft, ol» bie, fo il^t jum 2urcfen flief)cn jiedes meos
Inibber bie t^fjrtften [U. üf.| ^Vi bie l)cnb « e (^enbc): feüftc
als ein Oogclin, 'feufte', fie tjoben aud)
feufte, bie ^eiibic^en,
Bioßar!(a)r: ßar![o]r
30 [b. 14.] '.77.' 3ft ein groffer üiat geiüeft, »• i.-. (f)anb) : fauft r
[t>. 16.] 'Sie§ fie es' innen toerben, h)a§ fie » i« Iie§ (ba mit) bie leüte . . (ju
getl^an l^etten, re^ffen) : ltte§ [cS] bie Icüte . .
112 fisti 300] ist spätere Band 18 .8. r i9/20 get^an {^oicn) unb 26 3n bie r
') Spriditc., in dieser Fassung nidd bei Waiider. *) Sinn: Gideon redet so mild
tmä weiß so klug den Zorn der Ephraimiten lu besänftigen, als hätte er zu Füßen des
milden und klugen Gamaliel gesesKen [vgl. Apg.ö,3-Ij: Hie plane notandum est Omnibus
prelatis mira tiumanitas Gedeonis, qualiter insurgeiifibus in eum et iurgantibus Ephraim
ipse humiliter responderit et sapienter, non immenior illius proverbii fSprichw. 15, 1]
'Responsio mollis frangit iram, sermo durus suscitat furorem.' Gedeon maluit quiescere
spiritum snbditorum, quam süperbe contra Deum presumere et eornm spiritum conturbare
. . . ut apostolus docet [Gal. 6, 1] in spiritu lenitatis arguere [s. Unsre Ausg. Bd. 4, 668].
Sutfeciä aSnte. SSibetüficile^una 3 23
354
5PtotofoII unb {)oiibjc^riftIid)e @inträge. (DJi^ter 8.)
[O. 18.] fecit experiri, S)t§ Inut fein aitff
bie vindictara.
[0.21.] 'Surge irriie' ©inb trolige liuBen, '
Contriti sunt tam([uam martyres dei, doiis
no.ster est verus deus jc. Saf§ !^er 9cf)en,
Sic irrue [?], @o fol man ben tob öcrac^tcit,
yjian fol nichts leiben tion ben amci^ttgen^
;3uben, ben armen Seilern ^ft ein super-
bia. [ü. 24.] '@in§ beget.' ba ge^ct ber
fad an. '©tirnfpangcn', Sie [Ismaelitae]
l^akn »ooäen ebler fein quam iiopulus Isaac.
[O. 26.] Enakim torqiiati: Sie finb f(^on
geftfjmutft gelBeft,
[o. 1^7.] (5l) ber arm ©ibeon, §at im ein
t)ciligen namen geben.
[ü. 31.] 'Ahi»wkch\ ^at§ gutgemeint S)er
liebe patriardje
|!8I. 116"] |ö. 3;i.| Dcii!< Bcr'iih i.e. deiis voto-
rtim, S)iefer Saal ift ein anber 23aal, benn
ber üorig, 6r ^t\\i Baal Beruh, ©inb vota
nionactiorum. ®ott l)eift fonft aucf) in ber
f (grifft: Baal <t(ielonini. 51ber fie Ijeifjen in
nid^t deura Abraham, scd Berith,
[ö. 35.] So fol§ geljen in ber loelt, 5J{an
fol gut§ t^un et ingratitudinem öerbienen %
, fiilen
fltlen r, dazu: v^"; ^ Ctfareit
t)nnelDetben
darunter: Unb Icret fie mores S
lie§ fie lernen^ r
IS unb fcf;on: unb ein iglicf;er [rh\
fd)ön
21 Ste^e bn auff unt, dazu:
occurre in nos Iq§ ^er geben,
Martyres dei facie.s r
(fc^lag un§) : mad^e bidf) an
un§ '■/(
^'•i (oren ringe): 1 ^, . v^ c ,
; • X ( öttrnoanbe rh.
(oren ringe) : |
dazu: ExoLdi32,2.3.* Gen[e-
sis24Dt)renringeol)rcnf}3angen
luiuilas ut supra' r
». 25
0. 26
(oren ringe) :!,-,. ^■ .
; ■ i I ©tirnbanbe r
(oren rmgc) : J
fo(b)berte: fo[r]berte
»■27 (?l)p^ra: [D]pf)ra
».28(fa§) ftiüe: tüar(b) fttüe r
».32(3l)pr)ra: [0]t)l)ra
».33 be(m) Saalint: be[n] 33aalim
unb mac!^teu (einen bnnb
mit) Saal (ba§ er t)t)r gott
f cl)n folt) : unb madjten l)f)nen
SSaal Seritl) jüm gott rh.
dazu: Votorum deum 5[llund)C
Votum federati deo, sed uou
deus federatus eis r
16120 Lapsus Gideon Enakim r 28129 votorum (tjoBcn) liefet 2<.}j31 Unjct ()ctr
©Ott ^at nidjt feiTum looHen Brausen aii hoc Sacrainentum Circimitisioiiis r
•) Vgl. Umre Ausy. ß<l. 3.3, 079. ') Daraus tvird die [Gl.]: (brüten) 2)oä ift,
etfarcn, innen toetbcn !c. ') = jämmerlich, schwächlich. *) Exo 23: Us. ") Siehe
oben S. 191 f. und 26.3.
l.!D(oic24,47
2.!i;!oic3S,2i.
35
5Jroto{on unb f)anbfci)tiftlid)e §inttä<ie. (Slid^tet 9.)
355
Cap. IX.
[ü. l.J S)a !ompt ba§ fromid^en.^ [ti. 2,^
Omniimi maritorum in unum, [qui habet
aliquid] possidet, Artem rcthoricam JC.
5
[ö. 6.] Sie Sid^en ift gctücft, barunber fte
ein altar seu Gapcüen geljabt f)atien. 2Beil
ber @o|en eid^en, Ijciligcn eichen.
10 [ö. 9.] i. e. <5§ [-|- ] ift ein ungettii§ fonig=
teic^, fd^trefit unb ift unftet, e§ tnitb nirf)t
Iicftel)cn, dii priucipes, aEc grofl'c Icutc unb
gemeinet man. Sft ein rechte feine prebigt
be§ 3ot|am§ SQ3er ba§ Euangelium unb
15 Christuni nic^t loil ^oBen, bet ^ait ben
S9a})ft mit feinen laqueis conscientiarum.
S)er ift ein propf)et.
IX.
in B. 2 5Jtenner unt, dazu r:
■«isa
f. 3 (fut t)^n) : [öon t)'^m]
B ■» (binget) : Beftetlet <•
». 6 bei) be(n I)oI)en) Gid^cn, bic ju
Ig. fte{)e(t) : (auff bcm) be^ [ber
]^o!^cnl (feulen) 6idjen, bie 3U
©. fielen r
».9 ©Ott: ®6t[tetl
fc5U)ebe nnf, dazu: \<1I.]
S^rtiebe: G^§ beftcfjet nicfjt,
6i ift ein fd^udcl r
[ö. 23.] Spiritum contraventionis.''
35
t). 11 frud^t(e): fruc§t
».13 ©Ott: ©6t[ter]
äu ». 18 i;-n [= w-inni iZctr.] r
in». 23 toitten 2<«^, <?a2i« r: Spiritum
»■ 29 (üeriogte) : tiertriefie, dazu:
amovere r
"• 31 (f)cimlic^) ^ dazu -. iu dolo r
B. 32 (Iialt auff fte) : moc^ einen
!^inberf)alt auff fte */*
»• 34 (^eer fpi|en) : §ouffen r
». 35 trat(t) : trot
[b. 37.] ©id§, ba man respon.sa '^at geben, v.zi (^ccr fpi|e): §auffe r
3aubereicf)e: ^avAn ®idf}e r
». 38 2Bo ift (bod^) nu: äßo ift nu
»■ 39 (burgein) : [5Rennern]
B. 43 (fpi^en) : §auffen >•
(l^ielt) auff fte: -r mad^t
(einen) ein ^inber^alt auff fte
».44/45 ist durch Klammern zum vori-
gen Abschnitt gezogen, so daß
mit V. 46 der neue begitint;
am Schluß von V. 45 steht ^
35 [ö. 45.] '©all'
2 .9. r 101 11 + Sli^toeie rh 12 üii r
') = Frömmling, vgl. z. B. Unsre Ausg. Bd. 37, 228, 25.
ventoris möglich. ') Die Übersetzung t)cimlid^ bleibt.
') contraventionis] contra-
23*
356
5Prototoa uiib {)onbfd)tiftlic^e eintrage. (3{icf)tcr 9—11.)
[ö. 49.] ha tft traun ba§ feur [aufgangen],
de quo supra lotham. [b. 53 ff.] 9tu, ha
l^aftu bein loijn.
Cap. X.
[ö. 12.] '^Jlaontter': a}on ben toiffen toir
m{^t§ in bcr gan|e fc^rifft, SBa§ bie 3ii"o=
nitct unb 5Raonitcr getljan r)a6eu. [ü. 13.]
D lieber .Sjförr rcbc fo mit nnä nic^t. boc§
meint er§ gut,
[ü. 15.] Et ipsi anttoortcn fcer fein. Sie
^aben gef)ort, ba§ in ÜJott InoEc I)elffcn,
brumB lücrben fie brubet toricfjt.
B. 44 bie (fpi^e) bie bei) t){)m tuar : bie
§auffen['-]biebel)t)I)m toarfen]
(9lber bie anbcrn jino fpitjcn):
llnb 3tiieen ber §Quffen r
"■« 3elmon: gilmon r
X.
»• 1 (ftunb auff) eljn (anber f)et;= lo
lanb in) 3froeI: (ftunb) (!am)
[mac^t fid^] auff [ju f)elffcn]
3fracl
(unb) ein fon: ein fon§
(bes fon§ £obo)i,- dazu r: 15
(ber fetne§ ^Settern fon tuar)
»■ 3 (ftunb auff) : [mac^t fic^ auff]
"■ ■• (§auot:^) : (bie b) S)orffer r
»■ n (be-j iar§ öon aditjclicn iarcn
!^er), jenfcib b. ;^s-: fun bem 20
iar an tool ac^jefin iar nem=
licO alle ünber 3frael, ien=
feib b. ^. rh
35
! fd^reiet r
i (tf)u bu uns Iraä btr) gefeHet:
mac^c e« [nur] ^Tu mit un§,
[trie] bir§ gefeHet r
(iaucfj3eten) : [fc^rien]; dazu:
lGf.\ iaudfjjeten r
Cap. XL XI.
[b. 1.] 2Birb in gcjcuget f)aben elje er
ein lueib {)at genomen. [ö. 2.J Sie nidjt
biel Ratten jUDerjetjren. [ö. 1 u. 3.] (I§ ift
23 Cap. X. r Maoniter r tciederliolt SBon c aus 35en 34 Caput .XI. r
') Die alte UberseAziing f= Hehr, als Nomen jiroprium] bleibt; Vulg. hat patrui Abi-
melech = LXX; danaeli übersetzt die Sonderausyabe des A. T. (1524 — 27): K)ild)cx \oax
fctin» Dctlcrn joii.
.■so
'^JrotofoII iiiib f)anbfd)vifttid)c (Jiiittänc. (3{id)tcr 11.)
357
ein f rieger gelneft, liat alfo ein r)euffi(fjen'
mt ftd) getjafit,
5 [ö. 19ff.] S)a§ lanb baä bu anfprid^ft, ift
be§ fonig§ ©i^on gelneft, quid ergo ad te?
[5BI. 116''] [b. 24.] 'Chamos\- ift ein rhetor,
tan tüol arguirn, [ö. 31.] 5lbel {mil Mcola]
[ö. 33.] 'plan'.
20
[b. 36.] ^JhiS bennodf) ein from megblin
gelneft fein, ein feinen ntut geljabt, Inil
gern ftcrben. Is fecit opus bonum, in sancto
25 vincit spiritu fidei i. e. fompt !^er, fc^Iad)t
fein lochtet, fecit ei, ut dixit. Sic Gideon
auä) ein groffe torl^eit.* Tarn faciiis lapsus
est et nos securi et superbientes. ^
«8 ftrei(t)tcn: ftreiten
». 10 h)ie (loir) gcfagt (l^aBen) : loie
bü [)■] gcfagt tjoft^ r
»• 3,'. (bu matf^ft nU)r r)er|enlel)b) :
(Inie Beugcftu mic§)\' da-u r:
decepisti HHr/ [<,7.|(33eügcftü()
(b mid^ ID) ober bcmütigiftu
mxä)) ®ott 1)at nüä) fjocf) er=
l^e6t [biird) bicfen ficg] bn§ icf)
mein Tjcubt fjodj [unb frolid)]
anffrid^tet. 2lber bu Bengeft
mid;, baS icf; ben lopff mu§
niber fdjlaljen mit groffem
]^cr|cnleib unb folcfje L^ol^eJ
fteube jum (traurifcit) [tieffen
l^er^lcibj (madjen) leren.
30
äu».39 [GL] + (2ßie er gelofit t)atte)
5Ran Init er ^ob fie nid}t ge=
opffert. Slber bcr tejt ftefjet ba
!Iar, 6ü fitjct man and) (an
allen) föeibe an ben] riestern
unb fonigen, bou fie nad^
groffen ttjatten "^abcn eine
groffe torl^eit muffen begefjen
6 am Unterrande der Seite: 915 Wie ji^leftu nur ben Upf\ nibbct tcbift laetus, sed
filia jc. facis me consternatum. SBie aiSft bu i mitj [^oltcnl ein fto§ r 2J fxom c am ftomc
UjlS SBeüfleftü bis mic^ unt -JO juni c aua jut
') l)eufftc^en = Eävfchen nämlich Genossen, 'lose Leute'. ') Älter Text = Vnlg.,
neuer = Hehr., LXX. ') Die neue Übersetzung bleibt. *) ünsre Arisg. Bd. 4,375:
Sic sanctos suos quandoque labi concedifc Deus: stultum namque votum fuerat, potuisset
ecim et ipsi uxor occurrisse. Verum, ue in praeceptum peccaret, filiam occidit.
358
iPtotofon iinb t)anb|d)tiftlicf)e ©nttägc. {mä)kx 11. 12.)
3U bereuten ben leibtgen '^0'^=
mut /■
»• 40 (unb) üagen : ju [r] Hagen
in» .40 bog bie his Hagen nnt, dagti r:
niani ad daudiim
Cap. XII.
[ö. 1.] @te itoücn anbere laffen arBetten
et fte ben l'fjum tjobm, «luia tribus regia
Iude[orum.
[b. 4.] 2Ba§ feib tr in [©ileab] [quam Dihil],
[Sed sententia est,]: Vos estis inimici Dei
et fugitivi, Sie SSetler folten öon un§ fc^ii|
nemen, qui sumus tribus regia, SBoIt ir bie
cl^r 'i^aben, SBir l^afien euc^ unb ir nic^t un§
errettet. Terra est onmibus [Ammouitis est]
nostra firma. SBir finb bie |)errn, bie i)a§
ßanb erl^alten. [ö. 6.] quando dieebaut
fugitivi: Schin 'ijoben fie niifjt t)roferirn
funnen.^ Vos estis in media Ephraim et
ad eam coufugitis: et iam vultis defeudere
Ephraim, supra. [D. 5.] SBenn nu bie
fluchtigen seil, nadj ber fd^lac^t, supra:
[ü. 4.J fluchtigen ju (^pl)raim. Dupli-
citer fugitivi active et passive.
\t. 8.] 'Ehsan", dicunt fnisse Boas quidam
[tj. 13.] p'^aroniter: frel)t)ett. ^
xn.
s 1 (mit) : ]ampt r
»■3 fa'^e bü§: faf)e, ba§
ba§ (!e^n !^etlanb ba loar) :
ba§ il^r nid^t (-^elffer) fielffen i"
tüottet r
». 4 ©eib ir bod§ um in ©eib bod^ ir
oI§ bie (@f)!^raim fcf;ü^cn
tnu§): (^att) (retten) al§ bie
j^Iuc^tigen in Sp^^raim.- dam: 15
[GL] i. e. qui ad Ephraim
fugerunt in pei'iculis pro sa-
lute Nou vos eripitis nos sed
uos vos fugitivos quia sumus
regia tribus r
20
u. 5 SBenn (fie) nu fprad)en(, Sßir
finb audjbiegefrfjü^ten t'on) @:
2Benn nu fprai^en bie f[uc§= 25
tigen 6. rh, dazu: (unter ben)
(22) flud^tig
. /\
active passive r
D-vinn ftebten: (unter) in [ben]
ftebten so
»-8@b(3)an: ßb[c]an
u. 13 (5pirga)tl)oniter: (p!^er)pl)ir(e)=
[g][eaJt^oniter
»■ i& ^irgatl)on: ^pireaf^on rh
7 .12. T S ben c am benn 12 in (Gplitoim) |®ilcabl U ]o\itn c aus ju
zu 19 -\- r 23 supra mit Strich zu 21 Vos estis (mutata souteutia) SBcnn 'Jül'JÖ Dtipli-
citer] 2*0' IIs 31 Ebaan] Bbsan IIa
') Vgl. Unsre Arisr/. Bei. 4, 576: Vitium liuguae habebant Epliratei. Debebant pro-
ferre 'Schiboletb' et non poterant, sed dicebant 'Scebolcth', et erat differeiitia iuter eos,
sicut inter Misneuses et Saxoues in literis quibiisdani cxprimendis, ut nos Misnonses
dicimus 'sanctificetur', Saxones vero 'sanctitizetur', inter ze et ce «c. prüfetitll = auss})rcchen.
5Ptotofon mib t)aiib(c^tiftli(i)e eintrage. (SRidjtcr 13. 14.)
359
Cap. XIII.
[b. 5.] S)Qtiibicf)cii hjil ydjter erju !omen.
5 [t). 7.] 'Usqiie in diem mortis': ba§ fc^t bie
frato l^tlljU ultra vaticiniuni angeli, ut Eva
in paradiso. [ö. 9.] Venit, quaedam extra-
ordinaria conspectus. Tiirca T^at ba§ au§
3)lüfc beljQlten, [ö. If).) für bir: ba§ bu ju»
10 fi'^eft, ^ot tt)olt ein opffcr f^un unb bQr=
na^ mit im effcn, ()at in ju ®aft gclabcn.
xm.
B. 1 (b)cm: bem
».2 3ar(G)a: 3at[ela
Sil ». 5 Nasir r
4. OToicaff.
[tJ. 18. J difBeilc, 'admirabile', nou occultum.
[ö. 19.] i. e. S)cr engel fteUct fid; 'tDunber=
Batlic^',
20
». 15 (Ia§ bi(^ ]^ie I)alten) , toit
loüllen (bir) ein 3. (3urirf)ten) :
C^iekr, Ia§ bitf) lialtenl toir
hJoEen (bir) für |;//| ein 3.
[opffern]; dazu r: 132) i'lau-
derc nis2)
B. lö bein(e§ brob§): beinfer f^ieife]
"■ 19 (Icgtg) onff eine(n): o})ffert§
auff eine[ml r
tDunberbarlic^ unt, dazu:
ttunbcrbarlid^ i. e. ignem de
petra ntul am Innenrande:
6§ gieng tuunberlid^ ju ut
sequitur quod angelus dispa-
rnit in flainnia^ r
S5 [ö. 20.] Unb e§ gieng tüunberlid^ ju, baB
ber 6ngel fo in ber ftammen auffure jc.
[ü. 23.] £)ie [frato] ift ünger benn ber 5Jlan.
[ö. 24.] 'Si)HSon\ solauus, solaris: a sole.- »■ 2.'' 3ar(g)a: ^Ql^Ml
Ciap. xnn.
30
[SBt. 117«] [ö. 5.] 2ßie finb bie Setoen in
bem Sanb fo gemein gctoeft?
[b. 18.] 'Au[^te Solls occubitum', boS toar
XIV.
v.ian (ben) 5pr)iliftern: an [bie]
5ß^ilifter
^nUe^U: 9Je|t(in) Sieget r
zu 4 [B. 5.] SBetlottcr Nu. 6. (4. Mose Jff.j iosua ^oti trug Et fuit populus clausus
SBe^eUniä diversa r Ö bu c mts ju ü nij r 17 fteHet c aus [teilet 34 Ante solis
occubitain] An octu Us
') Daraus wird die [Gf.]: g§ gieng hjunbetlid^ 311, ba% ber ©ngcl üerjc^manb unb in
ber flammen auff fuf)t. *) Josephus, ArcMologie .5, li erklärt Sim.to» ohne Grund mit
iaxvQÖs; Lutliers Deutimg a sole wird richtig sein: "jicar = Diminutiv von ujait = ©onne.
360
frotofutl uiib Ijaiibfdjviftticfjc ©intröge. (;)!id)tcr 14-16.)
hjcrlic^ S<^\t, [tJ. 19.] spolia extractiones
i-i-7,.'ie.\imiae, ps. .7. extraxi jc. [b. 20.] i. e. bei
fein freunbc toar rjugc^oret'].
Cap. XV.
[ö. 3.] \nuJxetr\ Affirmativa pro nega-
tione,
[t). 6.] 3ft ein ftrcng xeäjt getoeft bei) ben
t)f)iltftex-n,
[ö. 7.] i. e. '^sä) teils mt)er benn ein mal
maii;en. 6§ ift umb bie taä) Qu t^ün.
Nota, licet sie feceritis.
XV.
[b. 8.] @r fiot fie gefd^lageit h)o er fic ge=
troffen I^ot. [b. 12.] V[nlt d[icere 3^ ttitl§
angreiffen. fet)et nur ju, ba§ ir nii^t toiber
inid) fcib unb mir to^cret. [ö. 17.] i. e. stra-
ges maxillae vel elevatio maxillae.
iiiu.3 ^ä) fiab bis fac§ nnf, dazu r: 5
lanoeens suai, negative per
afifirniativam.
B. 6 @ib(e)m: @ibam r
^reunb: ^reunbfe]
»• 7 (^-d) las cuc^ folc^S tl)un, lo
aber) id) tuil mic^ an cui^
felbs rci^cu: :|:|: rot) l)I)r
fd^on 'tia'^ get^nn fjot, bot^]
h)il i(^ mirf) an euc^ (fel6§)
fell)§ [>■/;] rechen; (fe?« r; (2Bolt is
ti'^r fo tl)un) burff t l)^r ba§ tl)uit
scilicet occideudo nxorem.
». 17 7« di'r Glosse 9?antatl) Sc'^i 20
(aufft)eben) : l)in>i'urff
D. 19 ber fl)nbacEcn Brun be§ an-
ruffer-3: be§ ^Inniffer? Dvun,
(l)c) ber l)ni [rh] ünbacEen
ttarb rh um 25
Cap. XVI.
©0 mu§ ein ieber l)etlig ein f lid ' an fid)
l^engen ut indigoat remisL^ione pec[Catoriim.
[b. 3.] 3ft bennod) ein toeitcr )ücg getneft
[in montes] [b. 12.] ['armen'], [b. 5.] ^ft ein
reblic^ gcfd)cnd gelneft, t)abcn 6000 Saler
auff ben feinbe gefegt. |b. 7.] 'fdjmadj', 3)a
Icugt er, 6t) bii fd)citblic^er Said,
XVI.
6 (.14.) .1.5. r
■) = Makel
[nuJceti]] Tp3 r
r. t)cfil)C lüorinnen : licfil)c, Uior= so
innen
7 mit fiebcn (friffc^en) fct)len :
mit ficben Seilen boit (frif=
fd)em) baft r
jut).7i> (i. e. tneib) r 35
f. «ficben (friffd)e) fel)le: fieben
fet)le bon (friffd)en) ['i baft
9 rtitift(in;ctn Jls 12 zu Nota rh -f -27 .16. r
5Ptototoa unb I)Qnb!d)riftlic^e Ginttägc. (9!id)tct 16—18.)
361
[ö. Ißff.l 5Jlii iüilS toerben, ba?^ er ficf; 3"'»
5 dlaxxn Icft nuidfjen,
fti. 19.] 5Ru, ba l)at fie e§, bie §ur, i)u vere
heretica blt.
10
». 9 (geftorfiten) : f(c(^fcn r
». 12 eljnc fdjiuir: cljnefn] ft"ben /•/'
»Hirn 5pf)iUfter: jm, $pf)iliftet
B II' (ricfc' ijtjm !ct)n rugc) : [311=
plaget l)f)ul
B- 21 mit (et)crn fcffcin) : mit (ahjel))
ätno ef)riteii fetten /•
». 24 glcicf;en qIö: glcid)en, alä
»•i6 mic^ ba§: mi^, ba§
»•31 3ar(g)a: 3a«tt
cap. xvn.
[ö. 1.] IRicfjter finb nu qu§, 5iu fompt
principiuin idolatriae. ^^ä) Ijalt bie liisto-
15 ria iet) siib losua gefd^c^en, ha% iuä) ift
jujamen gefttctt [ö. 2.] i. e. meinem Son 311
glud unb IjeiL
[0. 3.] 'gab tüibet", er lüolts nicf;t I)n6eu,
[ö. 5.] 'templuin' GapeEcn. Teraphim re-
quisita generaliter ad cnlturam, altare et
alia qiiae opus ad cultuni Utensilia et
fiof. 4, 13 25 suppellex cultus divini Osea. 4.
Cap. XVIII.
S)re^ liistoria Micha sub losua vel ath-
30 iiiel .2. sub Ehud et .3. etiam sub P^hud.
©ie foltcn ftef)en sub Ehud an^te dibora
sors ift noi$ fem. [o. 17.] teilen bog 6rB=
teil noc^ au§ sub losua. [ö. 2.] explorate
terrani Jlft att§ sub losua gefc^e^en.
35
xvn.
D.2 t)aft unb: ^aft, uiib
ba§ fcI6: baSfelb
0 3 el)n (gegoffcii) bilbniä : elju
Bilbniä unb abgot
» 4 eljn (gegoffen) Bilbc: ein 6itbe
unb abgot
ju u. 6 stM ^ (@6|en): (Thraphim)
(-f- ©e^enbienft) .^eiligt()um rh
0. 10 flel)ber geben , unb (Inil bid^
neeren): flet)ber unb beine
narung geben rh
XVIII.
gefc^lec^ten funff C^eubtleute)
ftrcl)tbare menner: gcfii)Icc{;ten
Oon I)bwu Guben i//'| funff
ftrcljtbare menner, rh
3ar(g)a: 3area r
iS .17. r 22 B-'B-in r 24 quao] (^ Ä 29 .18. r 32 Seiten c aus Seiten
362 5protofon iinb fjaiibfrfjviftlidje eiiitväflc (3Jici)ter 18.)
[b. 5.] 'Sßol geraten', 5pfu eucf;, ha§ ix fo
fru idolatrae Icerb. »■ 7 (baffelbige unter |i($ |ette) :
l^err u6cr fic tnere rh, dasn r:
iss la'iii uon erat occupaiis
regnnm. 6
B. s 3oi;(g)a: 3orefl >"
[b. 11.] '35on 3niea unb cftfiaDl': ba tft ». n 3nr(g)a: ,3aiea '"
6imfon nic^t gcliorcn gcVoeft. ». i2©tet(t): ©tet
[ö. 14.] Ipsi loirb fein gelucft ba§ Hciblin, » u (go^en unb gcgoffen) BilbniS:
i.a)io(c3i,i9Gen. ;jl. Theraphim toerben üeiber fein ^"list^i""^' ^'^'"»'3 unb a6= w
getoeft, supra Gen .31. deos postea vocat got rli. dii:u r: (gö|en) {7'Jira-
Thvntpliim, ©§ fd^cinet, quod filBer go|en phim) .s^eiligtljnniti (bienft) r
ftnb gclneft quae Rahel fiirata fSI.ll?»] Non
vocarunt idola, sed meuiorabilia dei.
B n (unb bic gegoffen go|en): ba§ i^
§ciligtt)untti unb oBgot r.
dazur: (gotfen) baS {)eiligtt)unt
{fraphim) ben@e|enbienft unb
« SlBgot (unb gegoffen)
>'. i8tn(n)§: in§ 20
(unb bie gegoffen go^en):
(9o|en) {Traphim) bol (ber)
(©e^enbienft) §eÜigtf)um'ß unb
abgot fh, d<t.:ii: [GJ.] Traiihnii
beubfd)en lüir, baS fjeiligc ober 25
I)eiligtt)umb toie unfer jcit bie
liultjcn {)ciligen, tobten bel)ne
tobten üeiber unb bevgleidjen
l^ciligen (bienft) t^anb gctjalten
ift für ®otte§ bienft. Senn »o
e§ vox (dnjil) nnil)ii;na est r
»• -io (unbg6^cn):bQ§§eiligtf)umb/-.
Korrektur nicht von Luthers
Hand.
D. 26 f 01)6 ba^: faf)c, ba§ 35
[b. 27.| 3)a Wfft inen lltufer §ierr @|ott
nic^t, fonbern ber ®e^c, <iuia ocwipant
uibem. u 2s itelcf)(§) : toelcfjfcr]
]0 tOEtbcn lleibcr c au.i hjivb icbct 2« 33 r: Teraphim: \ä) X)aUt c§ toctbe ein ritum
mit cinfdjlicffcii. fuit singulare genus idoli. 2öiv l^eifjcilS alli Ijoitifl. 37 ((iiiii (opp) occiipant
') In der Bibel ist diese Glosse schon zu 17, .5 gedruckt.
iProtofoH imb f)niibfd)tiftlid)c eiiittäsc. (3Jid)tct 19.20.)
363
Cap. XIX.
[ö. '^.] <5inb gern bei)famcn gcliicfen, 3ft
l^omerifc^, [ö. 4.] J^oBen gern geffen imb
trundcu, ut nunc quoque. SBoHen ein gnten
5 mut l^aiien. SlHein, ^r h)etbet§ frontet
finben.
XIX.
Cap. XX.
so
1). 6 (bo§ tüirt bel)ncnt f)cr|cn fonfft
tl^un) : unb Inc< bein t)crlj guter
binge fein r
»■9 (ba-3 Inirb bclincm f)et|en h.ioI
tljuu) : unb laä bcin Ijcrtj guter
binge fein r
». u (3rf; toll) : SBir lüotleu ' r
». 13 9tama(tt))
Ütama r
15
[t). 23.] !^Q6en fie ['meine Bruber] Bereit
Sodomae interituni öergeffcn. liabita.sti eam,
beut§: Ijaft ir bie el)r gcnomen, fie ju fd^an=
ao ben gemacht, [ö. 25.] 'Eduxit' er f)atu felBcr
getl^an Actio transit in eos fecerint abomina-
bilem coitiira, ^umatterten fic^ mit ir
[geniianicnin est obscemim] 3uftf)enbeten
[gufd^eren] fid^ mit ir, ©ie IjaBen fid^ felber
25 mube gemorf}t an ir. [ü. 29."! ^ft ein Tneffcr
toie 2IBraf)Qm £)atte, ba er ^iaac lüolt mar=
tern, ein f reffer, [tj. 80.] ©ie finb aornig.
D. 30 (gel^aB bid^ Inol) : fjriebe fei)
mit bir r
B. -'2 (unnu^e) : Bofc rh
». 2s (giengen fc^enblirf) mit l)t)r
umB): unb juerBeiten fiif) rk,
dazu r: ^Vssni
XX.
». 2 (bon allen toindeln alle§)
öoI(f§: bie oBerfteu bc§ganl^en
OoIcf§ r
[b. 3.] ©inb Bofc tro^ige BuBen getoeft
("'Ben Jamitae'], bie atte l^aBen fie getjengt
in bie greuliche t!^ot unb Boff)eit,
2 .19. r 32 .20. r Längs cap. 19 und 20: Adam [.3.1 ift gcftorBcn im äH. iat i.5Ko(c 5, 5
£ained§. Gen. i. [t. Mose 4, 18 ff.] Gen. .49. f.1.1 prior in dono I. e. oblatioue. Siftu from, ?o l.OToic4,ieff.
ift§ levatio i. e. oblatio, hoc est gratus eris oblator, ©o ^aftu tDoI geopffert. Säiftu nici^t from,
pece.ntum in forib[us cubat, \o tuget bie fiinbe in bcr t^ur. 2 liiioeb ante mortem Adam
translatus est .8. annis r
') Alter Text = Vidg., imter = Hehr., LXX.
364 Sptotofoll iinb Ijniibidji-iftlidjc giutvägc. tiRidjtct 20. -21. 3iut^ 1.)
D 6 ein tniitlinll: einen [r//] ntut=
ltiia[enl
[b. 10.] S)aB finb 40 taufent. b. is (unn|en) : tiofen
ju 0 16 peccarent errarent. r
[■0. 21 u. 25.] e§ Jüirb aber u6el f)in qu§ s
gef)cn. [ö. 28.] Ista historia tft feer neto,
qiiia Pinehas ift mit aii§ Eg:^•pto sogen.
3^ '^alt, fie )c\] unter 6{)ub gcfdiclien. 'Cras',
ha^ ijat er Oor l^in nnc^ nid^t gejagt ll[nfer
|)[err @[ott. ». m (uBel) : unglucE *• lo
B. 39 öerhjunben: bertounbten /•
[ö. 40.] 3Jltt feur, ©o fol man ba§ ]^urn=
leBcn Buffen. 6§ finb greuliche l)iftorien,
diligeiiter consideraiifiao, ll^nfcr Ö^err ©[ott
left bal unred^t ni^t nngeftrafft. »■ « (u6el) : unglucE r is
XXI.
u. 7 Hil)r tl)un: loljr lil)nen [/■] ti)un
». 13 (freuntlid)) : friebtid) r
f. 19 (bei ©otte§ !^au§) : (gegen)
Sctt)el r 2)
B 22 fic f)a6en fie:totr[)7(]'^a'6en fie^
eluer: ji^t [/7(] etocr.
ß V T H. 3)a§ SBurf) ÜJutf).
'A'"'"^ Cap. I. I.
anno .40. »
>■'• 2 ^Rafjelon unb ß^^ition : Maii^ 25
Ion unb (J{)il ^on /■
in(n)§: in§
B. 4 3el)en tat: Bei) [»/»] jefjen tar^
':.6gjJa^(e)Ion: gJlar)lon
[ö. 6.] 'Stob', ypeife. 0.7 in(n)§: in§ 30
>.v9in(n): in
>.'. 11 leiB: leiBfe]
i' 12 ju alt ba§ : ju alt, haB
l^offen bali: l)offen, ba§
[b. 13.] Ego conpatior vobis, doleo pro s.ia (@o) !unb jr bocf) (nirfjt) Ijarren ss
vobis. Bi§: 2Bie |'J fünb jr bocf) iiat-
ten, bi§
') Älter Text = Vulg., netter = Hehr., LXX. ») Der neue Text = Hehr.
!Ptotofpn iinti Ijaiibfdjriftlidje (Jiiiträgc. Oiiitf) 1. '2.)
365
10 [ö. 16.] 31:^, falle mit nidf)t in bie rebe, ne
interpclles. Non iiiiuin viriim, qiii oppo-
neret se. 5Jtu§ ein from toeib fein gelüeft,
Ühlt^. S[piritus sanctiis interpellat pro nobis.
Sßenn deus ttil juvnen ic. SLpiiitus sauctus
15 interpellat, 511^ nic^t.
20
(Senn jv tnüvbet Veralten,
haB [v feine ^lltcnncr ^a6cn
fonbtct) : imctüolt i)t)it)erjil)en,
ba» \)ijx niifjt mcunef fottet
nenten rh
(benn e§ tfjut mit fut eut^ 5U
h3et)c) : (benn e§ ift) (tf)et mit)
(njetc mit fcet leib fnt eud))
S)enn mid) iomett etnt fcet rh
16 (3iebe mit \nd)t ein) : Stebe
mit nidjt biein rh
f. 17 (iin§) fc^eibcn: tnid) unb
bid^' [rh] frfjeiben
In (Ich früheren Texten
schloß cap. I mit v. 1 von
cap. II; hei der Revision zieht
Luther durch Striche den letz-
ten Vers von cap. I an den
Anfang von cap. IL
Cap. IL
35
[ö. 10.] din ftom toeibid^en gclueft bie
SRutl^. [b. 7.] sessio [-J-] eius in domo
modica. dictum (k- iisu, liahitii, [iion de
actu]: [GL] 3ft nid)t bet mc^en'- eine
bie ba ^cimfi^e unb fauUenle auff
3oi 5, II
3. Wofca, u
23, 14
II.
» 1 = 1,23. gteunb(e): (^tcunb
(ei)tlid;ct): ([medjtigctj) loeib=
lid)et /■/'/ dazu r: fortaswe
Umis ludicum scil[icet /feaHMiijicns,
Ahessan.
«. -'S(@)^etn: [ell^etn
^-.3feI6: felbfe]
i'. 7 (loete ouc^ nid)t ein löcuig
toibet fjeim gegangen) : bleibt
JBenig bal)eim (fi^en); dazu:
i. e. non soiet ut ceterae dorn!
auffm polftet fi|en r
35 bem polftei. [ü. II. J Est laudis,
[D. 14.] Est commune omni gcncri. 'polenta'iiK-'H ©augcn unl , dazu r: (vel
LeviLtico .2. .23. losue .5. [spica tosta.] polenta luc^e)
13 S^piritus sanctus durch Strich zu no inteipelles 2. lOjll 31 zu sessio + r
36 polenta vom Hände her durch Strich in den Text einbezoi/cn 37 l^ovi. 2. (32.) (.3.) .23.
') Neuer Text — Hebr., Vulg., LXX. ') = Mäddten (nicht mit dem schlimmen
Sinn der späteren Zeit, vgl. Unsre Ausg. Bd. 41, 157, 3i).
366
^totototl utib Ijaiibfc^riftlidEie ©inhäge. (3tutf) 2. 3.)
[331. 118*] Omnia vocabula religionis facta.
mesj^sorum^: propter impietatein et hjpo-
crisin. 'Polenta': tuäjt. Hordeum, mace-
ratum, et postea iterum tostum. v. le üon be(r I^anb loerfft jv 3U
unb lafft ligen) : Oon ben (man= 5
beln lafft) ^auffen Inft uBer
Heificn iinb loffti) ligcn^//*
»■ if (jetgt»; jrer ©djUngcr, lria§:
jrer fso.'J Sd^ioigcr faljeS,
lüal rh 10
e. 19 ©cfcgnet f cl) ber bic^ erlennet
:^at, {ba bu !^eute gefamlet
unb gecrtcitet Vft^' : 2Bo fjaftü
I)cute gelcfen unb tuo I)aftu
geerBettct [rh], ©efcgnet fei) 15
ber btc^ erfennet I)at.^
4.i!noic35, isit. [b. 20.] Jod: nod^nian, 'ev6e'. In Mose ». 2o(@r6e)*: (Sij^loertmag)
'■'"Ä''''Mt§: ber Blutredjer. Sac^fenfpiegel ^etft§
[ein] f d^loerbmag ^ [+] ^ »-22 (etn)rebe: brcin [>■] rebe
20
Cap. III. III.
[ö. 1 ff.] Sßie Icret fie fie fo fein bulen. »• 3 (ber'^ulle) : falbe r
[0.8.] f|at Bein unb arm ju ficf) gebogen.'' « « (greiff umb fi(^): (trümmet
fid^) erfdjuttert '' rh
[t>. 9.] 'fluger: bie barffä bitten. iii».9 ber(ärbe?o«/,(/a5«r.-(®c^h)ert=
mag) 2s
ins. 12 6rbe «<«/, dazu r: ((Sc^tt)erb=
mag)
[ö. 13.] 'Giemen': [+] iure propiuqnitatis, m»» nim|)t tmd junemen loid ne=
men unt, dazu r: -f nemen
iure propinquitatis. 30
[ö. 18.] feirn, rügen. ^ »is (aufflpren): rügen
1 Omnia r
21 .3. r
3 Hordeum c au.s Horreum J7 Joel Bs] biU r J9 + r
•) messorum [?J] mesa /"?/ Hs. ') 7»i rfi« JSiöe? aufgenommen ist der Text: öoit
ben tioiiffen tafft überbleiben. Die alte Übersetzung hernht wolü auf Vuhj.: de vestris quo-
que nianiinilis proiicite de indnstria. Das Hebr. bedeutet eigentlich: i^r (ollt il)t l)erau§=
jieljen nii^ ben GSotben. ') Neuer Text = Hebr. *) Die alle Übersetzung bleibt.
') = Veruandter ron männlicher Seite, s. Lexer s. v. •) Lutlier hatte für die alte Über-
setzung grcljff umb fic§ sagen wollen ttüminet fid). Siehe nebenstehend im Handexemplar.
') Vulg. hat turbatus est; LXX: iiaQa/ßij.
^TotoCoH unb l)anbfd^tiftltd)e ©intväge. (3iut^ 4.)
367
2. flön. 6, 8
Son. 8, 13
Cap. IV.
[b. 1.] [Talis] 4.KegLiini.Ü. [DaiiiLclis .8.]:
Qimestio, an significet nomen loci an per-
sonae. locutus est sanctns nnns: almoni
5 [///r)«/"|; 2Bo bu irgenb !anft, non dicit: fctse
bid^ Quff bei: ftein. Kst locus inecrtus:
iSe|c btd^ ettno an ein ort, vd tuo bu luilt.
Locus est, sed neu expressus. Est nomen
loci, sed non dicitur.
10
[ö. 2 ff.] Vocabula ebreicaruni leguni non
possumus reddere.
]D. ll.J Et fac virtutem in Ephrata. t^U
gut» in @pf)|rata. Sei) ein fralü öon groffen
tljaten, ein tugentjant fraln bie üicl nu|
fc^affc. ^d^ lüüUs gern auff 'Jhitf), '8icut
30 Lea jc.: edificariint domum', sie Ruth faciat
tuani doiiumi clarissiiuam Ut illae duae
fueruut mulieres virtute JC. [ü. 12.] Si etiara
de Boas dicitur, tarnen ipsa Ruth includitur.
[ö. 1 7.J ®§ ift nvxU S)atiibö tüilten ^u tf)un,
ber loiib t)ie geiuvt, Sie fol ein muter lüer=
30 ben magni nominis, cum illa magnificeris.
[b. 20/21.] Ut Salma et Sohnon una persona.
Ratio dubitatoris est haec: Salma cepit
IUI.
".1 in(n)§: in§
ber 6rbe tml, dazu r:
(Sc^tBcrtmag)
fe^e bidj t)er, (Inie bn Tjeiffcft) :
fe|ie bid) (()ie rh) l)er, ctliin Ijic
ober "öa r; dazu: i.e. aliqüo
pJoni Almoni Nomen loci
incerti. äBo bu Itjilt. 2. Re- 2 sion. g, s
g[um 6. DaniLclis 8.' '" 2a«. s, is
6r6en unl, dazu r: (©(f}loert=
mag)
ber ©rfie nnt
53tar)(e)tou: 5]tal)lon
(lüerbeef)rlidjgcl}alten):iüQcf)fe
feer rh
(fei) teruffen) : (mlir) locrbe
gepreijet '//,• dazu: t'ao cum
illa scil[icet uxore mirubilia
i. e. Deus det ut cum illa
magnificeris.'-' r
\\\6)i \)üi laffen (a6gel)cn einen
6rBen): nid)t l)Qt (an ablaä
[rh\) laffen abgel)en einen
6rben ^
(5lmme): loarterinne r uni
IUI). 8
IV II
2 .4. r .6. c aus .4. 4 locutus est durch Striche gezogen zu 4. Reg. 4 (^. 2) und
zu Locus est (Z. 8) (p)almoni Ils am Rande: Ter est in scriptura saiicla: in Keg. dani.
et hie 16 Et fac(iat) dazu r: fac Virtutem. Nos diicimus: ©Ott gebe bit gliid botju
zu 30 r: -\- fac virtutem
') Bie gedruckte [Gl.] lautet: Ploni, almoni. Nomen loci incerti. Id est, aliquo.
aSo bu Itiitt. Im alten Text ist "ip'abx ■'fsB, wohl richtiijer, auf die angeredete Person, nicht
auf den Ort, bezogen. ') Die gedruckte [O/.] lautet: Id est, Det Deus ut cum illa
magnificeris, ut certe factum est, nam peperit Obed, avum Davidis. ') Der alte
Text bleibt.
368
!I?toto!oII iinb '^anbfd^tifttic^e Sinltäge. (3iut^. 4. 1. ©am. 1.)
Ȋ'- Soma 2 lericho et duxit. ludLiciini .2.' [Rahab]
7 anno Ljtü dicit .3. [ö. 21.] Boas primus
filius nepos, [ö. 22.] et nepos sit pater
davidis. 9Bevben olte gefeUen fein gettieft.
.1. REGlVM .1.
Cap. I.
[ö. 1.] Haee nomina sunt in paral[i-
pomenis. Sie lomen aUe ^er üon Gore.
i.G6ton.6,iiff. Samuel est filius Korah. [b. 4.] 6§ tft ein
ftuif fleifc^ gelreft. [b. 5.] Turbatus est a tnc.
furore, actus, [commovit],
[ö. 6.] 'caas\- Penniua ift ein 'bo]e fjaub. per- »■
tiu-bavit et derisit eam 3c. [ö. 5.] ' Jraurig':
\-\-] de boc disputetur. [331. 118''] Eb[raicum
vocabulum Ijetft commovere, sicut tonitru jc.
Indignatam detestata est Hannam: Su "^aft
bennocf) fein ünb [fruc^t] nic^t. lllum tjestura
vdt significare, ba§ fie f{(^' Qngef(^nau|t
'ijat §Qben fie f)OC^ geljolten, quae hab[eut
liberos, gegen ben steriles. 2Jlit tnotten [un=
geftume] unb toercEen I)at§ Beibe» get^an.
[ö. 7.] i. e. Ilie casus quotanuis fStlfo »•
gieng§'] contigebat.
[ö. 8.] V. d.: 6ö [)Qt bem FAmna eben fo
luel^ getf)an als hannae, quod insuitavit 2C.
^a§ Grftc 23ud^ Samuel.
I.
■• (traurig) unf, dazu r: c^^ex w
(i. e. irato vultu contra pen-
nennam)
6 betrübt fie, (unb trarff ir auc^
für, ha^ fie unfrudjtbar lüar
unb) : raisertuseiustristiciaeK. i''
(feer burc^ ungeftüm geberbe
haf) betrübt fie unb tro^t
fie^ feer ba§ rh; dazu r: es-;
20
(^llfo tbat fie alle jar, Inenn
man ^inauff ging; : 5tIfo gieng§
aUe tar tocnn fie I)inauff (30) 25
(siens) }fi^ '''*' *'-^" '■• (")
vultu tonante gestu supcrbo
insuitavit. l^onifd) ha^ maul
auffluarff.* ©leid) rtibcr fie
bonnert mit ungeftüm. 30
zu 2 r: post ingressum in terram Cinaan. zu 9 r; -|- 'dedit unain partom'
honorabilera [ö. 5.] zu 15 r: -\- Irritabat am unteren BleUlrande, nachträglich
jieschrieben: ©in feine portio ^at er ir mit mitten erau§. fSBarum.l tristicia quaedani vultus,
qu.ie significavit dolorem quia hanna esset fecunda. vultuose contra pennin.im. Uli ,ilteri
signitieans, se favere lianuae. [continet etlam offen signum] animi erga alteram. 16 DTI:
tonitruavit antea eam r 19 fie c aus ba§
') WoM verweclisdt mit Josua 2. ') = bdianddt sie barsch. ') fic^ = fie.
*) = hohnisch das Maul verzielU.
5Ptoto!oII iinb !)aiibic^tiitlic^c (»inttäflc. (1. ©am. 1. 2.)
36H
[O. 9.J igat bcnnod^ Secfjeii uiib getnmöen i"t>.9 'Temphim": i>alatium dui in
ex consolatione viri. 'Temj)[li': mu§ lafjen
fo Bleiben, t|"t aber fein templum gctöeft.
[ti. 11.] 9Jod^ ifüt fie nic^t castitatem virgini-
6 tatis, iiupossibilia gcIoBet. [ü. 13.] öaben
fie* bic fralren 3u ber [3eitl bereit truiidEen
getrundcn? fö. 17/18.] Peninna- loirb Dol
fein gelneft für f reube. [O. 20.] Samuel i. e.
qui a deo, [ö. 21.] Siguifieat speciem non
10 temporis sed sacrificü. [ö. 22.] 'Ofo;«'; vide.s,
quid «ignificet. (o. 24.] 3. iuvcneni. ^ft ein
gut opffer getoeft, [ö. 27,28.] Sie ift fro ge=
hjeft, ba» fie ber löQxx crt)orct f)nt.
Silo vocatur (Ar) tabcrnacu-
luin r
u iintluortet (jr) ^
tüortet, nnb
nnb : ant=
Cai». IL IL
!.'iiM,46ii. li [ö- l.j 3Jiaria f)at ir gefang l^ier au§
ftubirt. frolidf) reben faperire os]. [ü. 3.]
Vetera sunt superba: 'merät': IneiS. Locus
i)äi.^i.89,i8 est in ps[almo [Etsi est scuteutia: in exer-
[citu]. nou intelligit deus Jacob, deus nou
20 respicit eos, sed nos, ut Peninna 2C. locus
de operibius humanis. ^i^ Irerbs ntrfjt ^in=
au§ füren, tna» ir furl)abt, g^et bod; nidjt
!^in QU§. Persona inspicienda cum suis cir-
cumstantiis. Ipsa afflicta, altera insultat 3C.
25 lam expouit se. [b. 4.] Xon respicit fortes
ünt. 1,51 ff. deus, sed econtra. [ö. 8.] Maria egregie ex-
posuit: deposuit jc. ^ft ein Siebe, [ö. 5.] t" » 5 uerfoufft imt. da-x r: [df.]
'famelici': Minus dicitur, uiaius significatur. i. e. muffen umb-i brob bienen.
Sßirb bcnnod^ ein ftroff über fie gangen
30 fein, ^ä) balt, ir ünber tterben ir aE ge=
ftorben fein.
[»r.119»] SBenn bah lonb forn tregt k.
fo ift§ lanb ftard, econtra ift» infirma, sie,
ablatis liberis, [mater] est fortis, econtra.*
35 'Sterilis peperit', et faecunda sterilescit,
Amissio prolis significatur, realis infirmitas,
zu 3 Magnificat: Jein etenbe magb angejc^en [». 1 1.] r 10 Ol um r triedeilwll
lö .2. r
') fie = fi^. ') Peninna ist wohl rerschriehen für Spama (s. Z. 12J13). ') Aller
Text = Viilg., LXX. •) Vidi/.: quae multos babebat filio.s infirniata est.
Sut^ct? Sßcrfc. 58i6clii6cticljung :!. 24
370
'f-rotofod iitib I)iiutfdjtiitlid)C C'-intväge. '1. Sniii. 2.)
uon personalis, Ainissio prolis, iam coutra-
rinm. [O. 6.] [quaere gruB] quid semper
jjetit, ista vorago iiisaturabilis. [ö. 9.] i. e.
^3:i','ic';''32,'l7''>üivb au-f' fein mit inen, [ex psialmis] Steri-
lis siiuilis est Ulis. @» tft au§ mit inen,
finb baf)in. propria sermo: quiescere: „ftitt
fein." Xoete feci 'conticere' jc. i. e. ift „ftiH
3fr. 9,22 tüorben", 3" nic^t loorben. 'Non glorietnr
sapiens' jc. fö. 4.] [qiionira nun virib[iis].
V[iilt d[icere: qui habet potentiam, is non
habet, potentia eins nihil est. Coneedit,
esse potentem , sed esse potentem fecun-
dum :c. ba^ t^nt§ nid^t, [Non salvatur rex]
Non in fortitudine eius virtus, ]>otentia
adest, sed nihil promovet, sed qui timet
dominum k. Valere virib[us [abuudare]
opibLus prole f)ilfft nic^t. [ö. -5.] Ista habet
.7. liberos, toaä IjilfjtS jc. quid !^ilfft§ miilta
habere sine deo? Plena s[piritu sancto
Hanna, piissime canit. llLnfer •'ÖlCU' (S[ott
^et fonft nid^t§ ju t^un, b[enn ba§ er fi(§
mit ben Seuten f ekelte, ftrnffe fie, ut peeca-
tores, fo leftcrn fic mi(^ 3C. Öed scriptum:
'^ii. 5i,6ut vineas cum iudicarLs, [ö. 10.] Vultus dei '
sunt ignis toiiitru k. lustificatio mea [non]
deficiet, man tüirb mein doctrinam feieret)
f(i)eUen jc. ahn left [icf) nidjt afifcfjrcdcn.
3u grunb gefjen, tenore desineic. Ibi
prophetat clare de Christi rcgno.^ ^
[b. 12.] „'^eiloa": qui rem suam non i-.
curat, sui ipsius negligcns, [o. 13.] seil, est,
qui non favebant officium, [imo nesciunt,]
sed coiitrarium facicbant, lüuftcn nil^t, iDOu
'^jriefter red)t\ ampt ift, non ibccrunt ins,
sed peccavcrunt in ins. V|ult d[icere: JlBenn
fie gc£ücf}t f)Q&cit, gieng puer l)in, nam au§
[bem] topff, lüciö er lüolt, nicfjt loaS er foU.
|0. 15. j fie l)etten arvinam jc. Kt quando
sacerdos cupiebat, lie§ er im ein ftud Braten.
' :toerben ftiü) inerben : muffen
,]U nid)t [/7'| Irerbcn
(niemanb Hcrmag etlfa-J nn-j s
eigener h'afft): 'iUel üermiigen
f)ilfft bocfj niemanb //'
(??nr bem m'ämi inerben er=
fcfjredfen feine geinbe; : ®ie mit
bem fQmmi f}abbern, muffen
3n grunb gel)en rh, än.-u r:
terrore desitiere lustitia mea
non deficiet.
3 (f)eilIofe Sentc, nnb truften
nicf)t üom; m'il'm., n'M)
(öom) rec§t: (feer) Bofe buBen,
bic \rh\ [fragten] nicf|t [nacfj]
bem[>7/|§e9m9i, [nnb] nad)
[bem] redjt
^0
il ^tl] §at möglich 29 Christi c tms C'liiisto
') Vulg.: sublimabit cornu Christi sui.
.%• (fv) nii§
!Protofon iiiib I)iiiibirf)tifllic^c Einträge. (1. Sam. 2.)
371
[b. 16.] Omne sivo partein sacerdotaleni,
sive populi.^
[S3I. 119''] [tj. 17.] Mincliu: proprie nniiius.
[ü. 18.] Samuel fiiit de tribii Levitico, bvumb
••■ f)at er foldje fteibev getragen, [ü. 19.] Mail:
ein f[eiu !orl)embb, pro pustulato jc. @|
laut frfjter, al§ tt)er§ t)ot)trt f()ette fic eS
oouirt].
10
[D. 22. J 3)a ftf)et man, bai fic gteic^lool 6ofe
buben finb gelucft. [ü. 2').] ^luift^ett Öütts»».
unb menfd^en fan fii^ utemanb legen, (piia
ileiis est uiuis et noii habet superiorein se,
1.'. ber bie jadfje „fc^Udjtet", quaiido deus est
offonsiis K. Si deiis non viilt rernittere,
nou potest miirmnrare Iudex, ber e§ üer=
trage.
[D. 27128.] Quaestio: finb fie bereit [ut hie
textus dielt] in Egypto priefter getreft, el)e
fieHlofes orbinirt ()abeu? [ö. 2y.| 'Priniitiis':
f)eift ^ie ba^ befte, nieblicfjft, principale,
[ö. 30^.] Ula est poena,
30
[O. 83.] 'Non auferain quidem de altari meo', ».
sed diu nou vivent. ubi adoieverunt, mo-
rientnr. Non vult reprobare sacerdotio, sed
adulti [viri] statim morientur. dominum
fidelem, stabilem, fol nid^t fallen fol [sic.'J
[l). 3").] ba§ ift I)alb Samuel unb fjalb ».
6f)riftu§, fol fefte un-5 [sir.'j geiois fein.
20 bic (bn) mn fQ(5-mm gebeten
f)a(ft) : bie fie \r\ u. y,. gebeten
f)a[tl
25 Die alte Cilosf:c S)a§ ift nicf}t
3nöerftet)en, aU funbte ?c. i-^t
gestrichen, dafür r: [Gl.\ Si
Deu.s oifenditur et non ipso
per se remiserit Nou est ali-
quis [/•/(] alius [vel] superior,
qui iuter ipsum offensum et
offensoreni mediare possit
sicut iuter homines.
25 U)er (Ian>3 fi^lidjtcn) : Hier fan
für t)'^n bitten rk
28 (opffer): feur rh. dazu rh:
i. e. opffer.
29 (ben (jrftUngen) : benbeften rh,
darunter: non primitiae
30 (»oirb ncrfrfjmcliet fein) : fol
tuiber ueradjtet Inerben
32 j[nn allerlei) gut ^^fiael'-: jnn
allerlei) gut, ba§ |>7(] '^\xad
gefc^e^en luirb rh
33 (bir nicl)t allen 2JJan): au»
bir niemanb *•
35 lt)ie el (jun) nieineut T)er|{en
unb (inn) meiner feelcn (ift) ':
3 nnj^ r 5 b^sa r n gleid^lool. (ba§) 17 murniurare unulcher, vielleicht
mediare 26 fiefte c aus (jeftc 33 diu non um aus non diu
') Erg. piirteui. ^) Vyl. Vuly. in univer.sis i>ro.speiis Israel. ') Alier Text
wörtlidi, = Hein:
24*
372
^U-otofofl iinh fjniibfc^vifttidjf Pinivnric.
Barn. 2— 4.1
"Vf. 89, 3s Tcstis iu celo [terris] fidelis: ps[alraii.s .89.
fü. 36.] i. c. Sie tDcrben 3?ctlcr fein.
lüie e-j meinem {jevlicn imb
meiner )eclen cicfeHet r
(fidjev): beftenbiß r
Cap. III.
[ü. ].] [Cr^] (g§ lüirb ^ugongen nl§ im
3?afiftiim, {)at niemanb ftubivt, ift bie SikI
unter ber S^nndE gelegen.' Samuel ift fomen,
unb toibcr erfnr gebogen'-; ut nos i:\ni jc.
Eli :^at§ loffen fallen, Xon erat ruptm-a
visioDi.s [defracta visio multiplicata], \x)ax
ni(^t auSgeBveitet.' Sßaren Uienig prebigcr
pfartjerr, tjal'enS laffen fallen. [O. 3.] i. e.
el)e fie buncfel luarb. ©ie [Inmpen] muft
nidjt „öcrlefdjen", lierbuurEelt.
III.
(fettiam): t:^eur -|- r, <ln.zu:
(llieUn-) @-? UiQreu nidt)t ).ire=
biger nod; ),ifürl)er gnng ba- r
(öerlaffc^): OertiiuMt
«. 5
[ö. 19.] "[fiel] auff erben' i. e. luarb nicf)t ^u
nid)t. [ti. 20.] priiis fiiit verbum protiosnm, ». 2u
[ramm] sub Eli. [ö. 21.] 3^t fe^ety an, nielior u. 21
.'sacerdos, copiosius verbum. v|ult cl[icere
per verbum upparuit, sicut uobis apparuit.
leg bic^ (toibcr):
(Don allem) r
leg bicfj
10
(tinifte): erlaubte
(abermal) : l^infurt rA, da.:u r:
\(rl.\ Deus copit apparerc co-
pioso verbo po.st sub Samuele. 20
. Cap. IV.
[0. 1.] iSft nidjt nomen proprium, sod
appellativuni, brnmli laffen Unr§ „l)clffen
ftein" Bleiben.*
[931. 120^] In. 2.1 3)er ftreit l](\\ fiel; aufgebreit,
ift groä iDorbcn.
IUI.
Vers 1 ist durch Strich nnd
^ noch nn den Sr-lduß ron
<:<(]). III (je.:ogen und sf cht hin-
fort auch, so in den Bibeln.
(baS .ficer Umrb jnrtrenuet,
baS ^fi-iicl für ben ipl)iliftcrn
gefd;lagen (lüarb): ber ftreit
5 .3. r T gelegen c aus gelegt
netreit c aun aufbrcit
Samuel c ans Saniel
L>:> .4.
■-'6 auf=
') = ist vernachlässigt worden, oft bei Luther. -) Diese Worte hiMen den Anfing
der Glosse, welche rotlstiiiidig lautet: 2:i)clur: (?•? loaren nidjt 5pvcbiger iiori) *4.*f<u:l)cr fl'aiS.
2ie SJibel ift bn initet bev SBntif fletegen, t)at niemniib ftubivt, ©amiiel ift fomcii unb Ijntä
loibet etfut gebogen n. II'm.s an diesem Glossentext in Lntliers Handexemplar nicld steht,
/imlet sich in den Aufzeichnungen des Protokolls (s. ohcti im Protokoll zur Stelle). Für den
Jhuck sind also die Texte beider Urkunden, die eine ron Luther, die andere ron Porer
geschrieben, kombiniert worden. ") Das llelrr. bedeutet wörtlidi: loat göttUcIje Offen;
boviaig iiidjt an§gebteilct. *) Gemeint ist Eliou Kzcr; wird in den S'onderiibersetzii.nnen
des A. 'J'. (t.',Jl — 2<) mit .^ielffcfirt)n gegeben; in den Vollbibeln immer Eben JOzor.
ilitolofoU iiiib l)aiibidjti[tlid)c ttiiittägc. (1. ©nm. 4 — 6.) 373
teilet ficf) lucit iiiib Z^i^ad
hjarb f. b. 5ßf). gefd^lagcu rh
(©pitjen): ([vuftittKjJ) oi-bc=
nung r
5 «scridjal: cvfcfjaLlet rh
0.6 in(n)B: jn»
»•7 in(n)§: jn§
fü. ll.| ;^cf) r)Qlt ftc tücibeii fiir Icib Qe=
ftov6eii fein. ^ ». t3fa(f)§: fa§
10 «.19 h)(crc): 'm\ax\
(not): hjel^c r
Cai). V. V.
[0. l.| Fliilis/ini \)abtn doum friimen-
luriuni deuni gcljeiffcu, 3ft Ceres [d. IMi.]
i.'i [0.2.] dagon: significat piscem ^ et f'rumeii-
tum, |b. G.j 'fd)Jüer': tviliJt fic t)iU't, auo-s^ssr allüm priifiindiim r
»■ s Sa antliiovtcii bie üoii Watl),
^afft: S)a anttoorten fic |W;|,
Sajjt [b. a. r/*] bie uoii ®atf)-
20 [ö. 9.J i.e. lialuieniiit ticiis [l*. M.] Ullbtiaficnö u » (gctümel) : lltmov ;■ ««/
muffen bebectcn, vel pustulae extaut&s, eiui- (öerbcrbetcn fie): friegtcit
iieutes, finb f eigtoarljen ■' getreft k. Ijcljmlitfje plage r
11. 11 (tobten) : lüürgen r
Cap. VI. VI.
25 I b. 2.] lacite uos seientes, untenidjt uu§, »• -' (Seutet) : Icrct r
Icret. [0.4.] 0/)/(7c, ibi habcs testimoniiim, tu u. 4 (£vfc iint, cUcu r: ='?£;• (irfc
•luod OjiMc sit locii.s^, [O. 5.] 'JJIuft foldje secreta loca corpüri;
ci"§ fjaben, lote ir fjabt, sie mures. [t». 7ff.] jiiB.vfetae rsr r
6§ fol ein iniracnliiiu fein, Quaiido vaccae
30 audiunt vitido.s, lauffcn fie juriicf, .Si per-
i.s
13 .5. r rhüistini c aus Schilistini 25 .6. r -26127 Qi^ES Ophal (Ophla) Ophd:
liic significat secre(a)ta. hab. 2 [2, 4j : 'lustus ex fide' je; qui vero jc. Dazu vermerkt:
consulendus Anrog^allus r
') Gott Baijon hatte Gericht und Hände wie ein Mensdi, den Rumpf wie ein Fisch,
wie überhaupt Fischgotiheiten an der philistäisdien Küste Jiäufig sind, vgl. Lucian de Dea
Syra ^ 14 : De Wate, heln:- jüdische Archäologie S. 282. ^) Alter Text = Vulg., LXX.
') Ophet ("usi') ist nach 2. Köu.5,24; 2. Chron. 27, 3; 33,14 der mit einer Mauer befestigte
Hügel am östlichen Teil des Berges 2jion (vgl. Josephus, Bellum Judaicum 6, 6); im Plural
z-^fj bedeutet dus Wort 'Geschtoüre am After , 'Feigwarzen' (s. oben Z. 22).
374
"4)rotüfoU imb tjiiitbjdjrifKidjc Giiitiäge. (1. Sain. d—'J.)
rexcnuit vcro jc. Sic fuc muffen lt)eif= »s locrbe(t jr): tocrbcu luir' /■, f/'(~«.-
fageii uiib ein nninbcrjeicfjen t[)un, muffen non curantes sims vitulos chi-
bci fcltiev öergeffen unb fterben. mantes r
in». 11 jter 6rfe uut , dasu r: =^-n-j
deuteLronomii 28. vers[u 25 [':']. s s.TOoici's.a?
i' 1!* (ben ort be§ groffen leibcS) : ha'i
flroffe '?tbel,' <hizii: i. e. luctus »•
fö. 18.] SBirb luctus magnus l^eiffen a
poena, quia illic populus percussus. Sinb
beunoc^ öiel ftomer Icute gctneft unter ben.
VII.
B.iin(n)Ä: ins lo
(h)ei())etcu: f)eili9[/7(Jctcn
u-sfo lange bi§: fo lange, ViB
6ia hi)i lonrben nnf
tueinete nnf
!)• 9 (fett Samb) : miWj lemlin /■, is
dazu r: [Of.] a\\ ber mild) ift.-
IX.
»■ 1 (e'^r) lieber: lueib[^//]lid)er uni.sRuiiji.i
>5. ■-' (feiner 3[»ii9ltng) : iunger feiner
man r 20
u :. in(n)§: in§
öon be(r) ßfelinnen: Don ben|r]6.
». 8 antwortet Unbcr: antlüortct ©aul
[rh] miber
zu ein vierteil ein§ filbernSe!el§ •«
steht r: 15 pfienuige i. e. pa^cn
"■'■ " (S£)9W"96" (loaren): gingen
!•'■ 13 (i|t Irerbet jr jn eben antreffen) :
(Ijeut) (bicfen tag rtierbet l)f)r C^)
l)^n finben) (Cras ablbit forte) *•; au
dazu r: maueat Iioc.^
iiiiMT l)crrfd)e imt, dazu r: nsr
»• 19 (bn tüirft) : l)l)r folt *•
i'. 20 (lieMicf)) : ba§ fiefte >-1i
V. 24 (ju bicfcr jeit) nuff birf) bctjaltcii: r.
auft bid) t>el]aUen ctcn aiiff bicfe
jett »•/'
2 muffen c aus luufcil -m 0 Viil. deiit. 28. r
') Neuer Text = Hdn:, Vulg., LXX. ') Die gedruckte Glosse lautet: S!q§ ift,
bn« iiod) nit bcr mild) ifi. ') Der alle Text bleibt in der Tat stehen.
^itotofoll iiitb linubjdjiiftlic^c ßinträgc. (]. Soin. t)— 11.)
375
». :'G ©(c)muel: Samuel r
fpracf) 9fuff: jprQcfj, ^üiff
»s'ßnnkn bn§: i?na6cu, ba-:i
X.
iiiu. 3 ^ti ©d^en xlehi r: -p'x alü \*h\-
niciem ab ;-s. Sed non crcdo.
bo hjerben bic^ {ha felbS):
ha fclB'S [>■] iüerbcn bidj
brct (ftüd)'
»•5 tüciifogcn: tnciffagciib
1). nbic (^\d: bic (Sfclinncii rh
V. -.'3 1)olcten jn: f)oIctcii jn luni
bannen- rli
Cap. XT.3
«5 [ö. 3.J 'Concede': fjor auff, laä anftct)eii
?ji.37, 8 iit ps[almo. 73.': dcsiue ab ira et dcrelin-
qiie fiirorem.
[ö. 6.] Spiritus sanctus irascitur iu Säule,
[ö. 7f.| 3ft benuodf) ein loBIicfjc t)bcdieiilia
gelocft eim joI(^en üd)fentici6er, fueruut multi
praestaiites viri in liof populo. [ti. 7.] Samuel
■-'5 uiagims reputatus. JTu t{)U bi§, bu bal. S)u
folt fornen anfte^en k. Unlcuiipie suum
officium mandare et suum opus committore.
Söcnn iif) hxd) t)etffe Hafen, fo tf)U§ 3C. Hinc
episcopatus. [ö. !'.] 'Krit vobi.s salus': ^ft
30 bennod) ein ^.^ropfjet gclöeft, forte, pro Samuel.
VluH d^icere : f)al6 mittag, um6 9. 10. propter
XI.
v.3(alle)(!lteften:bie|/-]eiteften*
^sit benn (fein §eilanb; : ;\l't
benn (fein ^clffer) niemanb bei:
un§ rette rh
B. 4©i6ea (be§) Saul(§): ©ibeo
[311! Saul"
w •< (man jelet ftc): macf}t bie oibc=
uüug rh
i' 3 (am fjeiffeften ift): [beginnet]
f)ei» [juj fdjcinen (tüiU) r
15 .11. r ipz iisciue haec veiba frequens eiit pakad receusuit uicliuavit r; am
unteren Rande pak: wiederholt
') Dock bleibt diese Üb<rnetzung. ») Neuer Text = llebr., Vuhj., LXX. ') Die
Kapp. VII — X fehlen im Protokoll; es wäre möglich, daß sie in einer Sitzumj hesproclien
tciirden, der Rarer nicht beiwohnte, da mit Beginn von Kap. XI die Sdiriß deutlich einen
tietten Anfang zeigt; vielleicht icar auch nichts zu protokollieren; auch Luthers Aufzeich-
nungen im Handexemplar siml sehr gering. ') Neuer Text = Hehr., Vulg. '-) Hs.Tü]
ist versclirieben für 37. 'j Alter Text = Vulg., Hebr.; neuer = LXX.
37G
allegoriani «tue- man so
Christum,
l'rotofoll uiib IjaiibfdjiiftUdji; (fiiittägc. (1. Soiii. 11. 12.)
laffcn !"tcf)eii, propter
V. n (fpi^eii) : fjnüffeii >•
fallt: fam[cn] '
fd)Iug: id^Iiigcn' rJi
[am) rjeiivieftcii): t^cif
[ö. 13.] 5)ta(^t, victoria, [successus] ein nii=
fcljen fetm] l^cvrn, [ü. 14f.] Samuel ift Ijic
admiuistrator Saceitlotis pro imperio loqui-
tur Samuel.
Cap. XII. XII.
[ö. 2.] '^cuc^t' :c. 5ti^ ^i^it üüit h-iegcii « - (flcl)ct): ,^cucf}t /■
iüd)t§, er fei) benn \dhi ju felb. Cassius
ubi audivit iioineu [3<(. 120''] lulii Ce:^aris,
(ledidit se, licet haberet multas copias, lulius
tameu .3. aut .4. naves.- (j[uasi d[icat loft
eiic^ meine ünbcilin '6cfoir)en. [b. 3.] duplex
iniuria, honoris et rerum. Altera per frau-
üur. 3,13 r. dem, altera per violentiam. Luc. 3. eadem
seutentia. asaJc: calumniator. 'gim gcloalt
tf)Un' per speciem iuris. 2. ©clnalt Ijeift
postea ein fie^m l)al§ ncmcn i. o. occultavi
aliquid in uegociis, 1)q6 get^on, als fe'^e id^§
nid^t, quia nolo videre ubi deus vide^t. lu-
signis nequitia iudicüiu, ba§ vitiuiu trifft
er f|ie, SBIenben loffen 3C. Munera ex-
5.3!üjci6,i9caecant oculos sapientum,
[ö. 7.] „SJir^te" : ftraffe, Volo vos arguere,
ut convineam vos de omiiibus beneficiis
precibus et vobis e.xhibitis. Expectavi
Zcäulcah k. cap. 5. Accipiet beuedictionein 30
et misericordiam. ^ft ni(^t iustum impu-
tativum, sed iustum charitatis. lusticia
operis, Zcdvk persoualis. lustificare [bonos],
peccatores damnare. ^ä) toil fe^en [Volo
cxpostulare], loeldje redjt f)abcii, ir ober Wott, 35
C (beni) [ciml 10 .12. ;• i6' piJ r 22 ubi ileö vide Jh 2'J vobis //«)
vielleiciu ist votis gemeint 33 (peccatores) | bonos] zu 33 lusticia peisunalis et operis r
') Alter Text = Vulg.; neuer = Hebr., LXX. •) Suektn, Caesar 63. Dio Cassiun
42,6.2. Appian b. c. 2, 88. Vgl. Pauhj - Wi.isfm-a , Ihal - EmyMoi>ädie Htiler Cdss-iii.t.
') Diese Worte werden ohtie Ersatz gestrichen. Das Hehr, bedeut^ct wörtlich: SH>eii Ijabc id)
liebtürft? SSJen ^abc ii^ gelooüt^ätig bcfjanbclt ? *) Vgl. Anm. 2.
V. 3 geioalt (unb) : gclualt ober *• 1:.
(Dti id) jcnmnb untcrbnirft
O^ciinlid) gcljaltcn) : mir bic
aügen blenben laffcn rh : dazu i;ut. 3, 13 1.
/■; Lüce .3. und (im imtervn 20
Blattrande: Muuera excecant s .ffliüjcicrj
oculos sapientes.
»'• 4 !cin gehiolt nod) iinrcd)t ge= 25
tt)an, : nod) nntcrbnicft) ■•
i'. 7bay id) cnd) r(i)c^tc: boy id)
[mit] cnd) rcd)te //'
(gercd)tigtcit,): )iioUf)at /•
'^rotofotl uiib (jttiibjdjriftlidje (Jiutvägc. (.1. Süiii. 12. 13.)
377
'redete', litigcm. [ii. 8.] 5Iii geijeta an, luil
er|elcn h)ie from fic feien, [ö. 11.] Bedan,
filius dau, Sainpsou. [ö. 17.] S'cr ^ßro^ljct
ift fletnaltig gelrcft in caclo. ßr ift mit
5 U[nleriu S;>[nx ®|ott fd^lec^t' ciiiä gelücft.
[ü. 18.] 3lft atteS gefd)ef)en, ut Samuel maueret
in autoritatc supra regem. |0. 20.] Relinqua
peccata ge^cn alle bal)in, Ivenii nur idolatria
j.axofci.a nic^t bretn lompt. [b.21.] Tolm: terra ['non
10 inclinate'] - inanis finculta] et vacna. Qnot
sunt quae ex animo afficiautur.
[ö. 25. 1 Ciu'a reip[uijlicae.
i'sibem (e)iteln: beut Giteln r
nu|ct (eud)) nic^t : niil^et nic^t
fon (euc^) lüc^t: law nidjt,-
dusur: @ttelinr i.e. Dil niliili.
i>-22 (Tenn) ber .'öGSfül (toirb) fein
tiolä nidjt (tjerloficu) : aber | r]
ber m'M [tierlejftj fein öolc!
nid)t
u. 25 (Beibc) jv: it
Cap. Xlll.
jipsi 13, -.ii Saul regnavit 40. Act[orum .13. et ibi.
20 Libcr Regum fol l^etffen über propiie-
tarum, qiiia ista omnia gubernant. [ö. 1.]
i. e. ©aul {)Qt ein iar rcgirt : non loquitur
de anno etatis sed regni. SBor'^in ift er
im regiment gelueft, jiostea k. [ü. 3.] lona-
35 tliaii ber ,0>unge fonig ift bereit fetf gettjeft.
V[ult d[icere: \^^ barff öold], Ia§ ein fd^al
geljen, ha§ bie GBreer tjoren. Pliilistini di-
xeruut, gl), bie Ebraei [füllen unä] uber=
jiel^en zc.
30 Quod lonathas percussit JC, ba§ loffc
man fbie] Ebreos ^oren; mandat nun-
ciis, ut ista dicant, scÜLicet quod louatha-s
percusserit, ba§ fte Itä Irerben.
f9?r. 121»] |b. 5.] 51u mit fid) ha^ !onig=
35 reid) fester hienben post istos .2. amius. lila
non computo (T. M.] in Bibliii^, in aliis
Xlll.
vv 3 Qx 66rccr fjoret ,5u) : '3)a§
laffet bie 66rcer fjoren rh : dar-
unter: .scil[icet percussos plii-
listeos ut animentur fugitivi.
2 Bedan r wiederholt 19 A'i. r
toetbcn mit Strich zu Ebreos Z. 31 gezogen
') = scMechthin.
21 isla] »ohl isti i/emeiiil 33 bo§ fic bis
zu 35 3000 laujcnt toaacii !C. r [Vijl. V. 5.J
') Vtdg.: Nolite declinare.
378
'4>rotofoü iiub l;aiibici)vijtlid)c tviiiliagc. ^1. tenm. 13 — 1-1.)
v. 11 ju (recEitcr) jeit: 311 bcftiiiip=
tcf [^1 äcit
liistoriis uou crederem. i£inb glcicfltuol
liopulosae urbes gclocft. ©inb beimod) Uicit
'eraiiff geiiogen' in§ lonb. [n. 7.] P]braei
aiitem, bte flogen. \\). 8.] 7. dies fjorven in
aiigiistia tanta ift üicl. S)a feÜt fides bereit
ba "ij'm. [b. 11.] SBil U[nier §[err jd^lec^t'
fjoben, ut rex iiiliil faciat sine Samuele.
2.giiiu.6',"i3.i7-^"'^ peccavit |T. M.], quod sacrificavit?
Peccavit [D. M."|. Tum etiam David ic. sed
iussu sacerdotum. [ö. 12.] Ibi vides pecca-
tum Saiilis: sacrificavit [getüogtg] sine
maudato dei.- u u (fbi^cn): l^auffeii r
6ine: (Sine[r]
(e)p()ra: D\)i)xa rh
i'isS)(ie) anbei": S>[cv] anbei;
3)(ie) britte: 3)[ev] brittc
[b. llt.l 'fdjmtb', bas finb bofe hiegev,
|b. 21.] äBenS veibiim ftnm>jfi ift lnovben
unb ii^iifft jc. [lüirb nimer giYabc-' |^j]^ ^ 22)0(0) ff en: U)[o]ffen
Cap. XIY.
[b. 3.] :3ft .4. nepos ab Eli.
[b. G.] (Sl ift picmis fidc,
[b. 10.1 Nüu est tentatio dei
fb. 15.] Exei'citus est contenitus, unb bic
ftvetffcv oucf), bie ba§ lanbc berbcrbcu.
S)ic boi' f)er ba§ lanb blnnbern unb ber=
>r)uftcii. (So luiib ein felb gcfd;ve>) gclucft.
Xllll.
D. I (ju bev jeit) : [ciua togc§]
». :i fon beö: fon, be§
iu».6 fdjtüei; iint, dazu r: ^:sr nn=
gelüeret berfdjoffen* [so!]
«■8 in(n)v: jnö
D.aftiUe Bi§: ftitte, bis
u.n jn(n)§: jns
»• 12 fo iooüen lüiv: fo luollen luir[ä]
ui:i nibei': [bav]nibcr
>' 1.-. e» !aui cin(e ftud)t) jn(n)ö
fioger: cc< tarn ein fdjreden \ih\
jnä Säger
unb (bere bie ba berl)eeret
Ijatten, fom (\\iA) bie flud)t
an): unb bie ftreiffenb rotte
erfdjratfeu' and) rh
22 .14. r
■ii
') fd^led^t = svidcchlhin. -) Die Zeilen 6 — 12 sind nls lebhafte Wecltsrlrede
zwischen Lutlier und Mclnndilhoii ^11. dinkoi. ') Ils. Qt oder gc *) Schreibfehler für
üctfi^lofjcii. ') ctidjtadcii] //.-•■. L'rjdjnifcii.
i^tutofoK mib Ijniibfdjrijllidjc (Siiittngc. (1. ©nni. 14.)
379
[n. ir..] 3^11 l)at iiLiifer •'ö|Cir C^iLott ein [trcit
Qiigcric^t, bcr iDuiibciUdj \\t gctocft.
siPüiu.io 5 [b. 24.] „foftet." xVct[orum .lu.: 'aiibcifjeii',
Sic dicitur.
1). 22
[b. 25.J 'bo'j gan^e Saub', ift auff.
[o. 27.] Mail loeiä an ' baö, bn-3 mit bcr fpi|e
geftfje^en ift. [ö. 28.] Mal, ex fume,
[b. 29.] 'ßanb': bQ§ Doli im Sanb.
[b. 30.] SBenn fo fjin aus ganc^eit lueve,
Ibica ;3onQtf)an angefangen f)at, lucicn bie
5|}l)ilifter gar gefcfjlagen.
0. 25
25
[b. 31.] f)a'6cn lang gcerbeitet unb ba|u nid)t
geffen, [d. 32.] i. e. ©ie f^nBenS nidjt gelueffert
3u noc^ gar gereiniget üom filnt. l^aben fein
loaffer gctiabt, haä fie c§ fiettcn geliniffcfjcn,
aud^ nidjt 3ett, ba§ fie e§ gctncffcrt fetten,
benn [bie] ^ubcn pflegen [borfjin] jn Ineffern.
[b. 34.] 3ft twtf)t bruBcr luorben, duces mit
35 ben tjouffen. [b. 38.J Ostende fC. C] inuo-
centem. 9?ein, ba-r- iuit id) nic^t tjaBen.
[b. 43 ff.] 3lft ein fleglid^e historia.
') Neuer Text = Hebt:, VuUj., LXX.
') an = ohne. ') pinoth] niiB Hebi:
berlieff ficf) (fjin nnb luibcr):
üerlieff fid) unb )uarb 3U=
fd^miffen rh
()oretcn ha9: f)üreten, bal
(aÜe-3) botö: baS^ [/7(J boW
Iber (a3rob) iffet^- Iber ett--
h)a§ [rh] iffet
Sa (foftet auc^ allcä bolcf
!ein brob) : S)a af§ ha§ gantje
bolcf nichts r
g§ (tag): g§ inar rh
(auff bem) f elbe : t)m [rh \ f clbe
• 28 Ibor (aber mi'ibe) : mar matt
tüurben r
-'S betrübt: gel)rret *//
3u (öette haä bolcf l)cute geffen
bon bcr ffientc feiner ^einbc
bie e» fonb, fo hjcre aud) bie
fd}lad)t groffer »borben Ibiber
bie S^il^ilifter.) : (äßie biel mef)r
fo) (f)ette) SBeil ober ba§ bolt!
■^eute nid)t fjnt muffen effen
bon ber beute feiner feinbe bie
e§ funben ^at, <Bo i^ai and) nu
biefd;lac^t nidjt groffer Uicrben
tonnen luiber bie pf)ilifter rh
■ 31 feer (mübe) : feer matt r
• •i; (mit bem blut): fo blutig /■,
dazu: idest noii do|)uratuai
a sanguine pcrjaqiiaiu r
0. 38 (fpi^en): ^auffen r; darunter:
lilnoth *
i>4i(Sd^aff (toa§) rcdjt (ift):
©djafffe] redjt
V- <5 f)at§ burd) in: t)at§ l^eüte [rh]
burd) jn
--) Alter Text, = Uebr., Vuly., LXX.
o80 '4-ivütulüU imb IjaiibicljnjUicljL' (iiiilrnflc. i^l. äciiii. 14. 15.)
1*1. i-.-l''| |li. 17.| Saul riat iimarrct.
öl l)at beiiiiüd) gliitf gcljubt. u. sa riiftigcii uiib (icblicficii) Wiaw.
[ftordeu fa]J imb riiftigcii |"b|
5}tan ?»w, (?«,:« r: ^\
Cap. XV. XV. 5
u. 2 (@)e6aotf): ^eBaotf) r
ftebarf^t Uia-J: bcbcidjt, luü»
iu \). 4 @anl ?«'s SSoW «(«^
iiiu.r.' ©tegjei(f}en unf, dasn r: tro-
pheum 10
u. 14 (gefc^vcl)) : blecEen r
(gcjd)rel)) : trüKcn *•
u. i7 2!Q(y) bu: S}a bu
[b. 22.| gef)orif)en. ['auff mcrcfen'] , im
fngcn laffcn, obedire. [ü. 27. 1 ;Aft bcv lang is
Joeife rocE, bQ§ (i^ovfiemtib. [ü. 29.J Victor, i.uv29 r.- 1 Gf.\ man iul töottcä tooit
'triuinphator Israel.' @r [©aul] lüil imer nidjt enbcni nocf) bcfjerii ©r
llLuferit §|cn-®|ott meiftevn, al§ bette er» lejft fid) lüd^t cnbevii.
lüdjt öevftanbett, gefeilet, lüdjt getroffen.
Idolatria est peocatmu pec^atorum. Sßic 20
er bciffet, fo ift§ nidjt rcc^t. Dura concio.
5Rnn fol fein tnort imb bing nidjt bcffern.
SÖeiin er et>ua§ gejagt l)at, fo bleibt er ba=
bet), cnbertg nid^t. Verbum tumn maiict in
aetennim. (t). 32. | Alii leguiit per ineta-iiiu.:« 311 jni gelroft 'utt 25
tliesiii literarüm ligatiis, alii voluptuarius,
delicatus.i §at gebadet, id) toil bennod;
fetf fterben, vel lig-atus. Igat tooHen con-
temptor mortis, volo ]iati ol§ ein fromcr
I)eiltger man. §abeu ludeos für Seufel 30
gegolten [non sunt p(>|)nlu.s dei], loie Ad-
ver[sarii itn§ beute t)alten. [ö. 34f.] [lieber v.:n (:yibca(tl)) öaiil: ©ibea Saul
■Öcrr ©Ott, ift ba§ ein faU]. ^
14 .15. r zu 17 — 24 ijuer zu den Texlzeilen sieht: [». :!2.] ivit t.inquani ad epulas
propter suum deum. Et f|at fidf) nicf)t ucrfetjcn i. e. baS man in IDUiG^n jot. >■ =« 37 ~l-
gctroft [u. .S2.] r zu 31 pnpuUis dei nui§ nirfjt p"pii!iis doi Tjciffcn in niiiudi' r
') In den Vofthihchi hat LiUJur übcrseiA: ''.ügag gicng ,511 jni gcttuft [Vidi/.: oblatus
est ei Agag piiiguissinuis et tremens; Hehr, nn?"? — '» Jjitslii/lcriLJ In den Sonder-
drucken des A. T. II Teil 1024—27 hatte er für gctioft ijemuß jcttlid).
5pvotofüIl uiib l)aiibjd)tiitlid)c (>iiittägc. (1. 2nm. 16.)
381
Cap. XVI.
[ü. 1.] Sift bcr fontg Bereit in odium gc=
fallen huins prophetao. |0. 2.J Ibi Eclypsis
historiae est: non est scriptum, (|nare Sani
s insidiatus Samueli. 'ßpffern'? Contra Mosen.
fö. 4.] 6inb feer erfdjvoclcn ; gcbac^t, loa»
kbeut bas. |ü. 5.] Xa-i jol \a ein neib 90=
niarf)t (]akn. fo. 11.] Sif^er ift SaOib nidjt
flcnennet.
XVI.
[ö. 14. 1 Stupidiim liu'ore [attoiiitiini], Iur-
is l)arc, 'agitare^
D. !-• mit (f)u6fcf}cn) angen: mit
jcfjonen ['J nngen
falBe' in, ber: jnlk \n,
benn \rh\ ber
D. 13 3{ama(tf)): 3iama
B. 14 (treib jn) : (fiirit ira) mad)t l)'^n
feer nnrugig; (kczu mn unteren
Blattmmh: SIBnnberlirf;, tot
unb jornig^
f i;. (ber treibt bitf)) : tnad^t (l)f)n)
bid) feer iiurngig rli
ber anff ber ■ötu-ffen (nnb
(Seitenfpiel) !ünbe: ber anff
ber .Söarffen IüdI \);>\t\i\\ \rli\
fi'inbc
[ö. 15.] S)er tcufel reit bic^'-, germanice.
impiilsio ad nialiiin. S)er Tjeüig geift Tjelt
20 lioniineni in voluntate reeta et .sensu in-
cornipto Econtra malignus jc. ha% einer irr
ȟirb im Irom', nt dicitur k. 3ft md)t
tcrrerc, 3ift jomig geloeft, ber t)obn [f)at im
tot^ getl^anl mad^t im oll fein bing irr.
25 Cum Spiritus sanctus aliquem deserit, fo
gebet fein bing !rnm nnb nnrid)tig tneg.
3ft bo5 unb jornig luorben, toie ■'pierjog
@eorg, incitavit, contiirbavit, uugcbcrbig
[finb im fein fteden red^t^ !unb niemanb
30 mit im untbgcben,J nos: madjt in ftorridjt,
2 .16. r ftorig r 4 quaie] gue i/s 2:i gctDcft (Derjc^mac^t im) zu 25 -{-
„treifi" [ö. 14.] r zu '27J28 quer zu den geschriehenen Zeilen: SlOeife man unb bennod5
gtimig, pugnans de gloria fecit cum inquietum r 28J382, 3 Die Worte von incitavit Ms
terreat stehen am Rande und Zwischen den /eilen 29130 [finb im lis iiniJacfjcnJ vom Unler-
rande durch Strich zu unfleierbig Z. 2S yezoyen
') Diese letzten Worte fitukn sich zu Luthers Lebzeiten noch nicht in den Bibeln,
audi noch nicht 1551, 1556, 1559; aber z. B. in der Stadesclien Jubel 1702 sind xie gedntckt.
Vgl. Kraß, Bodronms Historiae Veisionis Germanicae Bibliorum, 1711, S. 50 ff', und Rcituxcim,
Verlfidigiing der deutschen Bibel Lutheri 171S. ^) Vgl. Unsre Ausg. Bd. 30, 331, 33 u. ö.
') Diese}- durcli ut dicitur ah sprichwiirtlidi gekennzeichvcte Ausdruck nicht bei Thiele; im
DWtb. s.v. Kram II, 6, c noch ein Beleg aus Luthers Tischre/lc». ') Sprichvorf, nicht
bei Thiele; vgl. Wander 'Stecken" Nr. 3i!, 37; ted^t = gerade, eben genug.
382
^totofoQ iiiib ficinbfdjriftütfjc ffinlriigo. (,1. Sam. h>. IT.)
eum coiifudit, ^at in jovnig gemacfjt auff
«.iob'ss, 16 ©ninLUel fecit eiim tenibilem In lob: er
IJiac^e mic^ ntc^t tr nee terreat. :^Qt llttd^.
S)ali t)Leilig fciir auff bcn Samuel, ba§ ®ott
il)ti [»(. 122^] f(^enbe unb all fein disoipulos.
Versus in furorem, ift gar irr loorbeu, ira-
tiis, inipatieiiH. @§ loirb im 3" '^er^en
gaugen fein, ba§ er uimer fol fonig feiu.
@r ifat mi(^ jum fonig gemai^t ber au=
mei^tig ^ ijfaff, ba§ er mid} ju fcfjanbcu mad)t.
3ft iiidignatio et fonfusio nieutis, iit ceruere
fuit am alten Sanböogt. [ö. 18.] atteutus
[üleiffig] ad reiu psallendi et intellectib[ilis
unb mit altem bleia [germauice reddidimus].
Iiidicium et observatio. [ö. 21. | 'stetit':
bienet für im, iit significet ministerium. %
0.18 ber fan auff: ber fan liiol l^i
auff
ein (reblicticr) : ein ruftigcr r
». ai (trat) für j(n): bienete [^J für
im
Cap. XVII.
[ü. 1.] Quercetum. Damim luirb ha ein
pugna fein geloeft. a saugidne.'^ [ö. 4.] Inter-
diialis ad unuin [duellio quac ausit] [ü. 1.]
f'congredi' Jc] : Est nomen Epitheti fsed est
dediictuin ab iuter]. [ü. 4.] ^ift ein fcer lauger
man gelneft. Quid si ein 3'oet)man *, virum
staturae duorum virorum. Dualis filius.
XVII.
i'. 4eiu (Wau ein ,^?empffer): ein
pl{l)fe]; da.':u r: (interdualis)'' 20
«. 7 (2Baffen)tregcr:®(j^iU[>itrcgpr
»•^3eug: 3eii9 25
0.9 (^an) er Iniber mid) ftreiteu:
3?ermag \y\ er Iniber niid) fyt]
ftreiteu
(ßan) id) aber (über l)I)n) '•":
SSermog [r] id) aber ttjiber" >• 30
zu 5 — 12 guer zu den Zeilen: iluplo cxcedens. slatura et roliore »■ /*' .17. r
19 a sanguine vui Strich zu Damim Z. 18 i/c'Mi/en zu 2^;}'. tem|)ffcr. Si er jo flvoä flelBcft,
ift er wot fo ftardE flclBcft aU .10. meiincr. t)cltc loot niiff ein mcil je^cn (unncn nibber i(^In^cn,
praosertini instructiis talib|^us aniiis. >•
') Vgl. Mich inline^ Unsrc Avxg. Bd. HO", 45,'), 27; Qnicdjtig eine Be.sckimpfinui iric
elend, verflucht, toll. 'J a sanguine] (iemcint ist, daß der Ortsname Damim etymologisch
ron DT = 33Iut kommt und öoni S3Iiit ivird der Ort seinen Namen f/chaht haben, weil
einmal eine Schlacht dort stattfand (ba ein pugna getuefi). ') iiitenlualis| LXX hat
in V. 2:: für Sitfif dvi/ij 6 /naaToc [in imserem Vers dvijo <ivraT<'K}. Hehr. n'^5i3rra;"'X
= ÜJlittct^innim und hier '^\wH&mp](x. *) Vyl.Anm.:!. '■) Über uin Xjfyl steht dunkler
nianoat. ") toiber mit dunklerer Tinte wohl nicht von Luther.
^tototoH iiiib f)anbid)riftlict)e ßiultäge. (1. Soiii. 17. 18.)
383
[ü. ll.J Xcr lüirb Uorf)in Uicl L-sraelitae ev=
tourgct I)abcn. SBoI lüoEen nur ittia oHe
in fafjr JC. einer fol» aufridfjten.
fD. 18.] lacteos ^Nungc, frifcfjc. Tu licbci
Igcxt, hjic f)at'en fie ftigt. Milites l)abeit ii;
fpeifc mit nuijfen bringen, ^aben fein 5Pro=
Imnb^ ger)nbt.
w fo. 28.] 'Paiicas': 6ift nid)t tterb , has. bn
viri fi^afe lücibeft. |t). ;i5.] Sßenn ba-j iu
graeca lingiia ftunbc, fo loer» ein fobel.
@in leben- beim barb nemen nnb tobten 3C.
|ti. 38.] [ve.stes Saulis ic] Divina opora
ir. jcfjeinen fo nerrifd^.
[ö. 52.] 23}o fie [)Qben t^or gelaffen, finb»
fie ^in ein geloffcn. [ö. 55.] §at er bereit
20 ticrgeffen be§ Tabib?: 5>or bot er in nid}t
rcdjt nngcfe()cn. ^
Cap. XVIIl.
[O. 1.] lonathaii intellexit opus deus
videns hoc miraculiini, Sa§ mUy babclj
25 fte^en. [t>. 4.] :^\iijd fein !Ieib jc. et dat
Davidi, [i. e.] cedit regno. dat regnuiu.
[ö. 5.] Xa ftefjet'3 noii^ »üol,
[ö. 7.] 'Decem': ha§ laut ni(f)t >ool ju .^ofc,
so fo f ollen bie Ineiber nit^t fagen, S)a fif)et
man lool, Ina» agitatio diab^oli fei).
[SSI. 122''] [ö. 8 9.] §eut ober morgen fie
in jum fonig, unb ftoffen mid) l)in toeg.
i. e. 2Ba§ S^aOib tt)et, luar barnac^ ubcl
3i get^an. 3" -^ofe fagt man i|t: Sßarb im
ungnebig.
». 17 in(n)§: in§
u 18 (ttieid)e) i^cfc: friifd)e |'i .^l-cfe
»■20 loa (-3) on§ge.^ogcn: Umr [r|
ausgesogen
»■ 2s (ßempff et) : [5)h)fel ; darx r: +•
11.28 bo§t)ei(§): bo§l)eit
o-ii (2Baffcn)trcger:@rf)i(t|r|trcgcr
u. DO Stein nnb: Stein, unb
» M lieff er unb : licff er, nnb
" win(n)5: jnS
XVTIT.
V. 5
0.6
(Sieng) : 30g r
(@)eigen: Steigen r
(®r rtirb no(5 i^onig loerbcn) :
ba§ lonigreitf) trit nocf) fein
toerben r
Saul (h)arb) Saöib (gram),
öon bem tage (an) : (^atte ein
äuge auff) ^ Saul fal)e Xaüib
faur an Oon bcm tage r
zu 6 Iiitcr medius r 141 18 Divin.i bis fftAm unl
') So für Proriant getcöhitJich hei Liitlier. '
er mtrde scheelblickend, neidisch.
23 .18. r
= Löwen.
20 Davidi c aits Ucgi
') Hebr.: j^-s ■'rr^i
384 *ProlofoIl iinb Ijnnbjdjtiftlidjc eintrnijf. i,l. Snm. 18. 19.)
[ö. 10.] 'Prophotavit'': (fr ^at bic proniissio-
ues anber? gebeutet quam Hauiuel. ^\t ge=
Uiiflili^ interpretatio verbi dei. [ö. lOf.]
Auctoritas regum, quam deus illis dat, est
baltheus, ». 13 (gieng) : 30g r
». 15 |o (fcer) fing (tuar) : | fid)] \o
!Iug[H(^] [f)ieltl
[ö. 16.] @r tnu§ triegen, et [pugnando] ev=
fc^Iagen incrben. So lieben hvpocritae aCe,
on JU lieBeil. luvideutia fenestrae caritatis. w
Sft ein onber bing mit bei invidentia .spiri-
tuali quam mundana. Sißeiin U[nfei" ^L'^'-''^
©[Ott einen licku toil, fjilfft !ein toeren. ». 17 (reblic^) : fveibig r
B. isfol: joI[tl
B. 21 (anlaufft) : fall r 15
V- 30 ge(ac|tet) : ge[preiiet]
Cap. XIX. XIX.
•Öat fic^s paulatim gcjponncn, donee »■ 2 ticv(!veuc^) bid^: üevftede \y]
erupit üdium. dx l)Qt leute gehabt, bie in bid;
incenbirt ^aben, ttie inan§ in psalmis tool 20
fi^et. ©0 ift et oud^ uatura maliguus ge=
hjeft. |t). 4.] oft fein, had fic^ ber Son
aperte batüiber fe|t. ©inb 5prebigcv gelncft,
(jui dixeruut Sauli: Tu es dilectus, coui5ti-
tutus ßex. [ö. 5.] Jonathan est memor et 3i
gratus. §Qt un§ gnug gcfagt. ;3onfltl)Qn
gefdilei^t ift blieben usquc ad Capt[ivitatem
Babyilonicam. fU. 6ff.] Sßivb im placatus u. v biefe(,) lüOVt: biefc Uiovt
fein gehJeft t'ormidine poeuae, in-opter bei- »■ « (fdjlng) : tl)et r
lum IC. i> 11 üevfunbigt 3)aüib fei(m) Ineib: -m
tierfunbigt [bcm] 3)nl)ib fein
Uieib rh
[b. 13.] 'Temphm: S)q fie'^et man, bo§ ein » 13 (39ilbe) ' : (©eljen)
Wotje ift geloefen. 'iV.sv7'; gcljaloen in Ijol^, iii(u)§: fuS
iinb ftein, bas anbei gcgoffen. l)abcii iincr 35
abgotterei) gehabt and; in dumo David.
4 Auctoritas] (35a§ ?(iifcf)) Aii[f]torit;is J/s v liotcn r <ms licgfit IS .19. r
Vi C-S-r r Hl boE »■
') Die iilli- l/bcrselzunij hlrihl.
^jtolofoll imb ()anbici)tiitlict)e ß-iiitröc^c. (1. Snm. 19. 20.)
38J
[ö. 12ff.] In subitis casibus i)aim fein
consilia, fere per tota Biblia. u. is 5Hainn(tI)): ^{nma
[0. 20.] S)a§ ftnb Schulen geJücft, i)abm
yRo]m gclefen iinb gefungeii. » 22 9{omn(tf)): !){amn
Se(c)it: ©cfii >■
[ö. 24.] §at yfoniglldje ßleibev aiifgcliogcu
unb ein 6^orf)embb angezogen, ['cecidit']
Sigiiificat gestiim istius caetus et cliori.
Cap. XX.
w [D. 2 ff.] ^at bai^ 6efte Bei) S)aljib unb
Saut gcreb. 6in fvom l^cr^ unb gung l^ot
et gcliaBt. Quare .sinere 3C. cor pleiuim
diaritatis [sic.'J et pleiumi affectu [paterno]
S)cr ('aionatt)anl ^at feinen SSater [P. M.]
1^ fd)On begraben. Incendiniur Lstis propter
admiratioiiem virtutis. ^d) f)n6e in treff=
lic^ lieb. i
[331.123»! [ü. 30.| tili iiii(iuae rebellioni.s,
phiris facis Davideni (juani regnum et
20 patrem, Non .soliiin mm ubedi.s, sed etiaiii
[rebelli.s es], piignas contra patrem. Dolet,
(juia lonaiiiaii juignat contra patrem j)ro
Davide. Wdd) bundt ei >v)il bie muter mit
fcfjcnben. Sßie bie muter ift, fo biftn aud),
25 Vnilt d[icere: Non es generosa natura,
amaus imperii jc. 6r luil corporalem igno-
miniosam mad)en matris quae rustica jc.
S:u bift nid)t bem 3}ater nad)gcfd)lQgen sed
matri, quae c.'^t.
30 [0. .33.] '©d)0§ naä)': ha \\i)d man, Itjaä fei)
Spiritus inquietus, broben.
|ö. 42.] Eclypsis est: bog beftct)e, sit ratum,
perpetuum.
x\.
13 am Inerdel tage unf
30 Du (fd)ald unb bubc): Su
(bofcr) ungef)orfauicr bofe=
Inidjt *■/', (ia.zu am oberen
Blaltrandc: Ignominiosae de-
generis filiiis non licroiciis,
sed vilis imilieris.^
(fd)cnblidjcn) : unartigen rli
. :iiluirftn baju: luirftu, ba,yi
34 (ge()ünet ^attc) : oerbampte r
■ n clr)iglid):ba§ bleibe |'i cluiglid)
3 fmb c aiiA fcib 7 Kfjot tjcmlib c aiw flor^embb 10 .20. r 14 (orga) %n
su28ff. senkrecht zu den BlaUzcilen: [o. 34.] calumniari, Vieripre^cn, »ctfcten, »crbamtnen ex
falsa causa, „©e^onet* ift in faciem, bo§ 11ian§ cim coram eis t^ut r Hnj'J? ignoniiiiios.iin]
ignomiosam //« 29 est zu rustica iC. 27 durch Ulrich
'■) Daraus wird die gedrxickle [Gh\: Filius non heroicns, sed muHeris ignomi-
niosae, vilis degeneris.
Sut^er-!- SBcrfc. »ibcliibetieljung y. 25
386
^protofcill iiiib [)niibid)vittlirf)C (5'iiitviigc. (1. Snni. 21— 24.)
Cap. XXI.
[ü. 2.| SBic gcljeu bic peccata auff ein
nnber, tuen? anl)e6eit 3C. 'etltto' 3C. i.e. ha
Uiir hin femcii. Wan fil)ct luol, ba? S?aöib
ift gclevt Inefen in lege. [ti. 5.] '^eng'
[(•(ir|)ore], lci5, oimiia menibra. @i" '^at§
(^^iiniirtLcliiiiit gcUnift. Sßcn« corpus {)cilig
ift, Ulm oiiinia saucta.
XXT.
V- - (lücber) f)ie ober bn: cttUm [r\
1)10 ober ba: (hi..:ii r: ploni
Aliiioni.
1'. 5 2'iejer toeg ober ift cv im-
fieilig: ift [a] ntier \h] ^Tiefer
[c] »ueg \(.V\ iinI)ciUg
iu 1). G 13S MWfZ "'S rix r; um nnicren
Blattranilc is -s wicdurliolt
[ö. 8.] 6in gvofmiitiger man. fuvdjt fid) ju c. s nsr >•
für feinen feinben nid)t. Sßagt-? anff ®ott
itnb fein fenft. » h feljet ba§: fetiet, ba§
[ö. l.'j.J ©inb 9larrn gnug 3» •'ÖPfe, man
barff ir ni(^t f)in fc^iden.
Cap. XXII.
|li. 2. 1 Saä finb bic armen Sntl)erifd)en.
|t). 3 ff.] 2)a f)at er hospitem Iriegt am rege
Moab. [t). 7 ff.] (Sinb '^arte sedieiosa verba,
bau ()eift calumniari. 3)a§ t^et Sdnmelec^
nid)t [2] bem 9(malcä [1]- ^- l?tf-] 5iu
ftctft er [©aiil] im blnt unb !an nicf;t
luiber !omcn.
t ap. XXIII.
[ti. 5.] S)er I)at ju effcn frigt mit feim
ßcfinb. [M. 9 ff.] er Uiirb Uiot geplagt, bcr
gute Tüöib n". |ü. 13.] ©aul l)at fid) für
Soöib gefurdjt, ha^ ift al§ mit bem Iei'6=
roc! gefc[;er)cn. JJihn nnb Tlitimim. ^ai in
mit tlein öulc! iiidjt biirffen angreiffen.
[181.123^] |D. 26.] an iener: lanib [)at
fid) gleidjluol ^ur Inljer geftellt.
XXII.
».6in(n)?>: jnc.
XXIII.
v.-n jn(u)S: JHy
XX IUI.
2.21.)- 4 931nn <■. avs So 1> fciift c au< faiift lii .22. »• i^-/ .23. r
') Testimonium sumere = er (djiicit leijc einen jipffct Dom Sfod ©aal.
.24. r
Hill, mmin, i
Cap. XXIV.
|ti. .^)ff.] Noluit facere principiiiin pugnac.
3ft ein groffe »oeiftjeit in im gclocft. Voluif. «. r, ^Itcr (bavuad) frfjlng \\\ fein
te.stinioiiiiiin smnei-e' k. Sciiipcr sie gessit, (jcrti, ba(ci) cr ben jipffcl ©anl :i'>
^-Jjiototofl uiib t)aubjd)riitlicf)c (Jinlrägc. i^l. 6ain. 24. 25.)
387
(jnia nuiKpiam voliiit euni iiitorficciT. G^v
f)et§ \voi Iiinb tf)uii, beim er ift ein frigf
man gelocft.
[b. 36.] 'Fuit cor eins iucundum' cum suis
corapotoribns, btc iii jeloBt f)aben. Set)
\i(i) felbg, vLult d|icere: I)at uemiiicm baljU
geloben, nee pauperes curavit ic. [v. 37.]
35 Sic Seilte finb timidi. I)at ficf) für XaUib
gefiircf)t. [ö. 42.] Sic toirb imS gut alteS
mit geOrac^t, ba l)at er ^n cljen gcl)Qbt.
tjattc nbgefdjnittcn: ^Jlber bn
er ben jipffcl Saiil fjotte 06=
gefifjuittcn, frfjlitg er (an) l)nu
firfj rh: da-K r: frfjliig er l)nn
ficf) i. c. pro futura ccdc solli-
citus fuit, ue sotii irruercnt in
eum.
(ö. 8.] Alii fjofien an ©aul geluolt, er Itieijet
fie a6e. |d. Off.] Wan fifjet, ha^ er [3)aöib]
10 fiff) fiir ©aiil iiirfit gefiird)t T)at.
[ö. 23.] S)abib öertroluet Saul nicf)t, ob er
im tnoT gut Uiort gibt. %
€ap. XXV.
1.^ [D. 3.] Da !ompt 5tbigail. |u. 10.] 'Quis
David'; [b. 14.] 2)u grober (?fel, §cr|og
©[corg. [ö. 17.] 3)a§ ift ein rect^tcr tiicdjt
gehJeft. [t). 18.] ©ie ift rcid) gctöcft. [o. 25.]
Ta§ f)cift gelobt iren 'JJtaii. Cvr ift ein 9Jarr,
20 toie er t)cift.' Sie tf)ut ein gute prebigt
Davidi. |t). 28.] firmam perpetnani stabilem
domum. Nuinpiam auimadvorsum, quod
aliquid ninli fcceris. Non polluas luanus
[tuiis] sanguiue cius. Sic !aii lool prcbigen,
25 ift öernunffttg, ut sequitur in historia.
[ö. 29 ff.] ;3ft ein ölciffig intercessio, gebet.
einem JVlocf;? : einem einigen | r
S-Iod^'?
XXY.
u 2'' meinca §err: meine-i .s^ierrn *•/(
u. -'S ein (ficfjer) '^au§: ein beftcn=
big [r\ I)au§
unb fein b6fe§ (fol): unb
la§ [rli] tein bofe§
». 33 \[\\h ge(lobt) fei) bciii (gebcrbc),
unb ge(lobt) feiftu: Unb ge=
fegenet \r] fe^ bein rebe ^ f >•],
nnb gefegenet [rh] feiftu.
0. s.'i ange(nomen) : angefe[)en rh
». 36 (an im felb§), (benn) : bei) l)f)m
felb§ [rh], [Unb]; dum am
unteren Blattrandc : [Ol.] Ne-
minem invitavit nee pauperes
curavit.
15 .25. r 25 ut setiuitiir mit Strich zu polluas Z. 23
') ^33 [Nabal] = Narr. ■) Der alte Teast nelleidit durch LXX too.toc, der
ricite durch Vuhj. eloriuiiim rcr<nilnßl; Helrr. wihilich = Verstaiul.
25*
3SS ip'^"'"''''' ""^ (jaitbidjviftliclje y-inirngo, (1. Sam. 26. 27)
Cai). XXVI. XXVI.
«■ ' ©iBcai;!!)): ©iöeo
»2 junge 5)tnnf(i)aft: iutiöc^v]
5Jtanfd)aft
[O. 8.] (Js tft umB ein ftidi ,^iitf)nn, ffol v. s (bas cr§ fol jat ^atcn.): (haS ••
toerben [lütvl fein loS. ^d; li'il in ftctfjcn ev?) bQ§ er? iiicf)! nicfjv bc=
'ein mal' [im jo ein ftid) gefien] ba§ \iä)\^ bavff r/^
ev tein» anberS fiebarff. Illaiu negationcm
reddimus gennauice affirmative. Abisai tft
.4.|)ostferias nmis ex heroicis viris jc. Nou [P. M.l lo
I) oclore * ^"'^li'it rapere regnura aiit perveuire ad reg-
Taciobo :c. nnm, iit Pontifices ad Papatum. v. ? un(fi^ulbig) bleiben: nnge=
|n-aesente -, --, , ■' ^ v^ .,
Ant|Onio.= iti'ntlt kj bleiben
[ö. 10.] ßr fe|t§ rVivit doiuiiuis'] nod) anff
ein lange S'^ii, maxiinam patientiam. nt». lejr |eib bis tobS ui/t is
5e^nt(t)et: be[)ntet
i' n ftimme mein: ftimmc, mein
|ö. 19. 1 'odoratu.s est': (5ö ift aTs \D. M.]
oratio et boua conHcientia, geniitus menio-
rabilis ascendens sursuni ad deum. Virgula 20
fumi, 3ft baä geftvige (JuangLcltum. ingre-
d^ietur: egredietur, eö i[t ingredietur. Gentes
[331.124"] :^aBeu§ öon inen. S)ie persecutio
'i^at feer öiel guter p]ahn geben. Impossibile
est, agiicscere, quaiita malicia sit humani 2'
cordis. hvpocritae trollen ftel)etö' [sicIJ
front fein. Aliquaudo conpuguantur sed
male, qiiia conceperunt insaturabilc odiurii ;c.
Cap. XXVII. XXVII.
M(f§ ift mir l'effer(,) ba?: g§ so
ift mir uirfit-j [r| bcffer, benn \r\
[ö. 2.] S)o§ ift boö lc|te. (£r tompt Sauli bQ§ '
nid)t m'^er in bie !^enbe. SBirb ein anber
5 .20. r öj6 (ba§) ffo] iDEtbcn Ö toerben c aus wirb zu 18 Odorari. verlii
odorari, usijue in sanctissiimim r i?6' male, (sod) quia 3'J .27. r
'; lieh-. = iiiib id) lucrbc cS iiict)t jum jtucitcil Dlalc t^iiii. -) Es int toohl zu
(knken an Jakob Schenk, seit IBST Superintendent in Freiber;) (um 10. Oktober ir>Sß hatte
er in Wittenberg die tlicologische lioktm'würde erwwben) und an Antonins Lauterbach, seit
15H7 zweiter Diakonus zu Wittenbcrfl , zu Luthers täglichem Umghng geltiyrend. Vgl.
z. B. Köstlin-Karcei-uu II, '1-18 fj'. -ISuf. S. die FAnlcitung. ^) fleljftä xoll wohl flctS
lieißen. *) Neuer Text = Ilebr.
^Jtototoll iiiib l)iiiibid)vi(tlid)C (Siiit:iiijc. (1. £niii. 27. iS.)
380
foiiig ieiii. IjaBeii lucit) iinb ftiib mit ge=
nomcn, GOO cum lamilüs. 5iub 309611 luic
bie arabes, f)a6en iiidjt üiel braten Qcffen.
Ebraei compomint maii irem nuiuerum. ^i i'icgf =
5 leute finb irreguläres homiiies.
Cap. XXV III.
fö. 8.] 3ft§ Qiid} fein, baö man bie lente
\o teufest. (Sr ^ata gettjan |et lengt] luan-
dato dei, quod Cananeos [deus voliiit] de-
leri 3C. Noi) est [exeinpliim, <iuod] iiuitan-
15 dura est, iiisi adiiltcriuui, quod oraues natui-a
mutantur ac. ^
5)bn lernet gern nadj liegen, sed illa
heroica facta nemo |mutatui' nee potest]
Seuge, lieber Saöib. Sag finb [de Säule]
20 fatalia, @§ ift fo verisimile [de apparitione
Sam|uelis] fiernacf) gefcfjrieben, haS too( einer
tnarnung barff. August[inus et omnes doc-
tj^ores sentiunt fuisse Samueleni. 6u luirb
feer gemein geloeft fein jn fragen bie 2obten.
3c|. 8, i»f. 25 IsaLJas .8. [ö. !i.| teilt micfj tjin ein fnren
mit guten tnorten. |ü. 13.] '©otter' i. e. di-
viuas personas. Gr luirb cum excrcitu fein
!omen, toie ©amuel nttf;t allein ift gangen,
sed stipatus sacerdotib[us. £a§ ijüt ber
30 Teufel tool geteuft, ba§ XaDib inurbc !onig
tücrben, scivit promissioiies 3C. Mecum bttv
ift nid^t Samuel, [ö. 20.] V[ult d[icere: er
fei) nic^t nibber ge!niet, fonberu [luiber plol^=
lid)l niber gefcf;lageii jit rudc. 'teiii frafft'
35 lieber §crr, desperatio k. quoiiiam nou est
>•• 'ift üicr monben: ift ein iar
unb ttier monben.'
«.8in(n)§: in§
XXVIIl.
iiiv. 3 Li dl/)- Glosse ©amuel aber
Inar geftorben ist gcffien(g)ft
(jcbesscrt in gefpetift
u a löol iüaö: luol, luaü
in hai bis füren uul
u 1; tl)un luic: tl)un, luie
»■-■oficl Saul (balb) jur erben,
(beim er lunbtc nicl;t ftcl)en):
fiel 6quI 3ur erben, [fo lang
er tnar]-
4 compouunt c aus propoiiunt 11 .28. r 14 est (ei) 14J1I! quod bis mutan-
tur jc rh ITjlS illa(s) !ieroica(s) 27 loitb (3) cum
') Alter Text, = Vulg., LXX; neuer = Ilcbr. Allmlint/s ist c^-;; mit 3a^t übersetzt
(rgl. uiiten Unke Spalte zu Kap. 29, 3). -) -irii:i = bolb, plöjjlid) bleibt im neuen Text
umibersetzt und '.r'O'.p sb^ = feiner gaiijcn Sänge nad) scheint verwechselt mit iaip xba.
*4.!vütulüU imb tjmibidjiiftlidjc (?-iiitviiiic. (I. ©am. 28- oO.^
in iiiferiio, <jui iiiuinor k. ©cfcl lucvc Uli (!ein3BrDb)9cffcii:iiid)tij|r/(|
Saöib ba()ciiii t)cttc bcr ha 'i]cl'(\m fimbe. geffcn
»■-'1 fatje boa: \a\)t, baö
u. -'2 f ur|e|eti ha'^: fuvfcijcii, baS
Cap. XXIX.
üop. 27,7 [ö. 3.] Ibi viele« quod supia fol ftri)en,
uiiü aiuio et .4. iiiens;il)[us. Scug bidf) nid)t
,yi tob, Britber 5)atiib, bii tauft bid; joiift
tool' crnccicu.
XXIX.
i'. sfprac^, SCßaä: fpiad) ]n "M)ii m
[rh], aßa§
«.9 (ba§) bu meiucu nugeu gcfel^
left: [i)cniilbugcfcUeft niciucu
augeu nm. (1(l:u r: | ^
f»i.i24"] Cap. XXX. XXX. u
|ti. Iff.] .^nt nBcr ciu plag muffcu t)a'6en.
5IBcr ba fc^legt, tnirb iuiber gcjcfjlagen, luic§
im !rieg jugefjet. [ö. 4.] fuit mixtus dolor
i'iini iraciindia. |t). G.] äBir muffeu bir uad)= d. 6 (betvutit) : gceugft /•
jic^eu toie bie SBetler, unb nu IjaScn ]v\x {MüM): uulutUig r 20
aud^ tüeib unb üubcr öerloren. @§ ift offt
mit £iat)ib gclueft, ba§ er nicfjt gelDuft Ijat,
lüü§ nu 3U t^un fein. Cogitat liic. Eccc,
[quidem] contra fratres fltu] I)tn auff ge=
|ogen [ad Pliilistinos], hoc meritus 2C. Sed 25
fide erigitnr David. Statim ante iiiitiuin
rcgni praecedit ista dura crnx.
[b. 9.] i. e. cessavorunt propter dclatigatio-
nem. ft). 10. | r)akn burd)§ loaffev uicfjt i--
funnen fomeu,
[ö. 12.] [erquirttl Weift: h.icun einer nitfjt nbem i>.
fjat. [ö. lt>. I Über bie maljeit luirb ein bo5
benedictio lomen. |t). 17.| In .iiirora fjabeu
. 8 (erretten): (err) rettüngtr)uu r
II) (()atten fid) Derfeumet) : »uavcn
ju mube'- >•
1-.; (tein ;i3rob): uidjtö >•
1 hJcre c aus locii
7 .20. r
16 .;?o.
2Ö fKlc(s)
') = auch so iioch; vyl. iil/rigens Krl. Ausg. 'JS, 163 (Thiele Nr. 232). '') Neuer
'Text = Hehr., Vulg., LXX.
•iStolofoIl iiiib Ijaiibjdjviitlidjc Ciiiitniac. (1. Snm. .'JO. öl.) 391
fic anaetangeil u.sq(ue :ul vcsperam sequeutis
ai(ii»j.38,i diei i. e. orto sole. MatthLaeus 28 f)eift
crepusculum niatiitinuni, ut psLalmus 119:
•i«,.ii9.n7f 'Praeveni in matutino.' [b. 18.] 3Bie flO
5 finb fie bn luorben. [b. 19.] [dixeLi-unt]: Ser
tat ein rittevlid) tf)nt Get^an [Set toil ein
fouifl im-ben]. "-' ^i*^ ^^^ acieimict l)nttcn>: bic
jii mübc ijeUicft (lüaren)' rh
[ö. 22.] finb nidjt rnTjer meuuei; [?]. j^ö. 23 f.]
10 Sa tompt imlclieiTiiua aequitas. 6r Ijat
nidjt barnacf) gefragt, a toax biet obev
toenig kl) fic^ geljabt. |ö. 2.-..] 'Sitte", 9C= >..« ba§ ift (fint ber seit uub bov)
loonlieit, be§ lanbci fitte, W- t»«^ i[t fort |^| l)m-
[b. 2t).] (>-i- ibirb ba reid) jein luorben 35abib. «.--'o (Üle^eftcn): frciiubeu r
15 [b. 27 ff.] Sie finb fein hospites geluefcn er
umb an ber ©renl^en.
Cap. XXXI. XXXI.
[b. 2.] ?If) bu frontet 3ionatf)an, bir
gct)et§ am erften bat)in. [b. ;5.1 ©ie l)abin ...i-.sfcer berluunb mU, dü.:a >-.
•20 in •bern)unbet\ ba§ er ift frand luorben. trand scilicut vnlnLTihu.s
[b. 4.] Rabini snnt temerarii et audaces.
Ioseph[us laudat] e.xcnsat Saul [quod s^ibi
ipsi conscivit] et facit mortem Komanam
qualis Brnti. "•'"'- o,di)an I)atteii uuidjtcu: gctf)an
.,j Ratten, mad)ten
[b. 12.] ©ie fiaben fie berBranb unb ^aBcn » 12 (berbranbten) : bcrcndjcrteu >■
2.c(,tou.i6,iiff. fie Begraben, '^ssa.' i.e. iueendonmt odores.
Non fuit mos istins geutis ©ie fjabcnö iDol
gereuc^ett, ut fuit mos istius gentis. ift
!(.i5i,toii. 16,11 30 aromatica conditura gehjeft, [.2. paraliipo-
meui.sl 16: ^a6en§ mit treutern bereudjert.
516 ®et ^at bin get^Qii r/i 10 <Sx ^i durch Strich zu finb iiid)t /. H 18 A\. r
22:23 sibijpsi Hs =u 27 %\\a t)at ctirtt Kliam ,• 31 (3. Kcg.) (.2. paral.] 1«. icvcudjctt
mit Strich zu \.2. paral. 1 Z. 30
') Neuer Text = Hebr., Vulg., LXX. "-) Der gedruckte Text lautet: las ift
fint ber jcit unb fortbin.
392
'4>totofull iiiib Ijrtiibjdjtiftlidjc tiiiitviiiic. (2. Siiiii. 1.)
2)oö 5lnbcr Je« bc^
iKud)c§ SfliHucl.
I.
» 9 benii (mic^ tjatangft begricffcu,
betm): beim id) 6iii ticbvciigct
umt)f)cv, ['■/*! [Unb]
uio tobte: tobteft]
i3iu fon Xaötb: Jon, 2alnb
u- si feien bn : icicn, ha
V ^4 (jnii looUuft) : jcubciiid) -' >A
SEOYNDVS SA3IVELIS.
Va\}. 1.
[D. 4.] §Qt fidf; benn S)alnb nic^t angc=
nomcn bcr fc^Iac^t philist[iuoruiuV [»l. 125''']
[ö. 6.] per acciilens. [ö. 9.] Sa gelten bie
lügen an. Yocabulum EbLi-aicum vocat liic
coDstrictionem [strictiiram], angiistiam, quia
coustrictio nie apprelieudit.^ [ö. 10.] Nou
est res sie gesta, mentitur rem ille, quia
Saul sibi ipsi coiisoivit niortein. [ö. 9.]
augiistia est aninii, ^ie ift§ corporis. [D. 6.]
V[ult d[iccre hostes appropinquant, locus
fit subiude aretior. i',
[ö. 17.] 'Utib Tnöib.' 3}a fol ein uovum
eap|ut nugefjen.
Sa fomen mi bie iiocmata. |t). 22.]
louatlian. bo» ift fein pathetieum, (£in
fd)on lob. |b. 23.] f'Aquilis.'] |ö. 24.] g§
ffol nicfjt] „luoUiift" fein, sed iiitide, splen-
dide, VluU dLict-re ba bei fonig regtrt,
!^atteLt iv gut, frolicf) ju fein, tanken,
f^Jtingen. Eo iam iacente, dcsinit gandium.
Elegans, fauBev. 63 ift lein vocabuluin
fo gut, fompt e§ in ein nantVagiuni, loen»
in bie eonstrnctionem fon^Jt. te§ fol nirf)t
referirt Uiexben ad ])ersonani vcstitam, sud
vestein. [ü. 20.] i. e. ego patior propter
te. 'es ift mir leib nmb bid)', [i.e.] Sift
nteinS tjevljen (nft, fuisti mihi solatio et
voluptati. ^ä) l)abe mein fieube [luft]
unb tBonne an bir getjabt. dpeiinus
germanice: Xü t)ift mein f)er|li^ freube
getreft. Set aftectus ift in hoc poemate
praecipuus, loquitur de consuetudine con-
3iuti) i.i'jiugum, qua nulla est maior. 'Xolitc me
.3 Die Kapitelüberschrift fehlt IJs 2ö c§] ein //s, ifohl nur verschrieben
ps. IG. üar. proptcr te r 30 (fr) tuft
*) Hehr, bedeutet: 'Stnn bot firampf lotler bcr ©d^luiubeiy Ijal micf) ergriffen.
hat cns-B? = mit Sieblic^feit, licblid). ') Alter Text = Hcbr.
25
i' 26 (Su bift mir fccr licblid) ge=
toefen) : ^\ä) liabc groffe freube
unb Uuninc au biv gebabt ' r
benn (^-ralucn licbc(.): benn
gratoen liebe ift. r
35
:u i'J
■') Hebr.
iPtototon uiib ()aiibid)iiftlid)e Ijiiitviiflc. ^2. Sniii. 1— o.)
av'6
!l>f. IG, u y ociu-c Xacmi.^ Dclectatioues dexterae tiiae;
«uioiti). 17, 4 in finem. fBonuin est hie uos esse], qiiae-
libet uxor debet esse Naemi, dolectatio noii
voluptatis gratia, sod consuetudinis. [b. 27.]
5 ['gelben']: (yr vcbet praecipne de lonutlian.
6r meinet bie, fo uor tjafien fjcjdjlaßen, fiiib
t|t flefd^Ingen. f
«. -'< (ber T)oniif(I}) : [bie] (rftiegS])
[ftreitbnrtij
Cap. II.
6r tan auä) ein hienig !^cuc[;len.
10 [Inda iiiixit jc],
[ü. 4.
[ö. 10.] Jjonatljan ioirb in elter fein gelüeft,
15 benn Isbof^etli.
[O. 12 ff.) Iiidei ift ein Bo'j nnb friegerifd^
t)0ld gelDeft, quotidie fuit in bello.
[SBI. 125 ''] Ibi vides, quales habuerit bella-
20 tores Davidi. Contentio pro regno geltet
bereit an, fune leute geitteft, nomen: popnli
dei nta(i)t ftolti. Sic finb gleicfjnjol [qui
apud Äbner] fleinmntig luorben.
[ö. 23.] Hcmirl ift brnBer f)ingnngen. i
2i [ü. 26.] ^ernad) luirb ianier unb not
brau§ hjerben.
Est iam parvuui bellum civilej post erit
luaius.
u.
u. ^ (reblid^) : f reibig »•
». ? (jn burd)§ §eer) : gen ^JJ}aI)n
naim '•, darunter:
[Wohl Rärers Hand.]
K Infra.i «. Äa»
iMi fed^u monben (lang): }edj§
inonben
inv.H£a§ und S§ gilt »ool mit,
dazu r: Vide Annot[ati()nes
DLomini Doct[on.s incap[iit2(j
Genesis fol. 628.'- [Hörers
Hand.]
iiiii.'js qüinta r
D ■'«■ (ba§ jn le^t loirb f aur Inerben)
ba§!^ernad^mod)t mf)cr iamerö
tnerben r
.vi9in(n)'3 Säger: in§ Säger
Cap. 111. m.
^S) Italic, qiiod semcl tum duruiicrunt
cum uxoribus. [ö. 7.] niiruni, quod iam
effeto et mortuo corpore fit adulter. [ö. 13.]
Midial [David] cogitavit. fu. 14.] 2Ber
35 bie braub, Saulis filiam, t)nt, ber Xoxi Kex
fein, ^at gefurcht seditionem. [ö. 16.] flevit
9 .2. r 23 Abner c mts iSaul Sl .'i. r 3.') Saulis] Sa[ullis Ifs Kex c tui^ lex
») sie Inlra c am ut supra. *) 628 c aus 629. [Vijl. die EinleitungJ
394
'-jitolofott :mb tjniibjdjtiitlidjc (iiiitiäcje. (,2. ©am. 3. 4.)
[[)av(jre] iiüu amorc [in] uxoroin, sed ciipi-
dine occiipaudi regui. [ö. 17 ff.] 'Jlbner t)at
autoi-itatem gel^abi [ö. 23ff.] ^oai, ba§ tft
bcr Utofe?, iinb ber Wund), bev bcn 9(tt
lüil regirii.
[ü. 29.] SBie ift bnS ein calunmiator.
v^c58or(Q)t)fira: a3oi SUjfiva /• 5
'■o.'ii quiiita r
v. S9 (©pinbel fjalbe) : am ftntic
ge^e rh, dazu r: eolus pro
baculo
[ti. 31.] '©cäe', irevcEelröclfe.^ [ö. 34.J 5loi^n.v.:u Scöe «»</ ,0
barff er ^006 nic^t» tl)un, [ü. 39.] iaiu regno i. 39 finb niiv (3n liort): finb nur
leuerrimo et vi.\ plantato. [ö. 34.] v!l6er cr licrblicvUtf; ///
fagt im fein lection )roI. [ü. 35.] Reddat,
3a man fol im ben !o^)ff otfialtien [i- f'-l
Sie madjcn nüv§, "ba.^ id) !ein gefallen bran 15
\)cA, noc^ mul ii^§ gleicf}mot laffcn gef(^el}en.
|li. 39.| öerbreuft micf} luol ufiel. 3lbei- toaS
!an id^ t[)nn. SBaren nepotes ex sorore.
finb viri forte.s et praesidium ])opuli getnefen.
Cap. IV.
|li. l.J i.e. desinebat. graece, licö Ol" nad),
madjt !cin l)ecr m^er, toav !cin man mf)cr,
iioii liabehat diiceni exercitii.s. (J§ I)at allä
anff 3l6ner geftanbcn, i. e. non erant i!)i
cives, (piiutati armati, baltlieati. %
IV.
i' 1 ^matt;; lafy *■
(tüavb Mviibt) : eifdjrad ih
V :i (Jvi'cmbbling Inorben ba fclbö) :
U)oncten bafelöc' gaftlücifc /•
..4Q)fr(a)el: ;>fi-[e]cl r
« 6jn(n)y {)auS: juS I]au§
ftod;en: ftac^en
SH tuanft '•: quinta
v''in(n)§ ^au§: iu§ ()au§
ftodjen : ftad)en
». 3 antluortct : antnuntet [i^ljuen]"''
111 D. 11 3a unt
1 [in) mit dunhkrer Tinte tixorem mit dunklerer Tinte c aus uxoris llt ^alj
c aus ffoitn 17 bctbreuft niid^ durch Strich zu ba§ ic5 fein gefallen Z. li li) am Jiaude
zu cap. III seiil.recht zu den Zeilen iteht: 3ft Iiaucliliibio gcteb de statiiis, Bon ^'i'iflsn. Dür/'le
alter zu cap. 5, 8 gehilren; s. S. 395 Änm. 1 21 .4. ;• 22 Ijcet c au.i Sgnx zu 25 oniissa:
Kespondit autein David ad Kecliab jc- r
') =i Böcke von Wery, sunst lucrtcn t. -) Vuly. ebenso wie Hehr, und LXX hüben
hier nodi ein Slüclcchcn Text, das Ltilher gar nicht übersetzt: Respomiens autem David
Reehab et Haana fratri eius, filiis Remmou Berothitae, dixit ad eos: Vivit Dominus .. .
^itotoCoII uub Ijaitbfdjiijtlidjc (Hutiäijc. (2. Saiii. 5.) oD5
Cap. V. T.
[ö. 4.J Siaoib ift ftc6entjis tar alt irorben. "> "• * S)vcif fig \ax bi^ loarb mit,
dazu r: .70. auui David
5 |t). ü.l f)n6eu bie lebiisei iiud) bn rcgirct? v. e 2)u (folt) nidjt: S)ii lutvft [>■/(]
Ni.si [+1 ilepellont. Est vox superbiae: nid^t
HcBcv, Infy un§ iiiiciefjcit.' GS ft^ct fo, als (fonbern) SBUiibcii unb Saf)=
l'ciciis ^Silber- gelucfeii. men (liicvbcii bicf} aOtvcttcn):
(bu fiaöcft bcnn bie [r//]) Slinbeii
»" uub ßafjmen (üertriebeu rh) ^•
dazu am oberen likälnmdc:
Correlativa .sententia llnfci"
GJottci" Iwvbcn bir luol »ncreu.
33cifie bi(^* mit uuferu öot^
'5 tcru poeta vocat eos cecos
et miitos.
2)a§ uteiueteu ftc aBci-(,):
(S)a§ nieiueteu [ic abtx)
" siu(u)§ l§ou§: iu§ ^aus,
20 [ü. 9.] 9licf}t unili fciuct luillcu, swl proptur
Ecclesiaiu, iit liabuat di)ii)iciliuui in reguo
(liaboli. iiitt.12 üolöu 3frael lüilleu; daza r:
i. e. propter Ecclcsiaui doccu-
daiu.
25 [»l. 126»J [ö. 14.] "^iiai^an, bü§ ift Ptinfti
3>oter. [ö. ir, 1G.| [3:at)ib] t)at biel [©oue,
(juorum nomina incipiiint ab] Eli.^ ». 23 ($8iru)6cumcu: maul6cv|'"]=
Beumen "
3 .5. r SiOBib] (6r) SiQtJtb //« zu 6 sfeA« tZurc/t Strich zu + depeUent eiwjeitiesen :
-\- Söit (ooticn mit bir nid^t ttiegen, seil deus noster. Correlativa sententia: frigft mit uitä
nid§t, jonbctn mit unfcrm ©Ott i-h am unteren Hunde des Blattes, zu Z. r/6': ®a ftc^eii
unjet ©otter: bie claudos et caecos fottu nic^t ufiettoinbeii. Non, quod ipsi vocaverint caecos,
sed [historici], qui postea scripscrunt Iiistoriam.'
') = ungeschoren, tinbehelligt, tgl. Vnsre Ausg. Bd. 36, JS2, 24. -) Luther meinl:
Sie Säumen imb SJlinbeii fV. 8] varen nicht etwa physisch Lahme und Blinde, sondern in
WirMichkeit Göfterbildei' f^ilhex s.o.]. Erst die jüdischen Geschiditschreiher /^historici s.n.J
nannten diese Götzen /statuae s. o.J i'on ihrem monotheistischen Standpunkt aus SSliiibc
llitb Sal)me. Vielleicht aber sollte auch die Wirkungslosigkeit der Götzen [vgl. V. T] mit
diesen Attributen gekennzeichnet, rielleicht die vox superbiae [s. o.J iibertrumpß werden.
') Der alte Teni bleibt. ♦) = streite, rgl. Unsre Ausg. 2. B. Bd. W, 70, 16. ») D. h.
Kinder, iti deren Namen der erste Bestandteil der Gottesname Eli [bs] ist; Elisua, Eli-
sama tmo.: incipiunt ab Eli. ') Alter Text = Vulg., LXX.
om
~4>rtiluti)ll iiiib Ijiiiibidjriitlidji' (5iiitriiac. (2. Soiii. 5-
fu. 24.| iiH.vfbis [+]: „8cl) fviffc^", rege »• -'-i (2Jirn;6eiime:mnun)ev|^|ticiiiiic
bid), ^aii btdji [fine serius [?J] feumc hid) (fo fei) ix'iW): (reße bid})
nid)t, luove te ocvus. 3Qlt)e bic^^ /■; (l<i.:u: + luove
te ocms •|"n!-;
Cap. VI.
VI.
. ibrci) taufenb: bu'ljjfig \rh\
taiifcnb -
2.SHoic32,6 [0- 5-] Liit^ere, tanijen, Exo[ili 32: 'Siu-
rexit ad liuleudum.' [ö. 6.] 'Xachon'' {Clicn] ^:
stabile, certum, firmtim spiritiini, certuni, hie
propriiiiu.^ [D. 8.] In Ehn-eü ira et tristicia w » (umnutS): 'ßctlüt't r
*i- 6, 2 itlem * [ps[almiis Ü] a furore i.e. tristicia,
ift Wiä) unb utificftalt.
[t). 13.] Sinb mit eiuev pxaä)t l)er gangen.
'6' id)xit, vel, <jui vult, 'gcngc'. [ö. 14f.]
Sq fe^n Inir, lütc tjcrrlic^ fic gcpiangct
t)a6cii, TqS finb regia fercula. ^
«. ioin(n)§ l)au§: jn-:' l)niic.
V- r.' {jatte iimb ber: ijnttc, iiinl) bcr
»• 15 mit (Xrometen) : mit iaiid)jeii '•
all». 18 1 paral[ipomenoriitii 17 r(jn
Itürcrs Hund r
V. 19 ein(G)emiifc):cin!:)tülJelliiciu"^-
S)a (giciig): Xa tevet fid; /
«. 20 entgegen : ijr)m [//' ] entgegen
-" i.aiiviui. 17, II.
Cap. VII.
[ö. 4 ff.] Non est vcrmu. d|icit prophcta,
tu errasti. [t). 8.] 'Nduc: tabeniacula pa-
?!i.64(66),i3.storiim, piuguescent .speciosa deserti i.e.
VIl.
«■ 8 Hon (bev lueibe Iiinbcv ben Sd)n= 25
fcn): tion ben jrf;aji Ijiirtcii >'
zu 1 + Aratz: ^a\iii', rcflc bid) r/i 1' fiuo serius] luiic servo mHylich S .6. r
') ^ bccik dich. Vyl. Tliiele, Sjyrichwörter Nr. 'JfJ und 4iü. '-) Neuer Text
= Viily., Hehr. ^) Sinn: Eu/entlich heißt Nadion, (dxjekitet ron •j^'s, oufrcdjt ftc^t'ii
stabile, certum k., hier aber ists Nomen proprium. *) Weil die alte Überseizun;/
uitinutä laräet und die neue betrübt. •'■) Diese Koirektur wird erst 1543 in die Bibel
auf'yrnommen ; vielleicht ist sie auch enit $0 spät yemacht, da die schwar:e Tinte dieser
Besseruny sich deutlich von der Umgebuny abhebt. Hein: hat fTi"'''i'X i= iKüfincnfiidjcit,- der
neue Text entspräche aber dem vmher stehenden -srx = ein 2Jla6 seil. aBeiiiä. Dabei bleibt
aber die Sclnvicrigkeil, daß dieses eine Wort zweimal aasycdriickt wirc. Vielleicht ist mtr
PiCi'ix mit n'i'r = ber fedjftc Jcil, sextarius <ds Flüssiylceitsmaß oder /.dyarov der LXX
= üud)m mit ?.öyy>jr = ;; DJügcl vericecliselt. — Der alle Te.vt ßicmüfe entstand auch
durch Verwechselung von Xäyairov mit läxavoi:
!PtotcifoIl uiib ()nnbii^ttitlid^e Ginttäge. r2. Sani. 7.)
397
giften ^eufer, ftnb fett, fjabeu gnug. [ü. 10.] ju».
Non est localis | muvebitiirl , sed aninii
commotio.i ^ä) rt)tl§ mad^en, ut homines
non sint rebelies seilitiosi, seil paeifici, ne
5 flnctiiet populns iucerto regiio, sed fein ftill
fi^en, non solum eorporale, sed etiam JC.
Cnni iratns fiieris, (|uando cxcitas seditio-
nem, ba ]iä) boS gon^ lanb regt, tameu
non desperanduni 3C.
10 einen Dxt fe^cn ■'^feht r: ^sniu
falem
ba felb§ (bleibe), (bo§) e^
nic^t mef)r (bcrtegt loerbe) : ba
felb» luone \rli], [unb] e3 nidjt
me^r (unrugig) - l)nn ber t}rve
gei^e rh; dazu am unteren
Blattrande: J?ollicitus dubi-
tator incertus. rixator (de)
cum aliis de cultu. (Unrugig)
(non est) [in] pace et trau-
quillitate in concordia aniiuae
[um aus aniraae in concordia^
non sectis aut populorum com-
motione aut seditione ut sub
ludicibus, Ubi quisquis facie-
i)at (Miod .sibi rectum.
[O. ll.| Hactenus liabui iudices et Sani.
tft aH§ unbeftenbig gelreft. [ö. 16.] hie, illic
20 fuit arca. lani joI-S ]ü ^exu\(ilc\n getoi-f'
unb [tili fein. Prius l'uit uulla concordia,
pax. Sotoib fol tranquillitatem anrid)ten.
filii iniqui, pliiiistini [homines], fol S^aDib
fd^Ia^en. SaS ift ia getoi» de Christo.
25 £)en tert üerfte^en noc^ ^eute» tage» bie
^ubcn nic^t, item plures etiam tempore
prophetarum non intelLlexerunt, David bene
**i?89!i iutelle.\it. ps[almus hinc desumptns: 'Miseri-
cordias domini' jc. ju»-
30
[tt. 18.J SBirb fCoram domino'] in ben
SabernacEel* gangen fein. Admirautis par-
35 ticula, Cum quo est unquam factum, [ö. 19.]
n steht r: .1. para][ipomeno-i.Gtr(iii. is.uff.
rum 17.
aEe(B) gefid^tc: otte |bi§l
gefid^tc '
18 (fe^t fidj; : bleib r
19 gcreb: gerebt[t]
zu 2 [b. 10.] animi move(b)ntur liuc illuc, ut iam arca hie iam alibi, et aiiimi craiit
concordes in doctrina. Est oflcnsio et rixa sectarum inclusa in illa tuinultuationc. Schelten
[fid^] unb juiiten unteinanber. d^icimus: 3<^ ^"^ tcii^t, bu unreii^t. est animi constoniatin et
dubitatio r; dunklere 'Finte 3:S SBitb (für be) -jÖ factum (D)
*) Bezieht sich auf die alte Vbersctsung: bal e» nid^t nieljr belöegt loerbe; n. rechte
Spalte zur Stelle. -) Hehr, isii = in Unrii()c gerate. ') Xeiur Text = Ilebr.
*) Maskulin auch sotist, s. DWtb. s. v.
398
iprotofoü uuti t)aiibjd)tiftlicl)C (Jinirägc. (2. ©om. 7.)
>raxiiua vc^, hü5 bit bid) fo Ijcvrlid) cr3cic(ft K.
Kcspexisti nio dcsnrsuin. Jc'ictcv ©Ott, ein
gros xft§, has bu bid} fo eiii-j iiicnjc^en nii=
lieiupft. .§aft faniiliariter mit mir 9c[)an=
belt, Inic ein menjd) mit bcm aiibcrii, fo
groffe bing üer^eiffen. Significatio in voca-
bulo dei, had (Sott fold^ bing tebet [mag-
num] K. stupescit ad promittentein deuiii.
i.Ki)ioii.is,icn. [St. 126''] Idem locus repetitiir. 1. Paral[i-
poraenis .17., sed nuitatis uonniliil verbi.s.
Qiii dicit homiiiem, dicit suminain omniiim
calamitatum.
(^\t ba§ nicnf c!)cn recf;t §6 vv
erjcigcftu lic^ [c aus h\ä)/
alfo gegen einen 93tenfi^en';
(lufimtvr: ps[alm(i S Quid est 5 %\.»,'->
iioiiio. Soltu §err bicf) alfo
foldjer lueife fjultcn gegen einen
menf(|en. '^\i 'bai beine lueije
gegen einen menf(f;en. Dieses
iillrs. von der Tciihcsscrunij lo
31^ ^V)g9t3{ §grr an, ist ge-
strichen mul vonliöre rs lland
ist eingetragen der 154') aiif-
gcno)nmene Text: -\- S^ejt:
Sog ift bie tucife cineS 9}hn= is
fc^en, bei- föott bcr .SjO^f ift.
Daridter steht: 3^aS ift eine
SBeife einei' ':)Jienfdjcn, ber ber
§®(9t9i)[vvi §e9{3i [c ans
l)txx] ift; lotd darnntcr steht: 2ü
[GL] Scliulion. TiaS ift, bn
rebeft mit mir oon folrf^em
eloigen ;}ieid], bn niemnnb Xan
[tan rh] fonig fein, er muö
©Ott nnb 2)ienfd[) fein, loeil 25
er mein Son nnb bod} fnr unb
für fol tonig fein, loeldjuaUcin
©otte gel)i3ret / Ilorcrs llaud/r
3 bi^ c aus \iä) zu OjlO lufra 1. para!. 17. r IJ summain] seuteutiain mHylich
') Von 1541 bis 1Ö43 war diesei' Text in die Bibel aufgenommen. Die Bibel 1545
hat dann aber eine neue Lesart; s. unten. ') Wolier Rarer den Stoff zu diesen Ein.
tragungen nahm, wie er überhaupt dazu kam, erhellt aus folgenden Bemcrkxingcn: Jn der
Nachrede zur Bibel 1543 (s. Unsre Ausg. Deutsche Bibel i, 657(1'.) heißt es: „folgen etliche
Sptürfje, |o onbctä ücvbolinetfcljt , beim fie bi-ä()et iti bcii Uovigcii bnitfcii gclocft fiiib, 311^
II. eomiiiEliä VII. 3ft Uov nlfo gcftoiibcii, 3ft hai aJiciijdjcn rcdjt .yöffvv .«pe;!!;);? ©oI jftit
nljo (nuten, £aö ift eine lücifc eine! Dienjd)Cii, bi'V bct ,(;iL5-rr .'r)tf;K;lf ift .... ai*annnb aber
bifjc SpTÜt^c jtjt unb Dot nicmoU aljo Dcibcubjcljl fiub, tf)ut gcuugfnmcu bcrirtjt bct ... .^crr
1). 9}!ntt|in .. im Suc^: 5Bon bcn legten toorteu Soliibs (s. Köstlin-Kawei-au II, S. .'iS'Jff.;
J<!rl. Ausg. 37, 2 ff.). Und in der Nadiredr. zur Bibel 1545 (s. Unsre Ausg. Deutsche Bibel :',
>>75ff.) sagt Bbrer: . . . (f? fiub nud) etliche Sptüdjc in bcni jjjigcn Stud nubers l>cvboIniftirf)t
hiebet in ben Uotigen ... 2. Sam. 7, versii 11 unb 12 fteljct: 911) .fiö9i9i .g)teti, er,)eigeftu bic^
aljo gegen einem iDieujdjeri ? 3f' •» biefcm bind nlfo üetbolmctjdjt: 2n-; ift eine lueife eine?
Säicnjdjen, bet Sott bei .^(S3(:){ ift. Sf^olion: lav ift, bu tebeft mit mit Htm jotc^em eluigen
5Pioto{DU iinb t)nitbicOtiftli(f)e ©iiittäfle. (2. Sntn. 7. 8.) 399
[ö. 23.] Estiie lex tiiu erga liomines, [tarn u. 23tio(m Ooltf) llllb Uoil (feinem
niaguifica] talia osteiulere? Tu non es ©ottc): Hüll bell Ijcibcil lliib
debitor noster, postea veiiit expositio. Sa l)()ven ®ottevn * rh
gc'^ort sLpiritiis sanctus ju, bQ§ man bte
i verba Derftelje; qiiae liic loqiiitiir. [ü. 28.J
e§ ftefiet Qlle§ in vocabulo @ott. (Sl), r)iltf
®ott, rebeft bu mit mir, non Rex, Caesar,
magiui.s niotus fidei. ^
Cap. VIII. VIII.
w [ö. 2.] Cf3 laut, "^ai a ein teil tcljalten
^aBe. 3>ueen tob tjefdjlaaen.
Bella magna gessit, quae brevissime
describiuitur. Herodotiis dicit^, (jnod ante
darium nulluin tiibutimi sit datum niagi-
15 stratibLus. Bella davidis finb !urlj gefcE)rie=
ien; Theologioa prolixiu.s. [ü. 3ff.| SÖirb m u. s feine matf}t «n/, f?as(< »•; quia
ein med^tiger friecj gelncft fein contra totam forte ducem aliquem Israel
Syriani. caperet et occideret.
5pf)vat: ^\)Xüi^ r
20 D.cSafib lüo: Tatnb, luo
V. 10 ;3ornm(,) feinen Son: ;joiam
<Bf. CO, 2 [ö. 13.] S)aö ift bei pfaltcr. iis[almus habet feinen ©on
XII niilia, liic .18. (o. 18.| Xa§ ift coliorssuu i> '^encEev i.e. 5cf;arfftic()ter r
praetoriana. Contra, tribns Inda non liabuit zu 'ij^ricfter r nitf : (juia
25 sacerdotes ©inb unter ben l^ricftern gelüeft JC. studuernnt apud sacerdotes.
i)abm ftubirt fiel) beu '-^^riefter [!] vel er t)at
bie ^riefter gehalten loie feine Sone.
2 non es] nomines nuii/lich i l'aesiir] (lu) Caesar //i 10 .8. r 14J15 magi-
stratib (Ex Syria) zu 35 ©inb bic e.\ecutoies getneft, bie getiii^t fjabcn. ®er 5>6iitfct unb
{ein Incc^tc ^aben» ^crtlidj gcl^oltcn, fjobcn hominem occidere jc. r
SReid^, ba niemaiib fnn itbiüg ieiii, cv mui föott unb ÜJicnicft ftiii, tueil er mein 2oii imb bodj
für unb für jol Slönu^ fein, luclrfjs allein ®ott geijöret. 2a\io\i (ueiter im Si3üd)ün: öon ben
legten IB orten XoBibs. Auch Mathesius, l'redii/t XI 11, bemerkt, daß diese späte fkhriß
Luthers zur Besserung der Bibel heranyezogcn nurde: t)ernac^nio(^, aU D. !l'utl)et luibcr
bie 3nbcn j^tiefa, luiidjä immer Don Sag ju la^T, ber "in-rftanb iinb e-J lonrben tnel fdjöner
©priic^ ()ctlcr unb ftater gegeben, lucldje nndj D. l'ntl)er-j Slbfterben üon . . . Sibrer mit Süor=
toijfen unb Dtot^ ber ®etel)rtcii bon SBittenberg in bie lejjten SSibeln mit eingebracht finb.
Jedoch ist diese Bemerkung des Hathesius nicht ganz genau, denn noch zu Ltäliei's Leb-
seiten kommen die Ä>iderungen in die Bibel. Zu diesem Tatbestand, der sich ähnlich auch
noch für einige spätere Stellen ergibt, sind die Ausführungen der Einleitung zu nrgleichen.
') Der neue Text = Hein:: o";'i;,- ^lnd crßü. in gewöhnlicher pHuraler Bedeutung;
alter Text = Vulg. ») Herodot III, 89. 97.
400 "^Uotofotl imb l)niibjri)viitlid)c giiitväge. (2. Snm. 9—11.)
Cap. IX.
[o. 9.] '5/?;« beut !naben.' 3ft ein groffer
fiinb geUieft.
Cap. X. X.
[ö. 4f.] Sljrer finb feö gch^eft, f)a6en ftd; v. 2in(n)-? Iniib: jiic; laiib
tüoüen redten on Xaoib. fo. 12.] Pnklicr-
rimum dictiiiu lonh, ba§ fiub trauii gvoffc
Weg, 3" Jnal^ lEurl bejd^neben. [n. 17.]
»Syri i)ahm troHen Saöib f reffen.
Cap. XI. XI.
|ö. 2 ff.] £)Q toit§ nu 6o§ hjerben. [o. 13.]
(vin alter 9ieiiter, ein alter trindcr.^ 3"
ben friegen tnirb er Ijaben muffen ein tar
ober 3li5en^ig. Circa quinquagesimum toirb
er ein adulter fein tDorben. Nitimur in ve-
titum I'?] jc. |t). 8.| £ie tloua finb 3" %^0^-
ideo niu§ er ein fd^euflidic confusiouein an=
rid^ten. [ö. 12.] 'Mansit', Da§ Joar nic^t gut.
[ö. 4.] Purgavit. Concubitus e.st ininnindicia nnv4 jrer linreinigfcit imf. (Jmii r:
in tota lege, ;^ot ficf) gelnafc^cn, alS Incre ir Inimundus cultus ad Vo.«i)e-
man bei) ir gelegt. Quanta cccita.'; cadit in ram.
Davidem.
\m. 127-] [ö. 13.] gr toolt lein fd)anb--
becfel toerben, ]^at§ nid^t gehjuft. |ü. 14ff.] i-. u fcl)reib(e): frf)reib
Sa finb ti)rannen ftutHin. u- 1'. crfrfjlagcn incrbc: crfrf)lagcn
lücrbe unb ftcrbe- rh
[tj. 17.] 'Hetheus etiam nioitiuis.' ». -'obaS (bc§ jomS ift), unb (ber
.ftonig) ju bir f priest: bai: ber
!ünig crjurnct |r|, unb ^u bir
fpri(f)t-'
»•21 maurcnbaö er: niaurcn, baö er
6in naf§ gefel, |0. 27.] ^rf) l)abc bie »-7 (bcr.'pnnbel)geficIbcni.'ö(^''K;)i5!
Ijuren Uicg, l'ostca fuit regina rt'ginanini. ubel, be(n) Ha\)ih tl)ct: bie
tt)at |/Ai gefiel bcni §e{iK5f
ubel, bie Xatnb tt)et.
10
2 .9. r 5 .10. r i/.ll.r zu 15 d'm m\\n man tidjt fein tlciiie tov^cit 011* r
') Nicht hei Thiele und Warula: -) Neuer Text = Hebr., Vulg., LXX.
') Neuer Text = Hehr, ') Vi/I. Utmre Auay. Dd. :S:i, 475 und 6SI, noiine Bd. 41, 718, US.
1?totofoII unb ()Qnbi(^tiftli(^e eintrage. {2. Sam. 12. 13.)
401
Cap. XII.
[t).7ff.] S)te redete l'unbe [tct)ct noc§ ni(^t ba.
Sa§ ift ein Ijattc pvebigt flOueft. [ü. 15.J Pio-
plietiain piito facta [!J ytatini ])üst adulteriiwu.
|ü. IGJt.) '^6ci- boa mxaä) folset, loirb im iai'
er nacf) gefc^eljen fein. [t>. 24.J Actus salo-
inonis non iiivenitur in hiblüp. |ö. 25.] 'Com-
niisit Nathan': 3ift QU^ ci" i^H'iefter hJOVbcil.
|D. 27. 1 SBirb feft fein geUicft uon iDaffcv.
».Sam. in, i
«gl.
Cap. XIII.
[ö. 2.] Finxit se aegrotum, qiiia alitor
non potuit oa potiri. [o. 3.] S'ev ift ein
^üffman gcloeft. [ö. 5.] 6§ Idqi- ein onbev
tjnngci". [ö. ö.J ['piia] Absolom [Opinor] et
Tliamar' sunt Tlianiar legitimi, non naturales.
Non fuerunt prorsus nati ex Daviil uterqiue.
Et hoc argLumentum : P^cce qui egi-essu.s
ex utero mco jc. non condudit ine, filins
uteri, sed non seniinis nee huubonnii'*,
XIII
2. ffün. 8, II
.7in(n)§ t)QU§: in§ f)an-3
^in in(n)§: t)in \\hi
i. 8in(n)§ f)au^: in§ t)aii-3
II (Sie) t)er: !om \r] l)cr '
:'ü (einfam) : (be) leljbig [rh\: thir-
untei-: [Gl.] Öcholion. (lcl)big)
Dq§ ift fie f)iclt ftd) l)nncii
gieng nid^t mel)v, »nie eine
SJungfraUi i)in fvanli nntcv
bie lente k.
-1 (nntnutS): Ijornig]
|U. 20(21.] „©infam", nngctierbiig, fteUt fid)
fdjeufli^*, Et vir ;dei aclicm'' de Elizeo,
|ö. 20.| [)at fein schoma virgiuenm [frciiMinI
gefurt, ein granjen rod angezogen, ^\d) loolt
gern gestuni eibum k. t)Qt fid) geljalten
lugubri morc, [ö. 18.] \)ai fid) nid)t getjalten
[ut nobile.s virgines], non vcnil ad publicos
caetus. [tj. 23 ff.] S>u berjlüeiüciter fd)ülä,
SBie bin id) ben 23ofluid)tcn iinb a.^err[)ctern
pro|)rie, 53lend)Icrn, fo gvam, |ö. 27.] f^ft]
bcnnoc^ ein Qbenteurlid)c ^\xi)i '■ gelreft, quod
2 .12. T 4 statim] (po) statim Hs 5 ctnoc^] et nac^ Ih 11 .ii. r
15 naturales, (liabuer) 35 I|at] (v) ]^at J/s
>) Thamar ixt wohl refSfhrieben für AmnKw. ') Vgl. Aposlelg. 2, 30: Saqwog
= männtidje ^tbftammung; «oi/./ac (JJ) =- tnciblidje ■Hbftainraung. ') Vtilg. hat n«r Veni;
alter Text = LXX; neuer = Hebr. •) ^ zornig; vgl. J» Wtb. •) .S/«n. IMhei- fnuhl
im Dia*:; J. Köii. S, n mit Vnig. couturbatus est ilie hier sich fimhtnk \Vnr:el n-Sw.
•) sonderbare Sitte, Art.
Sut^er? aßerfe. Sibelütietic^iing 3
2(5
402 ^totofott iinb f)nnb!d^tiftlid^e ginträge. (-2. ©am. 13. 14.)
non ausi abire ni.«cio rege, forte propter
«iispitionem seditionis. >'-2äja(f)§: fQ§
LÜ. 30.] S)Q§ ift ein bofe Seitung gelüeft
Davidi.
2. gaiii. 12, 10 ®a tompt nu llria§ 5Iut: 'Non recedet a
.«unguis ;i domo tua', .supra .12. i'. 3i 3urei(f)§: 3Urei§
Cap. XIV. XI III.
|ö. 7.] @r ift mä) f)art »oibcr ben @on.
|t}. Iff.] eöcnt^euiitc^ [P. M.] Poltf gelneft,
t)at m^er Uftigteit gebraucht quam graeoi; i,i
(iraeci [D.M.] didiceniut [ab illi.sj. " c ba jucii iiiciiianb toct)Vct) : ba
!eiu vetlcv mar xn/ r
\m. 127"] |t). 7.] Unici filii f)Qbeii ein fortcil
ge()abt, fnit liber. @ie ^aben homicidiuni
geririgci getjolten 'piani lieroditateui jc. ü
|t). ll.| Ivex bifpenfitt |)i-opter .snceessionem.
JD. 13.] S)a applicitt fie [eg] [Est adhiu-
antccf'dcns], non rcdnoit rox cxpiilsnni siiuni. '• ir. 'imi bellUicfcn be-SlioldEv) :Tcnn
hai Dolo mad)t |iitadjt c aii^
machen] iniv bange' r: (lurn: -m
i. e. fimoroni
»• " fül fein, (tüie ein ©pei-Sopffev) :
fol mir ein troft |'A| fein-
».18 nid^t 1110«: nid^t, toa«
i'. an olfo liienbe(te) : alfo luenben -';.
folte r
(tüei»): [merdftj
«. •■:' 3og(e)^: .sog
jü. 2r..| äl*ar fo fctjon, bac; man in loben " ■■ fo fdjuu (niib foft loblidj) aU
muft propter piilcbritiidincMi, Mt loniia prac- v'lbfaUnil: fo fd)Lin üU '?lüfa :.i
dicaretin-, boc- {)at in and) betrogen. loni nnb hatte biefeo lob fnr
allen i/i
|0. 20.| 3ft ein ftfirö liyporbole: 1 l)nnbert
drafliinac finb .1. l'lpoteder pfunb', !^\w\]
tlein pfunb. ^JJian loirb |bie| fd)er^ mit ge= 3,s
S .14. r IT fcä (|bo§l) IS (ICst inor) mm .V.7 (4) 1 fjmibcvt 35 (jic) |bie|
') Der neue Text --- Hein-.: i:s<-ii.- dmti allen Text läge sugriiiitle: i;kt; — (ba-?
l'oK) fie^l inid); T^XX: ött oyicjai fif 6 /.auV; Viily.: luiu'soiite populo = .s. o. „l)nn bei)'
IDtjfu \>ti Bold-V. ') Neuer TcrJ i- Helft:: tiller == l'utt/., LXX. ■■■) = li Ihnen
- y» Jhitclimeti ~ :i(>(j (Iriimm. ') y.»!« Schere, mit dir ilnn Ihiar geschnitten wurde
(Heiter:: Ijutlters).
^PtotofoD unb ()anbfcf)riftlid)e ©inträge. {:i. Sniii. 14. 15.)
403
iDogen ^aben. [ö. 28.J ©inb nu .7. tat, quod
uon vidit aspectuni regis. [fi. 30.] 'ftctft'/
i^ebt toibber an, @in bieb ift nirgetib Scffer
(dieitiui am galgen.'
|ö. 32.| ''JJcifietljat', dubitat de liof, 'Mn,
[er] i[t front. [O. 33.] 'Osculatus' ben fromen i>. 33 ^bfalom ha'i: 'iHbinlom, bov
ludam.
in(n)§ t)au?: jn? t)au§
Cap. XY.
[b. 2fl.] 6t eilet ,3liin i-egno; Non est «. 4
10 nafiii-alis filiiis Davidis, ^ft ])<)piilaris gclüeft, i' ■■
Sae gel)Ort ad capieiuliim pojjiilniii.
\t). C.J 'fiirabatiir^: ibi exposnit se, Ulis
u pi"aestigiis dementavit eos, non intelligentes
esse siniilata urtificia. |ti. 8.] 'Si rod|iixerit':
pfu, ba§ bidj ber bonner erfc^lage.- |l). 7.| ni».?
40. anno: [D. M.] Hie oritur (juaestio niea,
Si est 40 annornm, ut te.xtus hie clare dicit,
20 non fuit filius davidis jc. ergo apcrtuni prius
fnisse natum antefjnani patcr dncei'et eins
matrem. [P. M.] Si non fnisset natnralis
(Hins, f)ette ftd) ^oab nirf)t fein buvffen fo
annenien. 40 anni intclligain liisliiiicc, de
2.'i 40 annis regni, non personae. Exiliiun da-
vidis ineidit in ])ostrenia i'ins tcinjioi'a. Lyra
dicit, incipeic tenipiis liornin 40 annornm
ab unctione davidis, perseciitio Sanlis diu
diiravit, et snb ca fnit rex, 20 annornm i'nit
30 nnctus, 30. (it rex, post regnavit 40 anno.s,
post exiliiun iilnd tüirb et ein jcl^en iar
tegirt l^aben, fnit sapiens experientia et
spiritn. Istis decem annis post exiiiiini eoni-
po[S8I. 128^]siiit psalterinm, repetiit totnm
nr. cnrsum vitae, et carniinib[ns sacrisdescripsit: ». "
l' 11!
XV.
im Sanbe ba>3: im Sanbc, \)a-i
(baö cv mit jm vebct): (b)
(tüolt) ba-5 ev l)l)n luult an-
beten (l^ie) r
t)anb auy nnb : biiub nu-?. inib
.?« 'ilad} Dici'ijig jaicn sieht r:
.XL. ab nnctione Daüid (jnia
.10. annis passns perseeufio-
ncm. Unctns .20. aimo etatis;
(lazn am imtc.icn JilnflrauiJr:
|/.7.| (3.^iev,^ig iarcn) S)icfi'
.XL. iar vcd)cn Iniv Hon bcv
crften falbniig Tauibs. Dmn
cv ift XX iiiv nlt geiallut,
iinb X iav Herioliunirt (vlibbcn
nub l)m XXX. iav toiiig bc
ftetigt nnb angenomcii.
9 .15. r zti 9110 (('üijt)'.iriiiiii pauln |iivst legcs)
zu 27ß9 ergo fuit naturalis filius r 29 rex (lsf.'i p)
') Nic}d bei Thiele.; ri/l. iilier Ti-trhreileii I. KU.
Bd. :u ', :s:s:i Anm. 1.
(einfeltig): l)nii i{)vev cinfoftr
bem ©itonitcn XaUibcf: bcni
©iloiiiteu, Taüib-J
rh 20 a])crliiiii) oportet miliilirli
Hl ein c «».< uni6
■/.<;. ') S]wir., vfiL Ihiare Aii^ii.
26*
404 5?>:utof«n »nt' t)oiibfc^tiftIidt|e (Einträge. (2. Sam. 15—17.)
Id. ly.J i.e. bii fiift ^ie nid^t Inircier. i-- lo (jeud^ auä) Iniber an bcincn
58tft cie^ogen Uoii bcinem ort, oit)^: unb (l)Qft bidj) üon
beinern ort (begeBen) genügen
^iel^er r: dazu unt um obcrni
Blaftrande: Alii: ad lociim, ■■>
sed male.
>' -'0 ®(i)j'tern: ©eftern r
|ü. 22.] '!inber\ So fol ein fonlin feinen
imter et)rcn, |ö. 2:').] S^H'? ift ein fleglid)
iemerlid^ proccffion. |ö. 26.] MaxiniM ol»;- lo
dieiitia legis .7. iis|aliiiiis ftet)et bo. " ■;; nnb mit end; ^jn)iiiina,i: nnb
mit eud) cluv beibe föne |^/'|
3l^imaa3 '^
1'-^« felbe ber: felbe t}nn |'i bev
'<ij.7, nf |b. ;51.| '.'\liito|pli(l': ba Innv ;}eit, bov ev '^
fo eoiitra <iirii betet. " sj tmabeftu ben xatfdjlag: tünr=
beftu mir ju gut |//'| ben rat=
jdjlag'
( ap. XVI. XVI.
^^sft greulidje tentatio et panixLvsmus. nu. i gefattelt «»(/ ftfict IHofin xnt, ai
Sßie neeiiid)* f)ilfft ninfev t)[ei'r ®|Ott damr: + -|
ben feinen auä.
ä.
u. 4 f^irad} (mit anbctten) : fprad)
3c^ bete an r
für bir mein(em) §err(n)
I6nig(e).: fnr biv mein §err «:
fonig.
nuML' C^lenb lOiL <l(i~.n r: ]-
>' 1'.' biv fnr fein mii in fnr bir fein
tjip. XVII.
XVII.
i"ijsni(j)t feumen nul. d<ir.H r: -\ :io
|i('rtürl)al)it
v.'jiBen(n)§: 2Bcn§
1., 10 (veblid)) ift: frieger |///| ift
(rebUdjc): frieger r uni niunr.'.i
"11 (unb) Don 'S)ü\\: Don ^au ■'■'■'
bein '^''^rfon jietje unter
75 ba c aus ba(§) 20 An. r
') yl//*r Text = Heltr. ») iVc««' Ter« = ITehr., ViiUi., LXX. ») Aller Text
^= Vultj.; neuer = liebr., LXX. *) ^ knapp, ilih/'lii/':' mler /lemiilit/evf}';' s. ])Wfh.
n. V. nnhrUch Uiisrc Ausy. Bd. I.'i. '.Hl. 7 und :i.'li>, T. '■) Jlir hiipifilinifant/ i.tt i>i H.i.
ifar niclil kennllicU ycmacld.
tUulufutt uiib J)üub[cgtifllid)c (Siiittägf. (2. ©am. 17. 18.) 405
jnctl unf, dazu r: -\- facies
tuae in hello,
«..sftritf: ftncl[el
unb jnn: unb fie [r] itiii
.s iiii).i3 fc^i(fct§ «<nC, dazur: 6cf)idty
i. e. ])raecepit.
v>. .6 raffe: lafft
in 1). 17 eine 5)lQgb unt und um
[b. 20.] S)a ift ein mendaLciimi. forte ». 20 jn(n)§ liau§: jnö f)aus
10 ilf/c/(«Z ^ est proprium flu vii. fb. 21.]'aquanr: tlieffcrliii nnf, dazu r: -\-
[0. 20.] haä ift ber :^^orbnn, ut sequitur. luaffci- iliirfial
3fcn§ ift ntd^t ber Jiorbau. » 22 £)at)ib(,) ouff: Xaüib niiff
[ö. 23.] '^ieng', ha gcf)orftu f)in. f)endeni»>'.23 ;'?« '^ieng ftci^ r unt: \\\nv\
[Eb(raice], !otnpt ha^ beubfdjc- IjcncEen. §en(Jen-
i.iiiiijc3a,-i ib [b. 24.] Machamüm, ubi lacob 3C. Gen. 32.
[b. 28ff.l ULnfer ^L^rr 9[ott l^ot fie noc^'"« ■■*? grü^ unt, dazu r: Sepholh
gcfpcifet 'in deserto'. mo.-.s fcfe nnf. dazu r: lac
iüar ju cffen: Wax, ju effeu
Cap. XV 111. XVllL
20 u 1 ba§ boI(f ba§: bog boltl, boS
[b. 7.] ©inb ix boä) nur 600 •\ (piomodo
crevit numerus: 2000.* fb. 8.] ha ift bie
l^ocfjjeit Bclalt.^ [b. 9.] !pferb^: ift 66reifd); '" »■ •■> biäe Gitfjc xnf, dazu r: \(if.\
Su)> est ipsis pfetb. Non spi.s.sa, crassa, + (i. v. efftige)
25 sed densa', perplexi.s rami.s. [b. 11.] 'Bai- iiu>. 11 einen föiirtel U7it, dazu r:
tlieus' militaris, dotium honoris, ift ein nit Baltlicnm unuiii[«/;?f6«.--uiiiini
bing 3C. ©n 9iitter gurtel, 3c^ luolt bicf; Baltheum] einen ritter fpoiii
jum 9iittcr gefd^Iagen I)Qben. ». 12 (SBerJtiaret mir hm) tnaben
SlBfalom: lautet eudj, ba§ nicfjt
U forte r 21 (18.) r quomodo] quo Ih
') Hebr. wysn b;^a. 0 Hebr. p:rpi = unb "^icng fid); Luther meint also, das
deiitsdie 'Ijendeil' sei ein Lehmaort aus dem Hebräischen. ?Cu dieser popuUir-clymologisdwn
V ermniung mag ihn rerführt luiben einmal der ähnliche Klang der heiden Warte p3n und
'^ciitfcii und dann die ungefähre Übereitislitnniwig der drei Hauptkonsonanten in beiden
Worten. ') Vgl. Kap. ],'>, IS, wo Darids gesamte Mannschaft auf 600 angegeben wird.
*) 2000 Hs] soll wohl 20 000 heißen; im Schreiben von giößercn Zahlen ist liörer (ebenso
wie Luther) noch ganz unsicher, wie eine Menge Beispiele in den Bibelprotokollen durtun
können. ') Sprichw., nicht bei Thiele und Wander; Sinn: ist das Unredit gebüßt, die
Sache aus. •) Sinn: Ahsalom ritt nidit auf einem Pferd, sonst müßte im Het/r. stehen
WD = Sits = 5Pferb; aber das Maultier (i^D) vertritt bei den Hebräern die Stelle det
Pferdes. Luilier rergleicM- hier wieder (s. oben Anm. 2) das hebräische nie = pered und
das deutsclte Wort p(f)erd. ') Vulg.: condensam quercum et magnam.
400 'iSvolufcIl iiiib I)ii!ibid)viitüd)ü (^iiitviiflc. •_'. Snm. 18. 19."'
iciitaiib bem [/■/'] Inaben ?16=
falonx;'/"^" r: (scÜLieet tauj^at
lind am oberen Blatt mndr:
\<^1.\ (i.e. leib «)iic).^
|li. If.! licv3tcl)fn, (Sv l)at geeilt, l)at jm-fl, i- h {%.^i alfo, ^^d) tuil an jn, s
er ntod)t im entfaücu.- Sinb Koiuana pila, fiii-beineniangefid)t):^"\d)(bin)
bie Heinen 'ipieffe' gcUiefen, .spatiosimi ma- tan nidjt )o lange bei) btr (l))
•;■]. 1113, :js iiih|_iis, fjnt Diel Iicnbe baC' mcer. lieräit)cn y
iu(n)5 fievlj: \\vi \]txi}
|l). 17. 1 liliii.-^ regi.^ lt)irb fd^enblid) begraben, i"» i« npb aweperat r lu
ramn: roüm nut
1) 22 bu loirft (nidjt eine gntc S.uitt^
id}aff t bringen) ^: bu toirft (!eiii
boten brob finbcn) * r
|ti. 23.| (ir ift ftracE'3 fclbS ein gcloffen, l)at v -■:; (aiiff beut) ftraif(eu) hJC9(e) i:.
aEc trunie be§ farlueg« nnb fnffteigu k. nnb fam Imr (Jnfi: ftradö
Isla liistoria piito facta est (iO. auuo Hiegö mib fam (5nft tiorl'""|
<tati.s David, gr tuirb ^Jlbjolom ge|cuget i' ->4 |a(f)?': fa§
[)abcn im 38. vel oO. iar. Söirb Slbfolon i" "-'■■. ima «Uctio n-r: i.e. bonuin
etloa 20 ober 21 iar gclueft jcin. Über nuntium Enaugelion. /• m
21) iar tnirb er nidjt geloeft jein. % na.. -e guter Sote unf, dazu r: i.e.
Euangelista.
u. 23 liici'3 ntd}t lna§ : lDci-3 ntd)t, tvas
B .11 Qä) bringe eine gute 33ott)-
fdjafft: [(©Ute bottfdjafft) .§ic --s
gute »ottlfcfjafft.
u. 33 (uumuts): [traurig]
Cap. XIX. XIX.
In. 2.| Victoria conversa e.s( in iiictnin.
1*1. 128>'| H).;5f.| 2)te liistoria ift fo flaglid) 30
gejd)rtebcu, bas über aEe niaS ift, (y-j ift
im aus bcrmaffen lube gefdjefieu, Ticbeilofeu
Ücntc Ijoren nid;t auff, doiiec vcnenint in
iliscriincii vitac, fo marf)eu§ benu bie fronten
Icute U)eiuen k. |ö. •''>ff.l (5r rebt Uuirlid) i'..''jn(u)y l)aue: juu baue 35
aiidacter cum rege JC. |t). 9.| lani |iriniuin i>. s jn(u)'j tl)Or: juS tl)Or
20 etlDQ (-■ aus ctlt)a(s) 'J'J .19. ;■ 3-1 bie <; aus bct
') I>ie gedruckte Glosse lautet: ^miim: l'cibc tl)ii. [^nnim ^^ denk' liir):ii.\ ■) a\l'
foUcii = entgelten; s. Dietz s. v. ') Die alte Übersetzung bleibt. 'i SSobfitbrob fiiibiii
= afa Bote vfillkommen sein; vgl. Dietz s. v.
lUotofoH mtb l)ünbfd)rifUid)C öiiiträgc (2. Süiii. 19. 20.) 407
agiioscunt benefieia Davidis. [o. 14.] 'Cor':
So mu§ man btc Beftien lotfeii. i' -.'4 (aulgepult : gereinigt r
1) -'fi fjot (unrecht mit mir gcfarcu; :
^nt mid^ betrogen /•
5 i». -'! (unb mag) t()u(n), h)a§ (jm)
toolgcfcllet: t()n, rt)a§ [bir]
rt)olgefcIIet '
i'. 2s .ipauf (e) : ^au\
[b. ol.] Barsilai: \\. e.] ferreus. [fi. 41.]
lu 'Oiuues Viri Is[raer: @3 loil nu niemanb
uBel get^an ^abm.
G» finb bie redeten jhjccn liin beg, Alii-
tophel iiml Absüloiii.
[ö. 42 f.] i. e. est de tribii iio.-^tia Inda,
IS %abtn \{S) mit ein anber gefdioltcn, 'Bxnh ™v y.' mt{)x loil , dazu r nnt: xws.ma'^
alle from. benn (bu)-': benn l)()r r
Cap. XX. XX.
[ö. 1.] V. d. ;"\ft ein luenig [nnlangefefjen i> i ({leruffen/H'inberiimlJter/"«/,
gchjcft; '^ot and^ nioüeii ein gvo§ gefrf)rel) ildrüber: (-f vocatn.s), (hr-
2u erlangen, [ü. 2.| unb fonig luerben, SBibcr unicr: i. e. uniis de nobilibll^s
ein nclo jeden. in familia lemini .seil Saiilis.
©n cbler eernb^eftcr man
dnzu am unteren Blattrandir.
[Gl.] (SSerümfiter) @iner bon
si ben groffen f)anfen oom tiotien
%hi\ ber groffcn anl)üug i)m
liolcf nnb ein anjet)en ober
irnmen f)atte, mie Gatilina
ju SHom jc*
.30 » » (Unb e§ öerbros jn) : Slbcr er
öerjog^ r
». 6 (Unb) Daöib fpradj : [S)ol
fprad^ Satiib u»t
tu 0. 10 ben toanft »nt, dazu r: Quinta
35 111 B. u an ^oab Ha S)aötb unf
18 .20. r Sit 181408, 7 am Rande: |b. 16.] Jemini, ^aScit bnä regmim et^olten Wollen
(IBe^c) (20, 1] Ä«6a Joab, [o. 13.] ttieiä Amata \fm^ViX\i)lm, lonrft ein anbcr, fo t^ut et im aüii> atfo.
'■) Netter Text = Feto-., LXX, Vulg. ^) Fi«///.; maior. ») Alter Text = Hein:
*) Hebt:: s^p: = e§ traf pd); F?«/«;. accidit; oiec sowohl im alten rnie im neuen Tert
aufgefaßt als Form von Kip = rufen, nennen, wie in LXX; daher beruffen und betümptcr
übersetzt. ») Im alten Text ist in^ = jögern rerwechseh mit mn = jürnen.
4U8
51.U-otofuU iiiib Ijaiibidjviftticlji; Ijiiitvägc. (2. Süiii. 20— 22.'(
lö. 12. 1 V. <\. ba leit Amasit, bcr Uiolt aiidf)
fuvft fein.
16 (Sig ift bie rebltdjc iiiib tvcluc
©tab): ;3c§ fiin i'ini-' l'ii» t'L'ii
f ricbfameti imb trducn ftcbtcii r
9t >■
XXI.
fjeiigeit : + nuff | /// 1 tjcnflcn.
(A^rw r: (-f afligemii.s)
i.MtMi j,2;.ff.[t). 23.| Bcnuki ift 'A'id}tev gelüeft, Pleti finb
feine bienev, liino postea Beuaia fc^legt '^soü^)
tob. % juu.
Cap. XXL
[ö. l.| SGßie geljetS boc^ fo uBel 311 in bcr
lüclt, loenn bie ^eiligen lente leben uub
regieren, [ö. 5. | Thimmn: feret ^in tcic ein
•4ii ■!«, 13 ji t£)ier, comparatuj< iiimentis jc. u.
[O. 9.] 'Crucifigere' ^ non fuit in usii apiul
Iiidaeos, suspenderunt honiiues, sed clavis
affixerunt cruci; hoc recens iuventum e^it
adhiic apiid Tiircos. Sßie rottet unfer .öerr
©Ott boB "^aufe au5! Qnare gibeonitae non
servariint legem Mos!, qiiia [)er uoetem per-
luanserunt iu cruce. u ii (jnr feiten): ju ^dar r
[ti. 16.] Gdliatli fdjluerb toar üerloreu, brnni6 ''■ i« f)ntte (einen) neUi(en .'pniiiifd)
I)at er ein neVoö ge!rigt. an): ^otte nein troffen ^Z'.-
dasu r: -{- Ense novo (auff§
nett getüafinet, geruftet)
1! (bie Seudjtc): ba§ liedjt r
\'i zu ©oft ^teJd r nnt : [GI.\
Vcl Gob.
ia®(a)Iintl): ©oliatr)
■-'0 (.^abberman) : (groffcr) lauger
man* rh
XXII.
1. .'. t)Qttc(n) ntid) nnibfnngcn
(briidje) beö tobes: l)nttcn niid)
umbfangeu [biefdjmertjenl beS
tobeS
.'* .21. r zu 14 Ci-u<;ifi.\io est umiiiuni geiiliiiin anticiuissiuiuni sii|i|iliciun], .\gerB
in c.racem. r zu 21 [u. 16.1 ©i^ f)"' luollcu cf)t cinleflcn unb bcn loitia l)tniidötcii. r
32 .22. r zu 33 [tt. .'j.J 13U) f<chiber r
') Weil die Vulg. crucifixerunt hat. '-) Hein:: sbs fsf im nUeii. Text als iii)[)C!llci-
tivum = jur feiten, im neuen ncldiyer als Nomen proprium au/iiefaßl. ') Hebr. yn-i
ron n^r = Säiiflc; im allen Tavt verwechselt mit "p-] — ©ttcit. l^abinman a}is L. tiiir hin
bekgt; 's. DWtb.
V.
( ap. XXII.
"La tompt nu ein fdjtuecr (kpiitcl.
."). I 'contritiüiies',
tPtototon imb I)aiibfd)iiftlid)c giuttägc. (2. Sam. 22.)
•109
fti. 8.] conquassatioucs. [ö. 9.] Aph l^cift
6ctbe§: ira, nares.
[b. 12.] i.e. finftere lüaf jcvluoldfen , [ö. 13.]
fulgetra et fii]<ima rodiliinus: 'blt^', [ö. 19.]
'3uberft(ä^t', borauff id) micf) Iet)ne, i. e. 3u=
ücrfic^t. [m. 129»] @tn auferleien Ueri.
[tj. 36. 1 'fd^tlb iiexiy, fieg» Jueie bcfier.
[ö. 42.] Eb[raice l^eift nid^t respiccre, fvcunb=
lid) ftd^ 3u t^i"" '• '■'■ fic fomen mit g[iitem
iiotte§bienft, fteüeii fi(^ fein, umUciK' ULnfcnn
16 I)[eu- ©lott abfieuc^Ien', tuic fidj ein mutet
gegen bie finbev [teilen, iiub ein f)unb gegen
feine !^errn, »oHen-j U[nfcrcm [)|Cir gLott ab
l)cud)Ien, funncn fid) fein ju lieBen, 6-3
fol aber 'clamare' l^eiffen, quia se[cjuitur,
2u nou exaiidivit cos, ineiitiriitnr tibi iniinici
tili i. e. e§ loivb inen feilen, bu bift inen
Diel ju ftard. Sic hie.
a
30
i'fli.
11 unb er(fd)cin) : unb ev [fdjlocbtl
»29 mein (e Sendete): mein ftted^t]
»•33 (fpe[)et) mir (aug): tncifet mir!;!i'i8'
». 55 (treibt) ben e()ren 33ogen mei=
ne(r) arm: [Icret] meinen arm
ben eljren 3?ogcn fpannen >■
u. 4ä ©ie (rnffen) : lieben fid) ju rh :
ddsu r: rri- ;-'i- (fein 3U lieben) ,•
darunter auf dem unfern Bhift-
»■rt«f76;BaalitaeT)cii(^eln,ftetlcn
fid) freunblic^ gegen @ott, fic
t)ofiern
varn.s
i:ltilni5
inoribus
precibus
' gestilias
unb
meiucn§ feer gut; darunter:
tan fid) fein 3uUeben^.- da-
neben mit anderer Tinte, aber
von Luthers Hand: [G7. ] (@t(^
^u lieben) S)ie fid^ mit üiclen
@ott§ bienften luoüen nmb
(Sott fic^ tüul üerbienen. WcU
ncn§ l)er^lid) unb tl)un§ mit
crnft. 5lber on ©ottel itiort,
au§ eigen eriücleten ..*....
Diefolf/endcn Worte si)td beim
Einbinden in der Mitte durch-
schnitten und unleserlich (jc-
worden; sie lauten nach der
gedrucJctcn Glosse: furncmen
zu 1 OS coiiteiere r 2 iiares, (est ira ua) zu 12 f. [». 42.] nsu. 2Ba§ ©olt nidjt
Iic6 ^at, bü§ ftctt fi^ frcunblidjci: uinnibus gestibus inorib^us [Hs. hat mutibusy blaiiditiis
«luiiui veri [eius filiil ut .-iaitidiites Baal. Eadeiii vo.\ quae est. Gen. 4. IJespexit ad nmiiera i-^*i)|c<,4
.\bel jc. 3unbet boä fcut an unb ItC'j im§ gefoUcn ut pater arridet et blanditur pueru. Isa^ia: 3a 66. i:'
biaiidientur vobis super genua vestra, ut uiater cum infante ludit. r
') = abschmeicheln : nicht bei Dietz. ') Die Erklärung des ungewöhMchen Aus-
drucks im Text lieben fit^ ju (nüid. fid) ,5110 lieben = einschmeicfieln s. Lexer) erklärt Liitlicr
in der Glosse. Der alte Text ist nach Vulg. (clamabunf» und LXX (rgl. T's. 18,42); da-
neue legt wM dem Hein: ivd' die aramäisclie Hedeutitni) ssu; = fd)inetd^eln zugnind,
uxihrend die Form ron nr-J = nod) ^ilfe fic^ umfd^auen abzideiten ist.
^^JvolDluU unb l)aiib|d)tiftlicl)c ginträge. (2. ©am. 22. 23.)
[U. 45
innrfjt
alioni
ha fic
silia,
fein.
. I bofe ünbev iiabm ftd) an niid) gc=
, aber e§ t)nt inen gcfeilct'; filü
friLstrati sunt ine j)er.sequendo, unb
fatjen, quod non potuenint .-^na con-
muftcn fic fomcu nub nur iyl)orfani
Ö. 51.| 3)a tontpt in fine Christus. ^
Cap. XXIII.
.1.1 'Sid^tcr', poet.
|t). 4.| 'Et sicul iu.\': (%id) luic bic
morgen rot auf bev niaffen ' anff gcl)et.
|li. ^y.\ nod) ift'3 nic()t gegen nicineui ()aiife,
ß^viftuü ift ba. Noii coni'use uiecuni
loeutu.s, sed distinctc et Ordinate, tuie bao
f)oI| fein ordiiie auffö fcur gelegt ift .'c.
toie unfer münd^c unb aEc W)-
gijttifd^e f^un.
44 (loirb) mir btene(n) : bienc[t] mir
Hill. da.:ii r: (traus)
4.S (bic frcnifeben Äinber nerlcugnen
mid^) -Aber biefe) geI)ord)en mir:
[(fct)len mir)] ben fvemfiben !in=
bern l)at'3 tniber mid) gefel)Iet,
unb l^i gct)ord)cu mir
12 .23. T
-4si. la, 45
XXlIl.
1 bcr ^Tian bcr: ber Wan, ber
ber (3um gefalbeteii Ooottc^
:^vaco6 auffgerid)t ift, unb ein
lieblicher i-id^ter ;^vfrael.) : ber |.l.] is
tion [2] bem 5)leffia be§ ©ottes
;3acob getoiffe ^uffigung t^at, unb
öiel tröftlidjcr ^^falmcn ;^froel
bat)[o]u gefungen ^at.- rli
^ meine 3ungc(n): meine junge -»
Die Verse 3^ — 7 mÜHsen zwei-
mal anfycfiihr/: werden. Sie sind
das erstemal, gewiß aus Anlaß
der Kontmissions-Ixevision, von
Ijuther durchkorri giert ivorden; s-'
anddirscKorrekturenfmdenAuf-
nahnie in die Jubeln bis l.')43
(s. ITnsre Ausg. Deidsche Bibel 2,
G'Uiff. Nr. 74). Wie es sich mit
der sweiten Textkorreklur, die m
von Hörers Hand geschrieben ist,
verhält,wirdunten gesagt wer den.
') gefcilet =»= nie Indien sich in ihrer F/rwartnng gegen mich getäuacht (riß. Unsrc An.^g.
lid. ■I.'i, 37, 3^1). -) Diese Textändcrimi/ hat Hörers Hand geschrieben; zum Zeichen der
ridiligen Eimveisung stellt über bei: .1., nber öoit .2. 1% findet Aufnahme nur in die Kbel
non 154H (Unsre Ausg. Bentsche Bibel 2, 660 f.). Die folgende Volthibel W;.5 (Unsre Ausg.
Deutsche Bibel 2, ßTr, ff.) hat folgenden Text: ber Uoii bem 3J!effin be§ ®ottc§ ^ncot »lotfidjett
ift, licblid) mit *4-'iolmen ^frael. Hiesir Worthmt ist in unserem Hande.wiii/itar nicht ver-
merkt weder von Lutliers noch Hörers Hand, er findet sich ahei' so gut wie wörtlich in
Luthers Schrift: 3]on bell legten Sffiotteii ®ntiib« \M''<: rgl. Kösllin- Kawii-au 2, fiStiff.;
KrI. Ausg. 37, 2fJ'. ') =: überaus. Wohl ein Adverb :u ergän^'n 'lierrtiüi.
'i^tototüU uiib Ijiuibjdjvifttidjc (Sinttägc. ('2. ©niii. 23.)
41
[ö. 6/7.] ©eilt regiium toivb ftet)eu, ?l6ev
lü syuagoga vastabitiir, boS ftel)ct flai" bil.
£)rt. [ö. 8.J V[iilt d[icere: In eatliedra.^
|ö. 7.] ©ie ft^en, tote feft fte luoHeii. nt
iain papa, taiiuMi fol iimdtomcn in sua
•^ossione, mit tempcl, ttrrfjcii uiib all treiu
15 luefen'", Tempore vastationis coi!;itab[it
temphim Civitateni etevnain, tüoHen I)ic
eternara sessioncni ma(^en, Ut iain pa])a,
<|iii putat so feft fi^cii 3C. Sed, tuenn fte
ntcinen fte fi|en am aüei' feftcit, depo-
■jv niintur de sede, ^n [fampt] ircilt ftlicl,
legiment. 3)o§ f)etten bic oi'bcii iiid)t
gemetltt. Sic Romani Imperiuai sine 2C.
Daniel cum «teterit, i. e. SBetllt fte Jlim
Oii. 18,7 Ijodjftcit fomen, sedebo regina 3c. sed liaee
•-'5 2 veaenmt .1. liora [S3I. 129''| i. c. eris
orba et vidiia, sie omnibns tjui super-
biunt contra deiim, i>apa, Tnroae, 7C.
35ottbeii (jelbeii liefet man iiivgeiib benii
au bicfemort, 1. parai|ipoMienornm .11. in
gorLuuuiieo .12.' (v§ fif)ct, baB bcr gantje
locus falsus fcl)\ 3ft magna Eclypsis.
34
Die Bände unsrerAusfi., Dcutüclic
Bibel, die die deidschc Texthibd
bringen, werden desnäheroi Auf-
sehluß darüber (feben, in welchen
Biheldrucken die einzelnen Texf-
oarumtcn auftreten bcziehunus-
weisevcrsehivinden,umdeinneiteti
Text Fiats su machen.
X'. fi bie lofeii (SSitbeit) : bietofen leüte r
». 7 (an ircm ort^j : [(i)un i)t)vcm ©itjs)]
l)nn l)l)i'em tfjron r, dum r: est
sessione de sede potentiae. Dana
am imferen Blattnoidr: ©i^
\unf], ©tuel, tl^ron, md). Sedeocn i».
regina Orba et vidua. (Pr) (dum
seeurissimum im])erium esse pu-
tabaut.) Daneben: 5JJeinet er
©t^et feft. Unter dem Gänsen:
[Gl.] (2;r)i-on) 2)ie Silben mci=
neten, Ijfir rcicf) tnerc fo gclris
unb fie fcffcn fo fcftc ba§ im-
niuglid) tuere fte ju bcrberbcn,
tueii fte ®otte§ UoW, reidj, ftifft
unb für aUen Reiben [dir Worte
llltb bis Ijd sind in der Hand-
Schrift zerstört, aber nach dem
Bibeldruch enjänzt] ®otte§eigeii=
tl)um toei'en. Ko. 9. Quorum sKum. ;•,
legislatio }c. SlDer )t)cil ftc (^bei
bis fie in der Ilaitdsrhrift zer-
stört] loiber ©Ott ftiitteu lieifft
C§ Deposuit potentes de sede.^
Der Abschnitt V. 3^—7 ist
nun als Ganzes gestrichen, samt
Luthers Korrekturen: (ber ^txx-
zu <J [b. 7.] Kegiihndo, sederido in maieslate peribunt ic. i. e. iDcnu fie om f)od[)ftcn iitjeii,
poiie» MUS, regnuin suimis Ecdesia (accipimus) sedeiuus ad gubeniaclum r tl (o. 8] .Jasa-
beam: Textus est verissiuie corruptus est. lu paiiil|ipuuieiiis sunt 300. Iiic 800' r 18 so] fo
mvf/licli 2S SBoii c aiiji Seit ■J^li'.t man bis bicfcm :ie«lrichen He
') In cathedra = llrhr. r:c? :r"'. -) — Hcimicesen, Besitz. ') In da-
Deufsclicn Bibel ist Knp. XTI,was in der hebräischen Kup. XI ist. *) äielte S. 414
Anm. 1. ') Aucli diese Glosse versdiwindet meder seit 1543 (s. S. IS Anm. 1) ans der
Bibel. ') Vyt. S. 414 Anm. 1.
412 5->rütufoI( luib I)Qiihid)riftlid)C (Sinhöge. ^2- «am. 23.)
fc^er unter ben 5Renfd^cn, ber geredete
.'peiTfdjev jitn ber furd)t @otte-3. 2Bic
ha§ Ited^t ift am morgen, locnn bic
6onne auffgefiet, frue on loolrfcn, unb
Dom glan^ nac^ bem regen ba§ gra§ ^
aui ber erben toec^ft. S^enn e§ ift
nidjti für ©ott aU mein .s'^aii?-. Denn
er ijat mit mir einen einigen Sunb
gemacht, gan^ gemi'S unb feft, S)cnn
ia§ ift aEc mein Seil, unb alle tuft, >"
ba§ m(^t§ fo inadifen rtirb. '^Ibcr bie
lofcn (SuBen s'. o. .:>i u. (3) loerben ganti
unb gar ausgerottet tnerben, itie 2;or=
neu, ba§ man nic^t§ baöon befielt.
Unb bie fo fie loerben antaftcn, lucrbcu n
fie mit eifen unb fpicffen gan| üer=
bcr'6en, unb man tuirb fie mit feur
Derbrennen (an irem ort ••-■. o. :u b. 7)):
[ü. 3*]: @r Joirb fein ein §err unter ben
5Renfd)en in @erec§tig!eit [-f-] [dazu 20
ciiKjewicsen: -\- uou in armip vi aut
poteutia hninaua^|, Sin •'öcrr in ber
furdjt ©ottes. [t). 4.] Unb tuie ha'4
liet^t ift beS morgen-3, luenn bic Sonne
auffgct)et, be§ morgen-;- ba teine loolrfen as
finb unb öom glan| nact) bem regen
ba§ gra-3 au-S ber erben Uiccf)ft. |ü. 5. |
Senn inie gar nid)t-3 ift mein f)au§,
gegen ©ott, ba§ @r mit mir foldjeu
iöitnb macf)t, ber einig, gan| gelxn-S unb w
feft ift. S)cnn lr)a§ ic^ fonft für Sieg
unb ^Regiment gefjntit, ift nic^t ,5U rerfjen,
baa e-3 folt grünen f)eiffen. [ö. 0.| ^ber
bic finber Sediat Incrbcu fein, Inie bic
lücggetfiane biftcln, bie man nidjt mit as
ber f)anb angreiffcn tan, [l). 7.| fonbern
Hier fie antaftcn luil, ber muS eifen
unb ftangcn in bic I)enbc \<i(-drurkt wird
I)anb I ncmen, unb [mit] f etur lierBrennen ,
'■) Jn iler Bibel von IMS (Vnfre Aiiig. Bibel 2 iS. 660) stehen (He lateinischen Worte
oh Glosse; schon ir,45 nicht meJtr.
*l!rototoH imb ^mibfd^rifllic^e ßintrnge. (2. ©am. 23.) 413
on bcm felben ort.' Diese Text-
ündirnng, von Rörer (ir.schriehcn, ist
auf den i/ansen BlaUrand rrrleilt,
wobei die Stellen, an denen TAither
schon vwher seine Notizen (jemueht
hatte, ausgcsj)art sind.
Zu SSelial [ü. 6.] steht von Hörers
Hand (im oberen B/nitrande: (S3elial)
folfi^e 5)}top^eteii, tüic ^VrcLmia fogt,5".-.i:i.9fi-
toollcn allen miljc iiub bie tjcftcn iciu,
uiib finb boil; bie jdjeblicfjftcu, baviimb
(jeiffeii fic SSelial, bie unuulieu ober
f(f)eb(ili)en.^ Darunter steht trm Hörers
Hand xn bifteln: [b. 6.] |/;A] -|- (®i=
fteln) Koz, paliuru.s, I)eii|en unjcr Seute
tollgrät^, spiuis iu luoreiu lierioii
ilisper.sis, noii ordinc sicut trihnli cl
curdui c're.sceiitib[iis. 2)ie inon nicf)t
^eiin fuvet junt fcur, fonbern im fclbc
ba fie tüac^fen Hcrbvenuct. Nostri cani
in viaiii [uMiiciiiiit coiiculcaiiduin plau-
stris et ungulis aüiiualiiim. Tales v.\\\\\.
(ut vidiuius) ludaei post eos omiies
impii p?[almu.s .1.*
') Diener neue Text wird mir in der Bibel IMS (s. Unsre Ausg. Deutsche Bibel 2,
ßftOf.) gedruckt; icolter der Worthml stammt, läßt sich nicht sicher sagen, da die ol>en
genannte Schrift LiUheris: äJon bell legten SäJottcn iJaüibi l.'J43 nur die Gedanken der
Textänderung enthält. Dagegen wird in der Bibel con Jö45 der Text nochmah verändert.
Diese Änderung finden wir zwar nicht in unserer Handschrift, dagegen wörtlich in der
genannten Lutherschrift. Dieser endgültige Text der Verse 3 — 7 möge hier noch folgen:
|ü. 3.] 6? l)at bcr öiott 3fracl 311 mir gcfptoc^En, bet .»^lott Sfroel Ijnt gctcbt, bex gcvocbti'
^ertfc^et unter ben 3)lenfcften, 'Sex ^errjc^cr iit bcr furi^t (Sottet [u. 4.| Uiib rcic bai )t!ied)t
bei morgend, tcenii bie ©onne auffgctjet, bes inorgeito on Wolifen, bn Uoni ®lanii, nadj beiii
Segen, baä Qixai aus ber erben hjfi^ft. [b. ü.) Senn mein ^ait^ ift nidjt alfo bei) ßjotte, S'enn
er t)at mir einen 2Bunb ge|e|t, ber einig unb olles tDol gcorbcnt unb gcl)nlten luirb, Senn nüc
mein ^leil unb 2()un ift boä nidjts n.ied)ft. [U. ß.] 'Hin Selial finb auf fampt, luic bie nn5=
gelDorffen Siftelii, bie nion nii^t mit f)enben faffen ton, [B. 7.] ©onbern luer fie nngreiffen fol,
mui ©tjen unb Spieiftongen in ber t)onb Ijaben, Unb loerben mit geror öerbronb merben iu
ber iDOUunge. ■) Seit der Bibel lö43 (Unsre Ausg. Deutsche Bibel :>,r>00j sieht :ii
$e(ia( eitle Glosse, die offenbar auf dem obigen Text aufgebaut ist: (Selial) ©inb bie, fo
bem reid) S^rifti fcinb finb, aU Silben, Sapft, Sie^tx, lurrfen u. bie tnollen oKein nülje nnb
bie beften fein unb finb bod) bie fdjeblidjften, bnriimb ()ciffen fie l^elinl, bie nniiütjen ober
fc^eblidjcu. Slljo jagt 3ereiniia 23 Bon bcn fotidjen 't>topf)ctfi'' fic finb mit jrem ni'i^en fein
nüjj biejem Bold, bai ift, ©ic finb bie ft^eblit^flcu, eben ba fic nü^e fein »ooüen. ') A'iiht
belegbar, wohl nach den Stadieln (Gräten) benannt, paliurus sonst Christdorn. *) Diejie
414 *|.U-ütüfoll imb [)niibjrf)riftliri)c (5-intrai]c. (2. 2nin. 2:i.)
in ». 8 JfojaBeotn imieratrichen und durch-
sfricheu, dazu rh: Joftdi Bc.saheth.'^
.1. para[lipomenoruin .11. lasabeam.i isinon i.mi
Glosse steht schon in rler Bibel 1545 nicht mehr. Über das Anftauchen und Verschwinden
der verschiedenen Glossen zu diesen Versen wie 'überhaupt über die TexUieschiehtc dieser
Verse siyriclä die Eirüeitimy. Hier soll nur noch an einer Vergleichutiy von Biheltext und
-f/lossenwortkmt mit dem betreffenden Abschnitt aus Lvthers: S]on bfn leisten Sßorten
SiaBib? 154:^ gtseigt werden, in welcher Weise die Gedanken der Lutherschrift umgeformt
wurden, bis sie in den Rahmen einer Bibelglosse paßten. [Der eigentliche Text stimmt,
wie scluni bemerkt, tvörtlich hier und dort übereinj In der Nachrede zur Bibel 1543 (Unsre
Ausg. Bibel 2, 660) sagt Hörer: folgen etlidEie ©ptü^e, \o anber? uerbolmttfd)t, benn fic bi^l)er
in bell Kovigen bvucfeit Detbeubfdjt getocft finb al? II. Samuit-lis XXIII, fiiib bie letflcn
tDutt 2auibÄ oflx niibci-:- aiic- bciii (jbteiictjeii in uiifEr £cubj(i) gcbrad)!, beim fie bi-j f)Ev in allen
beiibfdjen :i^iblien gemeiert fiiib. STnc bu in biefem Srncf feljen Uuvft SBatninb aber
bieje Sptüeljc jtit unb Dor iiicinnls aljo bevbeiibfdjt finb, tl)nt geiingjamen beriii)t berv . . §cvv
l). Mart|inus ... im 83uc^: äJon beu legten SBuvten £)atiibo [vgl. oben •>. Sam. 7, S. 398 Anm. IJ.
Die zu vergleichenden Glossentexte stehen oben; imr setzen deshalb nur die beziiyticlien
Abschnitte der Lutherschrift hierher: Erl. Ausg. 37, 102 f.: 9H)er SBelinI finb oUejampt luie
bie an^geluotfeii SÜfteln, bie man nid)t mit .<öiinben faffen faiin; fonbcrn incv fie nugveifen
joll, innfe tiijeii nnb ©pie^ftnngen in bei .|)aiib t)aben, unb luerbeii mit (yeut üetbvniiiit luevben
in bev 'il^ufjnnng. S^it lueifjngt et Don ben ^ü^ei'/ ^if iolcI)cii .s^tevni nnb 3JIe(fin iiirtjt Univben
nnneljiiu'U iinb nennet fie hv-^hi. ober, luie luiv-;- geluoljnct, SBelinI, bn-J fjeifjt cinf bcntfd) imnülj
ober fdjQblid). ^iad) bem änfeerlidjen 9i'egiment tjeifet monS nnnii^e, büfe iöuben, bie gern
Sd)Qben tljiin. ülber S^aDib rebet l)ie im öieift Dom iKeid) Kl)rifti; bn l)at5 biefe locifc, bnfj
bie, fo bem 9ieid) öljrifti feinb finb ... für bie SlUernü^iften gef)nltcn luerbeii ; benit niid) nod)
iljt bie 3iii5E". DlaI)omeb, *4-'npft, IHottengcifter fid) biinden tnifeii, fie thnii eitel (Lyolte*bieiifl
brnu, lUD fie ben redjten t^"l)i:ifteii ®d)nbon tl)iiii fönnen. Siefe liioUen nid)t br'V: Ijeifjen,
ionbern iillein bie X'Ulexiiiilu'ften fein. %\\o fagt Stremia 'i.^> Uuii ben fnljdieii *|Uüpl)eten: Sie
finb mit iljrem yiüijeii fein 'Jin^ biejeiii üiold, baä tfl, fie finb bie ©djiiblidjften, eben bn fie bie
*Jiiiijeflen fein raollcn. .Summa: bie ßljriften finb Sclinl unb leufcls .Riiiber, bicfe nber finb
nücin (Sotteä flinber; lun^ fie tljun, ba-j ift rcd)t, bi» fic ®ott nu^'fto^ct unb mit Seiir feine*
3oriiä iierbreiiiit : tuic Itiir an ben feigen "^xxüm fetjen, loeld) ein grenlidjeä x^mx göttlidje-J
.pioriiö über fie foinmeii ift. [Vgl. obi-tt :u SBclinl V. (!./ (St uctgleicljt fie ben ffiftelit im
.ttutn nnf bem Jyelbe, lueldje meines 'iJli^teii (vljriftnä ber ^err liiottlj^aei 13 [Matlh. i:l, -J.y
iii;ävia nennet, lueld)S mir Uufrant uerbcntfdjt Ijoben. ©iniitt ilmbrofin* in ijetn. fptidjt: K\
tritioi semine tlegencran.s in proprium <;eiius, bn-j ()eificii mit Itefpen. i!lbet b'ljiiflii-S rebet
Uon einem 5lrgern, bos man in ber (Stute aitsfunbert Bom öietrnibe, uiib mit ^tux üerbrenuet,
unb fd)ier mit 2^abib einerlei Sßort braud)t, ber feine Sifteln niidj nusfonbett unb mit gciir
Derbrenuet. Sarnm mirb fifücm l)ie fein, baä ®abib yip /KozJ ^eiftt, bie grofjen, bijfeii,
fltidjlidjen Siftelii, fo unfer Söauern toU &xät Ijeifjen, bie uioii mit Senfcn, £id)elii nnb .Viiuten
ober ©piefeljotj aii>:;joiibert in ber (irnte, benn mit i^iänbeii fniin fie nllc beibe yiicmanb angreifen,
unb bleuen iiirgenbl)in beim in* 3feiir; aber irefpen braiid)t man für bnä Siebe. ^Jlljo finb
bie üerftodten ^ühm fold) böfe, ftad)lid)e Sliftelu unb toll (S5raete, bafs fie mit feiner äliol)ltl)nt
nod) SBuuber (i5otte^ ju befctjreu gemeft unb nod) finb, foiibern burt^ ber iliömet (Sifeii nnb
Spiefie auf-geftofecu, unb mit iljret Stabt in il)rer eigen aBoI)iiimg berbraimt, nud) mit leiblidieu
genr .... /igl. oben, zu Sifteln V. (:[.
') Jlebi:: ra'iB'a DB"'. I>ie Üljersctzwng diesir Sielte hatte Luther schon liei iler
ersten Nietlersehrift 1523 Schwie.rigkeiten bereitet (vgl. Unsre Ausg. Jknlschc Bibel 1, 137).
Dort hat er schon an den Rand gesclirieben: 1. paraLÜpomiiionim .11. .Joseb linselielli
^ 'IStototoü imb Ijniibjc^rifllicöi' (Stiittciflc. 1 2. ©nm. 23. 24.) 415
feinen ©t)ie§ nnf. clnzti rh:
-\- fianm i. <>. fptc§
ber feinen Spieö anfff)n6, nnb
evfi^Ing ac^t Ijnnbcit auff ein
mal: ber feinen 8pic>? aiifil)iiLi
tüieber |»7(| ac§t t)unbert nnb ev=
fd)lu9 [um] ffie] auff ein mal.'
>'-»2)ob(i): 3)ob[ol
>' 11 jnn cin(c 9}i)tte): jnn ein bovff r
>'• 1I-. in(n)§ ßaticv: in-3 Sa^ev
[ö. 19. J 'ad tie.s .■^cil. primos tres\ |D. 20. |
(liioK leone.s j)l)[ilistiiionim | ? | ''' i. c. diio.s
principes. 3!ft bev pvofos (\eUieft, iiHÜria
o:ipitnli;i (lat ev eieqnirf, ». ji (nam): reis rh
m\>.d.izu {)eimlidjen i)ial /■ .\il muliiii-
tiaiii .siuiiii.
w. ■•!< (fein-:! 4<ettevii fon; : bev fon Tobo Hi,i,l'a „,, ,
[ö. 20. 1 //•'".';.■ iH^rvcrsii.-^.
( jip. XXIV. XXIIII.
[O. l.| David niimcrat, iiopiiliiin. >'. i (flat) 'J'aliib (ein) : vciljt | r| IToDib
" •: )n(n)« ^Jiibevlanb: jn^ ''Jiibevlanb
|U. 10. 1 (inaoi-itur, i|iial(' |i('i'calniii.
S§ ift bennod^ ein fiducia cielneft in i>n-
JS u:pS r 20 (4) .24. »•
i. e. qui sedet in populo ideiti nomen hie et paralypo seil diverse soiiat. Uiid in rier
Bibel 1645 findel sich r.ii Jasabeam foltfciiäc Glosse, von. /kr frcUidi in icnserer Ilmuhchri/f
nichts stellt: "an bicjciii ütl ftel)ets im ß-ltcifcljcii nlfo, 2;t>J jiub bic yinmcii bct .'pclbcii iJaUib,
3ofe[), i^nfcbctl), lliari)!!!«!!!, btr fiiinciiicft unter brricii. Ipso tidinti. .^in (»itiHi, iiiib jdjliic^
nd)l Ijiiiibert niiff eilt mnl, In adjtcii luit, bev leji jelj biird) einen Sdjteiber lievbevbel, elUin
1111-5 einem i*nd) niifcnblidjer frlivift nnb Hon bofeii biidiftoben. llnb fei) olfi) ?lbino fiir Ctev,
nnb ^a ftjnib fiir etl)()niiitl)o geniadji. Jeitn bie (i-brei hiol roüfen, luie mnn in bofev .fmnb-
fdjtifft tun Salctl) für 3ie§, äiau fut 9?nit, .^c fut i^nn unb inibevnmb Icjen. Eotiiinb l)abcn
itiit? nad) bcm Icvt 1. *i'nt|a(ipomenornni .11. cottigitt, S~citii ber 2ejt an biefem ovt nidjts
gibt. 2e-ä glcidjen fan nnd) gefd)el)en fein in bein luöttlin bielj, ^km adjt Ijiinbert, So in bev
(M)vonifa bveiffig. 3teni bvel) Ijnnbert fteljen, 5)od) fnn hai ein anbev nieiming l)iibcn, nt. inIVa
1. l'urfaliponienonirn 11. JUcxe Glosse bezieht sich aiij den (/an'en schwieriiien I'cr.s' H.
Xur Ktdste.hunci der Glosse ist zu tme/leichen der Brief Lnthers an Hörer in des Flarins
Reyulae et tractatus (piidam de sermone sacraritm literarnm, Magdeburg 1551, N. Hilf/'.
Es wird dai-iiber in der Einleitung mehr yeliandelt. Geniäfi der Konjcltm; wie sie Luther
in dieseut Briefe macht, hat er qanz freimiitiei iUiersetzt und die Glosse geformt.
') />«• gedruckte Text lautet: tev ^ill feinen ©pic^ onff, unb fdjlug ... ^j pbiili-
atinorum P]] Vuly.: leones Moab.
116
~i>toioto(l iiiib l)nnbfri)rtft(irt)i' G'intvägc. i'2. ©oiii. ■21.)
tentia, ©te 'ijobm^ oHe nic^t gefetjen, fiduoia
clis|)lic'nit eis K. [ü. 5.] S)ie ftab mitten im
baä) gelegen auff eim toerber.' [o. 9.] Qnan-
tiis luinicnis vironmi et i|iiic]eni armatoriim,
[ö. ll.J (rnd ift l)ofe prebiger geluejcn.
|0. 18. 1 3Bo Unir benn ba§ talicrnaiMilnin?
®o( cv im ein eigen cMltiiin anvidjten?
|ö. 23. 1 Ära/vii. Unvb bcv ^etnfitev tonig
iliKindani getrcft fein.
^ ilispliciiit] dl.si.'l|iliiit //»■
[rAj jnn
• i;; (brel)) \ax: ficben
■ H Iq§ jnn : la§ unö
■ leBe^ bev (fcf)eunen) 3tva(ne)na:
fiel) ber tcnnen | r\ (n) ''ilrüfim •' r
• IS (fdjennen) 51rn(ne)na: ten=
iien [r] 5(rafna /■ m
. 2u 2Ira(ne)na: Slrnfna r
nbie (Scheunen): bie | tcnnen]
22 5ira(ne)na: 5traüna
'jcfjlitten) nnb ^gerete):
jdjleujf en ■* | rli \ unb + gef t^ivr //' i ■
•is ^ära(ne)na: 3lraönQ |»i bev
tonig rh; (h:-i( >•: fuit Rcgiiliis
antea lebüseoruni und am
unteren Blaff runde: [(Hl-]
Diejer 'itrafno luirb bev ^ihu^ s»
fitcv \c uKs ^cfufitevj tonig
gcUieft fein 3U Scrnfalem unb
f)evnnd) 3U (i)ott betevet fvom
nnb ieliglDovben, fid) bc-j tonig^
veic^-S uevjiljen umb (>Jottcg "
miUen.
■JtraOie'nQ: '.Jh-afülna
. 21 ?lva(ne)nn: ^Jlvn|l)|iia
(©djeunc): tennen r
1. (Mni'ii. -.'I, 1
') = hisel. '') Alter Text = LXX und 1. (Virmiil: Jl. I2; »eiter — Ilchr., i'iilii.
'') Hein: hat im ketib nsilX, im keri nsilx = 'ÄrnülW. VJ«- alte Te.rl Sltaiicilii liiriilit
Hilf Veiircclislmif) nm 1 «ju/ 3 i»* rier Kcri-Piirm. *) = ,S<'lilifleiikii/'eti. lyl, DW'lli.
r. Schleife 0. j.-.
5?totoM imb I)nnbfd)riftlic^c Wnttägc. (1. ftüii. 1. 2.) .(17
THRTIVS KKGVM. 3)n§ ©rftc Ttii bc<< SBut^ö
{l)ai erflc ^^udj bcr ilöuigc.) »oii bcu ftouigcn.
Cap. I. I.
[b. 2.] Qiiare uon accipit ein iungcu
5 fnaBen? » g (6e!uincrt fitfj iiod^ nie brumB) :
»tolt l)t)n nirf)t tctoinmeni [!]
(3ur) 6el) feiner ^dt r
r>.^ {Uti) m 3at[)Qr: mit [rh\
m 3Qtf)ar
10 1». lO.J "lub er nicfif: 3)a tüil§ Boic luerben.
Cogitavit: 3Bq§ jol Snloinon, hai .'önrEinb? »■ is (tüei§) nid)tä: bu »ueifft (ni) [r]
nic(}t§
[to. 21.] Pecoatorcs nniffen tob gefc^Iagen
tDerben, bal tuere auä) balb 9ejcf}el)en. t«» w erjd^all ffc« /• iml: jurei»
15 scindebatiir
». 4iba§ gefcfjiel) bcr 8tab unb
getumcn: baö gcid;ret) unb
getümel bcr ©tab^ um, dazu
r: b. a.
20 t>- « ein (reblid^cr) ÜJtan: ein (treff=
Ii(|er) [r] man'
[ö. 43 ff.] S)a§ ift bie gute Botfc^offt, [ü. 50.]
bie fd^medt im ubel.
Cap. II. IL
S5 ©olomon ift noc^ iung, tan nicf;t ein
»ai. »ov.3,v unb 3lr)cn|ig ior alt fein, [b. 9.] nod} I)eift
er in 'lücia'. [o. 17.] 2ßil er rcginam Ijaben,
patris uxorem. ift ein liftig ftucflin jc. d. 28 S)enn !^oab (l^ieng) an 3lbonia
(unb) nic^t an (Salomo) : S)enn
30 ^oab ^attc [rh] an Slbonia
gel)angen [*■/*] loie lüol [rh]
nicl)t an Pitbfalom]."''
».32 gerecht: gerechter r
4 .1. r 25 .2. r zu 28 alecha propter te ps. 16. [V. 18] r
') IHe alte Übersetzung tebtic^et Weiht. ') Neuer Text = Hebr., alter = Vulg., LXX.
Sut^etä SBette. »ibelüberfefeung 3. 27
418 5>totofoü uiib Ijaiibjdjviftlidji' (yintttigc. (1. .Ron. 3 — 5.)
Cap. m. III.
[to. 1.] Sft fo"ft fsi" 3unöf'-''i^o im lanb. u-s (6e^) bir: für [r] bir
[ü. 10.] S)a§ ift ein vedjt fein iudiciuin gc=
loeft. ^ '•'■i.''S5rQnbopffcr(,) ©oncEopffei-:
S^ranbopffev utib ['] ®and= &
opffer
V). 26 (erBefiet) : cntBranb r
Cap. IV. IUI.
i'.y5J}a!(Q)a3: maUi
[ü. 11.] Sßirb eÜna vitluae filia fein flc= lo
lueft, uou puto natiiraleui fiiisse filiam
fSalonioiiLs.
3ft ein feine ordlnatio occonomiae. u- üs unb (lüa§ man an ben h'ippcn
t)ielt.): unb gemeftet üief) ;■,•
dazu rh: (+ Barhurim) (öogel) ' is
Bar electum Bilr electorum
[ü. 32.] Quinque iiiilia.^ SBo ift ba§ f)in
!omen? *![
Cap. V. V.
[ü. 3.] Saöib l^at öiel üerftnnbcn an§ ao
»p[. 110, 1 feinen !riecjen; 'donec poiiain inimico.s' jc. inv.4 Sßiberfadfjev ?<«/, {Za^-Hr.-Sulan
|ü. 7.] Hiram ift from gelueft; unus ex
sanctis regib[us. [ö. 6.] Sidonü {)atcn Liba- v. b (©)ibomer: Sibonier »7;
niim ge^atit. 2)ntiib tjat Dainascuni triegt.
[O. 9.] 5J(bei- Lilmiium £)at er nid;t gcIjaOt. i'. s loil fie Onalbredjtcn)-' ba felis : 25
mit fie ba felb-j aObiuben* rh
[S81.130^] [ö. 7.j \Hirani\ Cultorfiiit illius
dei. [ö. 12.] Alioqui noii foedu.s cum gen-
tib[us. [ö. 13.] Fiieruut triginta niilia, ». is ©alomo(mod^t einen 3hiffcIjo§'
\\bn) ganljey ^fincl, unb bev 30
CMuffdjü?') mar: Solomo [legt
einen anjal] anff |/| ganljeS
Sfvncl, unb ber ansal [r\ mar
2 .3. r 10 .i. r 20 .5. r 25 Et] c3J Jh
') Hebi:: ninsia = SBögel, vielleicht föäiifc .«. 0. (SBogcl). — XXX /«'<< lyAcxiä;
s. o. electum, electorum. — Im treuen Text tat ccilX (iiifye/aßt iiach Vidfi.: altilcs und
AXX; oirrviä ah Plural von c^3X = gcmäftct; im alten ah Plural von D13X = i^ilttcr=
ftnil, Grippe. 2) Te.rt: feiner Siebet liiareii tfliijeiit uiib fi'mff. ') = zuhauen; vgl. Unsre
Aasy. Bd. 41, UO, H:i. ') S. Bidz s. v. ') Sonst = Ausschuß; hier wvhl — Aiishelnntij.
51.h-otDton imb Ijniibjdjtifüid)!.' (^-intiiigo. (l.^ön. 5. Ö.)
419
Siiip. 6, 37 f.
[ö. 14.] sompor (k'oein uno iiicnsc fiicnint
in Libano, post reli(|iui 10 milia JC. Nos
iu germanico recl[didinuis: viccs.'
2Bir iueibcn mit bem ^eilofen geCch?
5 tiiel jii tf)uii Ijaben.-
[ö. 15.] 3icf; lüolt gcvit jetjcii, Wo 80 imb
70 taufenb 3i'"cv"leiite mit ircn ajten 2c.
10 Sßcmi boy laiib fo öiel Beil gehabt, est
minim. Forte Iiidei corrupenint te.xtiiin.
Sinb jtoei t)unbert taiifcnt man an 2000.
©ie tücrbcu feinen Joogen gcfjafit fjatien,
I)al6en§ atls muffen tragen. :otf} t^oW, ba§
15 id) an-j bem S^ncf) lueie. 3d) öoto ^ aujber=
maffen ungevne in Sa]o[iuonis templo.* ^
CapoAI.
[ü. 1.] UmB bie ^pfingften ift§ fertig
tüorben. [o. 2.] g^. muS feer [)ürf; [100 eilen]
gehjeft fein. Unfer Surm ift nidjt öiel
CO eUcn. [ü. 3.] '^aEe': ein Seicfj .»pnufe,
[ö. 4.] l^xt 'fenfter' finb nur lo(f;er gclocft.
25 Roman! l^aben auc^ fenestras foiLs latas K.
Qiicstio est, An ad i)rospicienduin an ad
rccipiendum Iiimeii. [ö. 5.| ©inb [tlialaniLi]:
bie ßopeüidjen [D. M.] unb Hein femerleiu
gelueft fein [!]. Pc)])uliis ift niifjt iu bie
30 ürc^en !omen, "ifabin burci) bie fenfter £)in
ein gefc()en. [ö. 6.] 6ä finb ordines i. e. ge-
nei'La getoeft. S)er .1. funffe, ber mittler .6.,
ber ^oc^ft 7 eüen Ineit. ^cf) [D. M.] t)alte,
Ca fei; inineubig getoeft. Xon, \l\ M.], qnia
35 c§ toere t)iel ju enge geloeft [si intus], [ö. 2.]
u foubte anff bcu Situmon, (Ja
über jluecn moubcii) 3cl)cu tau=
fent,: fonbte [fie] anff bcn
fiibanon, (aüe h^ege) [ia] einen
monbcn ge /
über (ben 5lnff(f)o§): uOcr
folci^en nn^al ih
v> IS bie (an ber ©reulje luaren):
bie G Ihn in rli; da.:u r: (icbal
SU IjielJen au§ steht r: bps
Ijiebcn nn§ unb: r)ic"6eu au§,
VI.
i fenfter, (bie nuin mit liben-'^
auff unb ju t[)nn funb.) : ^en=
fter, ([l)nulücubig meitauflneu^
big cngej); '/«.;« cirnjc wiesen
(im witcren Blattramk: t)nn=
meubig toeit anflucubig enge:
darunter: \(il.\ Sie fenfter
fo l)unluenbig lucit unb '' auf=
iuenbig enge finb, ba tan man
nidjt loül, nod; tiiel l)iuein
fcl)en i^wh) Slber feer luol
unb üiel t)erau§ fct)cn. Sold}»
20 .6.
22 (Ja) ni^t Ih 23 .^atlc r wiederholt
') Yulg.: vicissim. ') Si»«; die Übersetzung der Kapitel über den Tempelhau
(gcbclo) ivird uns sehr viel Miüte, kosten (s. Z. 14\ii>). ') 3i^ balD sdiazhaft für 'ich
heschüflige mich mit dem Bau. *) Hs. hat nur in Salo: ") = in Angeln. ') l)iin-
Joeiibifl bis unb rh,
27*
420
l'tolotpfl imb fjaiibfc^riftlirfje (Jiiitriige. i^\. Siön. 6.)
La[titudo temjili fuit tum 20 cubitorum.
Queritur, an domus fuerit lapidea [ö. 7.]
»gl. Sap. 5, 6 [infra dicitiir, quod ex lapide edificata] an
lignea. Puto fuisse ligneam, fundamentuin
est la])ideüm. [ö. 4.] feuestrae ha huxä)
man auffe'^en !unb, unb Joiber 31: t^un funb.
Nostra [P. M.] templa imitantur Romanas
formas, non Ierosolymita[na.s. Non habue-
runt vitrnm. Ideo niilla raentio vitri fit
in scripturis. [ö. 8.] @§ ift ein ©ong umb=
fiel" gelneft, ber ift aiiff bcit trabib[u.s gc=
ftanbcn.
[181.130''] [0. 7.| (?§ ift t)or()in alle§ 3u=v
gei-i(f)t gclDcft unb gcljQUicn anbcrituo. ?lbcr
in loco, ba man» gefegt ^ot, ihui fenum,
mailei, secures non audita 3C.
[D. 8.J Ostium Uliid ift [I[ohannes PLome-
ranus B[ugenhageu] ad aqnilonem jc. Sed
C'f. 40, 6Ezecb|iel [D. M.] Ijat bie 2f)uv anbcrS ge=
maä)t bcnn TOufeS. |ü. 10.) '■> cubitorum':
ba§ ift auff bcm bacf) gelüeft. |ö. 15.| 'Et
edificavit': Repetitio est.
telimet fic^ fein mit bem my-
stt'rio: Spii'itualis '^ orania i.fiot. 2,15
ludicat et ipse a nemine iu-
dieatur. 6in geiftlid^ nien=
fcf)(en) !ennet allcu unb fifjet ^
luol au§, %bcx 5Jicinanb fennct
t)IÖn. haB ifty, mein» achtens
hai^ ber tei;t fpridfjt, bie fenfter
am r)aufc(n) tüaren offen (^er)
unb jü. (9lemlic^.) In der 10
firdntcJctcn Glosse sfclien noch
fühlende Worte: W\X Irinnen
finb fie offen, bir brauffen
finb fie 3U. Sie haben, wie
ganz geritige Schriftspuren 15
heweisen, jedenfalls auch noch
auf dem heim Ei)ibinden zer-
störten Blattrande gestanden.
V. 7 ha ha§ §QU§ ge(6Qtt)et) \vaxh,
(iDarb'j Don ganticn unb nn§= 20
gebrochenen Steinen getnilüet) :
ha bn§ öauS geffeljt] luarb,
finaren bie fteine] 3UÜor gan^
jugeric^t^ *■
ein eifcn @e3cug ^ ^drete: ein 25
eifen ®e3eu9 t)m baloen [rh]
^orete; dazu r: i.e. UicräftudE*
» ä burtf; (einen) SOenbelftein":
burcf; äücnbelftein
». 2iin(n)§ Sgauö: jn» §auä
/ La^titudo] La» JTs ö est (ligneum) lapidoüm 9 Vitrnm r wicder/ioll 11 b«
c aus bal zu l'jjäl steht r senkrecht ijeijen die ISlatlzcilen: ®nd ^at timit allein btauä
oüjcrbiit unb ml)fticirt, quia domus ubiqiue tec:ta anro, et nun .■ludltns sonns ferri, niallei ic.
21 iiou (audituiu) l'errum
') Die gedruckte Glosse hat Spiritualis homo. ') LXX: kiOon äxgoiö/tois ä(>yoTg
föxoSo/trjO^j. Vulg.: de lapidibiis dolatis atque perfectis aedificata est. ') = IftrA;-
zeug; s. IMetz. ') = zugehaucnei- Baiislein; vgl. Unsre Ausg. Bd. .30% 128, 1.
') = Wendeltreppe; rgl. Lexci'.
SPtotofoIl Ulli) Ijaiibjc^tiftlidjc (Siiittäflc. (1. Ron. 6. 7.)
421
10
|t). 31.] Oculi, tft ein bnpd ttjur geioeit, nos
d[icimus ^^ifülttgc. [ü. 36.] 'Atrium' ift
l^inben am tcmpel geloeft, intrinsecus, ob=
fcurirt. ^
Cap. VII,
|t». 1.] ©ein eigen fjaufe f)at er ölciffigcv
geBauct, quam be§ §crrn 3C.
»81.
2. flön.26,8ff.
c. -.'9 iPliimlücrg ■ : S^Uuniücrg l)nn=
toenbig unb aii§tücnbig.- rh
V. 30 mit gulben 9?Iccf;en : mit gülben
S?Ied}cn Ijunliicnbig unb auB=
loenbig.' rh
30
[ö. 9.] Marmor: lapideni ilui-iss|iinuiii l'cfjncit
2i man mit Blei).
[tj. 23.] 'Marc fusile.' 3fft gloäen h)ei§*
getüefen. [ö. 27.] '©eftüle.' Is locus est ob-
30 scurissiniu.s. £)er 9lebucab ^e^ar "^at [C^ie)
ml^er ju finbcn gehabt].
3i
\II.
Zwitichcn V. S und 9 werden
die Worte (,§ie f)er gef)oret bie
folgenbe 5'9i"^-) gcMrichen.
Das Kapitel VII liatle bisher
zwei Tempclhilder, davon ivird
jetzt das erste, eine, wohl nur
versehentliche, Wiederhol unri
des Bildes ans Kap. VI, ganz
gestrichen, das zweite an seiner
früheren Stelle attch gestrichen
und in den folgenden Bibel-
drucken an die richtige Stelle
(nach V. 8) gerüeli.
i'. 0 nnc^ (ber ma§) : nacfj fbem
Inincfclciien]
B. 11 nacf) (ber mo§): nacf) bcm
lüincEcIeifen »•
».29 Selten, (Üiinbcr),: leinen,
■Ddjfen, r
ßelücn, Dc^fen, (unb 6l)eru=
bim): Seinen [unb] Odjfen^
».«(Jö^ffe): (LlePJ)"
11 .7. r
zu 11125 Marmor scinditur plumbo. r 28129 gtodten (fle)hjei§ gctoefen.
') = Blumenornamente; s. Dielz. ') Neuer Text = Eebr., LXX. ') Netier
lext = Bebr., LXX. ♦) l. wühl ipci§; Glockenspeise = Brome; s. Diets. ') Neuer
Text = Vulg., LXX, Hebr. •) Der aUe Text bleibt.
422
^■votufott uiib ()niibfif)vift(ic()o (fiiitvägc. i'l. jSii. S. 9.)
cap. ym.
[o. 2.] Äcfham [mcnsis], dicunt liabere
nomen a rdboro.i [b. 5.] @1), toie 1)06011 bic
5pi'icftcr ba [ntacttrt unb] ciiigcialiicn.
[O. 35.] Ratio, qiiare iiou )iliiit: quia iiccca-
viimis 3C. peccata nostra clauduut caelum.
[ö. 37.] 'Enigo', vitiiim fnigmn, [bn§] für im
groffcr I)i| unb buux öerfcfjcinet-, ncvlncWt.
'S)Uir', i[t siccitas slinpliciter.
[b. 38.] Ergo iste locus patet non soluiu
Israeli, scd omnibiis geutib[us per totum
orbem terrariim.
[b. 41.] 'Alienigenae' jc. qui non sunt
circunieisi. SBariunb fiiib bic grüfien am
er[ten industrii et vigilantes et econtra in
seucctute. 2ßeijf)cit fol \a 3u ncmcn, !omcii
öuf bie voluptates unb nnbcv bing. 3ft ben= i'
nod) ein fein t)olc!liu gclncft, TjnBcn ein fc^ou
diseipliua gcfjabt. |"ift alle§] fein geffift.
Cap. IX.
fO. 10.] '20 iüx': 7 unb 13 iar macf^t 20.
[ö. 12.] Sßirb tofer Bobcu fein geloeft. [ö. 15f.]
'Ga(',-,er\ finb§ bcnu iiod) (^nnnnitor ba? «
[ö. 22.] 'mä)t Shiiä)V, baä I)ettcn bic luiber
gcvn, <|Uod toti mundo doininarentur.
[b. 28.] Ophir*: ift vera ludia gelBcft. Caesar
'ijat nii^t toeit baöou istam iusulam, quae
multuni auri habet.
Till.
. 3iauff fid) ba mit: auff fid),
ba mit .s
.34 in(n)§ £onb: jnö £anb
■■>' S.H'anb nnf, dazu r: [dt.]
(dranb) 2.Bcnu ba§ gctrcibc lo
üerfdjicnen obci; öon bcr fonnen
bcrfiranb ift.
fampt bcmgania-n ^\\xacl ((iei= 20
nem l'old')) ■' lUifferten: fampt
bem ganljen 3fracl opffeitcn
IX.
1) 10 ©olomog: ©alomonS rh
» -n bic (auff fdjiff ficf) t)cvftun=
ben,): bic gute fdjiffleiitc r
2 .8. r
13 Ki-gü r 24 .9. r
') Actham] n'^rrK r/y/. ■;r''!< Ja-cmia 49, ]9: 50, 44. Luther leitet den Namen des
Monaia Elhanin ah von ■jP'^n i)i der Bcdentiti)</ ftäftig, ^iaxl tme Jerem. .'1, lö; Hioh 12, 19;
1. Mose 49, 24. Die gewvhnliclie Bedeutun;! vini -iPis ist fortbnuctiib, besonders immer
fltcfeenb (perennis), also: bcr ÜJfonat bei fdcficnbcii !yäd)f. ') = schwindet, verblaßt;
s. Lexer. ') Im allen Text i.it las = mit ifjm verwechselt mit la? = fein Süold.
*) A'ich LXX denken an Indien: Smrfi'o, 2ü)(j?eiQa = ägyptischer Name für Indien; ryl.
Joscphus, Arcltüologie 8, 6. 4.
^PtotüfoH iiiib Ijniibjdjtiftlidjc ©inträflc. (.1. Siö». 10.)
423
Cap. X.
[m. 131"] [b. 1.] ßr ift uBcr ^anib ge=
rliumbb, ift im aitt iiid)t gleidf) in .si)iritii.
Libri eins sunt praecopta de inoribus. Piito
6 [P. M.] fuisse doctiim et Bapienlcni. [ö. 9.]
®crid)t unb xcäjt, ftraffc inib tüoltliat.
[Ö. 11.] Ophir est in India. '.«pcbeit'^ ift
fdf^lDavtjItcf), est ])retiosun> ruraliuni. [b. 12.|
jo Certiini est, sanctam Reginaiu esse.
[b. 16.] 'Clypei' finb bie fltoffen ©d§ilbe,
15 (gic trcrbcn man(f)crtcl) Scijilbc ipbm C[d]abt.
[ö. 17.] Sic Kein frfjilbe tieiffcn 2;arlii(J)cn.
iiil),
X.
.9ba§bu(9{cd}t) uiib (9!cblig!cit
lianbljadcft.): baB bit gcvidjt [^■]
uitb rcd)t tjaltcft r
1' Don (bell ucl)cfteii) Königen:
bon allen [r] Königen Ara-
biae- rh
im Sanbe: ijnn lenbern >7(
10 (Spie§) : ©cfjilbe ^ »7*
(©).iie§): Stf^ilbe' >Ji
n ((Sd^ilbc): (tortfcfjen) tni-t=
fc^en rh
(auff einen (Sci)ilb) : ju einer
tartft^en >•
19 3)ü(ccn) Sclü(c)n: jttio fielbin
22 zu ^'falnen r: psitacos, popc=
gol)cn
5f.9{eu(t)ter: Skniter
9Jeu(t)ter: 9feuter
bem Könige ^levnfnlcni: bcni
Könige jü [fli] Seiiufalem
fb. 25:] Sie 'i^aben lein !uvif3 * gcfe'^en nee
Romani, loricas l^afien fie ger)a'6t nnb ftifeln,
25 non usi caligis, ut nee liodic HunL?ari et
Turcae k. Saga finb ive tteiber gelüeft,
feer !ur|, Sagüm militare. [b. 26 ff.] Ale-
xandri sepultnra fnit magnificeiitior, bcnn
ba§ aUzB mag fein. [b. 27.] 3ft immanis
30 profusio jc. Vectus est in aiireo ciirru.
[b. 22.] 'Simias' [rairor]: f)at muffen ctlt>a§
fel|am§ tjaBen. 2Ben§ bocfi ©ittic^, 5|3apa=
gol), Antagenioniciis [?] [nobiiis], peliicanns,
Sycaminus, fb. 27.] ficus et morus ^ ift foft=
35 lid^ bing. (?§ tregt nid^t, man mn§ quot-
annis fcfjafien [alle efte] instrumeutis certis,
Est medium quiddam inter morum et ficum.
2 .10. r 6 ©credit, SRe^t r wiederholt 9 f^n)ar|jli(i^ c aus fdöwattidö
') gellen = Ehcnhoh. Vgl. unten Glosse zu ä. Cliron. 2, S. '
Arabiae. ') Alter Text = LXX; neuer Text = Vulg., Hehr.
'■) Vulg.: sycomoros.
11 Clypeus r
) Vulg.: Reges
*) = Küraß.
424
il3votofoU uiib Ijoiibjdjviftlidje (Einträge. (1. fibii. 11.12.)
vr.i unb feine: lliib \r] feine
( ap. XL XL
[ü. 4.] 9tn ifts mit bem 2alo[mo au§;
iriib ein faule nu§^ au§ im. Scutu.s eum
siiupliciter damnat. [ti. 2.] Sinb bie frQU)en=
3iemcr getoeft, interdum unam gustavit. S)ei"
%nxä fol fiahm II fjunbert. S)a§ gan|e
frnlu3imer - luevben fein toeifier gelnefen fein.
Amor est directus ad unam. [b. 3.] Ego volo
credere, non possum intelligere. 1000 lucilier.
@r i}at in .6. iaren 3U einer nic^t funnen
!omen. 3?alD ein firc^en, ba§ man ba Betten
fol, unb bii tfjnä felber ni(f)t. [ö. 4.] In
senecta tarn horribiliter nicrel Q§ l^at aEe§
muffen I^eiffen : bem §@3i9J9t reuc^ern. [ö. C]
Sag einig peccatum, [b. 7.] attulit varia jc.
[S8r.l31'>] [ö. 18.] Sßirb im frumentum
orbinirt 'i)ahm. |0. 36.] 'Lucorna' f^eift
candela ardens. [ö. 39.] propter hoc, (juod ».39 (ba mit) bcmiitigen: umb be§
fecit Salomou. UiiEcn [*] bemiitigen
(jmeDbar): eloiglict) r
[b. 40.] @§ lüitb Bereit iiBel gugangen fein,
c'^e er geftorBcn ift, luie evnacf) fteljen. Gr
lüirb öerad^t fein luorben. "K
» 18 (Benantc Steife): narung rh
»■36ein(e Seud)te): ein Siedet
Cap. xii. xn.
»■ •-' Unb (ba ba§) ^eroBeam : Unb a*
3eroBcam
(fam er toibcr an-j): unb
BleiB rh unt
[b.6.]'©tunben': gebienct BaBen. |t). 13ff.] >'• is ein \]ax[t: cin[e] Tjarte
D lüie groffe tlug'^eit tjat er gelernet öon 30
feinem Später, [b. 18.] 'tob', gc'^et Bereit an.
». 20 it)ar(b) Ibiberfomen : Inar lüibcr'
tonten
in ber (ganljcn) ' ©emeine
fb. 28.] Unus deus, liabe( duitliccm locuiii in» ür (^iilben «ftelBer '(«/, (/a^^o-.-quia 35
et cultum, Deu.s fol I)eiffen cultu.s deus. duplici loco i. e. duo dii.
2 .11. r 21 <&i c mis S)a§ 29 .\2. r 31 (b)IjcTcit
') Redensart nicht bei Thiele, doch s. Unsre Aus;;. Bd. li), 501, :u. Sinn: wird rer-
ächtlich. ') Hier kollektiv yemeinl = alle Frauen; riß. Dietz. ') Der alte Text bleibt.
^ptolotoU imb Ijanbidjtiftlit^c (?ittträflc. (1. iföii. 12—14.) 42ö
SBic 6alb ift ein Tiiifl öcvbcrBt Immana ®a (ift bein ©Ott): S^a fiiib
sapicntia. S)a inii» U[nfct §icrr ©[Ott duu beine Sottet r
dii luerben propter duos locos. (ber) bic^: bie \>']i] btd)
flcfilrt ^a(t): gcfurt f)ar6oii].
5 ».32Qiiff bc(n) Slltar: auff bc[m]
mtax
cap. xm. xm.
[b. 4 ff.] ®a§ finb groffc tncc^tige lounbcv. »■ j bcv fiontg (JcroBcam): ber
ßonig 1
•0 B. s rct(f)?': rci§
[o. 7. 33.] nodf; ferct ftd; ^erofieam nid^t bron. » lo biirt^ bcti >Deg(e) : burtf) bcn bcg
lti(o)r: toar r ,,,
» 11 fnm(cn) fein(c) ©on(c) mib
CTjcIetefn): tarn fein ©ort unb
«s cr3elcte^^
[t). 18 ff.] ©Ott gcBe bcn Scntcn ba§ tjertilctb,
qiii lioniinihus iinpiniiiiit, sihi, nomine doniini,
[ö. 19.] @r I)at gemcinet, er ntüffc ©ott ge=
Ijorfam fein. bo§ ber Ijeilig gcift bnrd) fold^e
20 Bofc buBen rebet! >.'.2» ni(^tyfreffcn:nicf)t§gcfrcffcn'/*
[b. 32.] Hie fit mentio Samariae, quae tamcu
nondum aedificata est.
Cap. XIV. xnn.
[ö. 2f.] Amori-egniitademeDtat. i.c.frand »-sein (fielen): ein trüg
35 et gefunb bie au§ bcm Ijaufc finb unb brinnen, ». 4jn(n)§ I)au§: jnS Ijauä
BB fie btr: fie öon [rh] bir
[b. 10.] clausus et relictus. in» lo berfdjioffen ««f? berlaffen «»;<,
(Ittgu r: -[- elausuni et dere-
lictum
30 (brect): !ot r
[b. 13.] 3Birb ein fromer Inai gctoefen fein.
[b. 14.] 2ßa§ toi(§ bcnn fein: Gt ma(f)t§ o. u loa§ift(§,ba-3f(f)onil5tge'^et)?:
t^t, lüie er toil , loenn icn» gef(f)c{)cn tnirb, h)Q§ ift nn gemad^t >; dazu r:
dicetur: 2Bo§ I)aftu nu gemocht? Eo exciso, [Crl.] + Mimesis in futuro
8 .13. r 24 .14. r 27 Clausuni, dereliotum Deuteironomii 32 r relictus durch
Strich zu gciunb Z. 25 gezogen 34 gemad^t durch Strich auch zu nu -S'. 436, / gezogen
■) Alter Text = LXX, neuer .-= Viilg., Hebr. ') Neuer Text = Bebr., alter
= LXX, Vulg.
420
$roftifoIl iiiib tjanbidjviftlidjc (Jiiittägc. [1. J?bn. 14. 15.)
dicetur:
er nu.
280 ift nu Scvotcam? 3Bq§ f)at
dicetur his impleti.«. SßdS f)Qt
SeroBcam [nü] gemadjt era-
dicatiis 1
ini-.sofinb jtoel) unfa jtoenjig ■»«/,
dmu r imt: 22
[b. 21.] S^Q fomen bie ex Inda auc^ fein,
[b. 23 f.] 'alle gvetrel' 3C. [ö. 20.] 3ft§ ntcf;t
ein fdjrecfttdjer, iemcrlidjer fjonbel. [ö. 24.]
(SnIo[mo I^at ein fiofe erem|3ct geben. Difcnt=
lidf) ^urerel) treifien. 3)ie Jucrben gar (jciben
tarn cito. Davidis psal^terium: edificatio
templi; Libri Salo[monis: all§ öcrgeffen!
S^aöib ber feine fonig fol untB fonft gc=
ertcitet f)a6en mit fcim ^jfalter. Quid fu-
turum post DOS? [ö. 25.] Ira dei traditi in
manus regis AegA-pti. 6» finb vere niira-
biles historiae. adempto verbo et fide, ftnb§
tnol fo 'ho\t al'3 gentiles.
XV.
u. 4cin(c £eucf}tc): ein £iecf)t r
». 7i?vig(e): ßrig
Cap. XV.
fsi. 132«] ft). 1/2.] Ser ge'^etS mS) ficreit
bn '^in. S^nöib left^ idolatriani SalLomoni,
Sal[omo llcchah. [ö. 4.] So fte{)et§, quod
David mortuus mu§ 3U ^erufalnn regirn.
^■Äc":36^- 7-] In ParaHipomenis fielet, quod Abia
magnam victoriam, .sed propter gloriara dei
et verbuni. |t). 9.] Äasa: [b. 11.] ba§ loil
ein tnal ein fromer !onig inerben. @ott fel^
bfli. stall. IS. 2 gelobt. [O. 10.] Eadeiu videtur mulier, quae
est mater Abiae et Assae. Vei forte fuerunt
duae .sorore.s, idem nomen habentcs. Sinb
fdf)Ie(^te fur^e liistoriae, finb fd)te(^t Inie bie
O'alcnber.^ [ö. 22.] i. e. 2Ber (jie nirfjt tjilfft,
fol geftrafft loerben. In Paral|ipomeuis fdjilt
2. e()tou. 16, 7 in ber propfjet 3C. [b. 24.] ./«sfiphaf: T'a
geljct nn ein fonberlid) lounberlid) felijatn
seculum an, Elias iüirb tomen, ift Bereit
20 .15. r
') eradicatus fehlt in der gedrucUen Glosse. ') Icft = hintcflüßt. ') = bloße
Auf;äMung wie die HeiHymlisten in Kalendern; ri/l. üiisre Ausg. Bd. 34^, 41S, 3 und
Bd. 45, 8, 36.
22f)ic (fei)) niemanb (anSge=
nomen): §ie fol [r] nicmnnb
ungcftrafft bleiben /•
!protofon imb t)anb|d)tiftlid^c giiittägc. (1. üön. 15—17.) 427
^ijon fle|)orn. [16, O] Mors h'aesii hie non
describitiir. Gl ift tragice jiigongen. Paiici
sine caede h-ranni seculi jc. %
Cap. X\X XVI.
5 fö. 0.] Aiza: erb, irbiftf).* [ü. 10.] ,<öa6en
fic fiel) umB ba§ ret;nuin gcfcf)Ia^en. [ö. 11.]
„Slutrccficr" : Sa§ er feinen f)cttc, bcr in i-. n (iBIntred^er) : cr6cn r %mt
red^ete. Scr 3«"^ 1)^1^ 'iJoI ein i'^'^ 4 ober 5 uu<.i3 ,"(( Abgötterei) r mit: Vani-
[ö. 15.] [6 ut .sequitur]. [b. 16.] gehört. tatcs'-
10 Tn Chronicis ^ab id^§ fignirt. » 2< Semer be» §errn, (auff bcm
Berge): ©emer be-3 Berge» ['•/*]
öerrn
in 0. 2<; 3(Bg6ttere^ unt, dazu r: Vani-
tatibus'*
15 [b. 28.] Ahab: [ö. 30 ff.] pessimiis omniura
idolatrarum et felicissiraus. Reguuin Israel
floniit siib isto, fuit Aiignstiis K. [ö. 31.] b. 3i 3if(a)Bel: ^\tbd r
Etbahd [cum deo]^: tr)irb BaBen geljeiffen
Theodosius, bo» licBc linb. ^ >-'.3«ba(§) er: bn er
20 ha{B) er bie tf)ür feilet. : ha
er bic tf)urcn ['•] fc^et.
Cap. X^TI. X^TT.
[ö. 1.] Gr !otnpt ex improviso ba'^er, » i leBet furbem: leBet, fnr bem
nulla [de] eo priiis nientio facta. Gr hjirb
25 öor !^er ein fc^arffe prebigt get^an l^oBcn,
increpavit regem propter impietatem et ido-
latriam, post jiraedieit famem futnram.
Ahab regirt trefflic^ Irol, noc^ ift bofe jeit. »-3 (für) bem: gegen [r] bem
».5 (für) bem: gegen \r] bem
30 o- 10 (bie) Sßiblnin : eine ['•] SBiblnin
[ü. 12.] Gine fronte vidua ifts fie gleicfjJüol »12 (fein Brob): nid)t'3 geBatfenS r
getoefen. »j- 13 (Brob) : geBatfenl >•
[t). 21.] fortis fides in Elia, 5Jtan fi^et nirf)t,
boa fides in eo fet), sed opus k. » 23 jn(n)§ ]^au§: jni f)Qn»
35 »• 24 ift (gelüis) : ift (bie) lDarI)cit r
5 .16. r 23 .17. r 24 eo c au.i eius
') Arza] lAttlier leitet dan Wort her von Erez ("|nx) = @tbe. ') Vtdg.: in vani-
tatibus suis. In den Sonderausgahcn dieses Bibelteils 1524 — 1527 übersetste Luther
e^ttelfe^t. ') Etbahel bedeutet cum deo.
428 ^rotofoH iiiib ^aubjdjtiftlic^c ßinttdgc. i,l. fiöii. 18.)
Cap. XYin. XVIII.
[m. 132''] S;i§ mag ber ^ropljct luol i-. s (?t6bta) : CBabja ' >•
jeffier fein. 6t tnii§ retc^ fein gclucft. (5t6bta): Cfcabja /
»• 4 (3f6bia) : ©Babja r
(^te)2 funftsig
B.5(9I5bia): OBabja r
B. 6 jin(n)§ Sanb: jn§ £anb
(3r6bia): DBabja
B. 7 (STSbia) : Ofiabja r
B. IG (?[6bia) : CBabja r lo
[ö. 19.] 6r !uncr ?Dlan getncft, imperat Regi.
2Barum'6 fc^Iec^t er in nic^t tob. [b. 10.]
Quaesivit eum in oniuibus i'egionibus, iam
pi-aesenti nihil facit, imo terretur. m » 21 findet unt
fö. 24.] Cogitaverunt [Bonus sermo '] : Unfer is
3Bant toirb getriflid^ getoinncn, Glia? loirb
mit )d)anbcn bcftc[)en. [0.26.] Sic ^otien b.ss (f)upffeten):(— '^tnge)(+'5intfe=
nii^t „gefjüpfft", sed finb gangen tristes irte im^) r ; dazu am oheren Blatt-
bie Sarfnfier k. mit bcm fopff f)ic t)er, rnnih:[GJ.] '-{^y[.x\ädtxC)%\z
bort f)in. (gottloienljciligcnifalicfjcntiei^ 20
ligcn ioenn fic anbe^tig (finb)
fein UioIIen, toerffen fic bcn
fopff 3U bciben feiten, toie eine
gonS getjet, baS cS fd^cinet, loic
ein i)inc!enber jn ficibcn feiten -'.■,
fiin unbtjer loadfelt. S^al)cr and)
ba§ ^pafjaf) fonH.it, Exo|(li .12. 2.ajjoici2,i2
(ba§) [S)o] ©Ott l)nn egl)pten
bnrcf)gicng iinb liincfct, bo§ er
fd)lng tob ju kiben feiten, f)ic w
unb (bort) "iia, iüic ein truntfen
man gcljet. (S'aS) Sie ({[nfra) «ob-«, 21
supra, Ut quid claudicatis in
duas partes. Significat impios
esse vagos et dupliccs aniiiio, s:,
nihil certi habere. @pf)[cfcr .4. ttfi). *. 1«
Inde etiain saltare dicuntur
2 .IS
') Vulg. = Abdia; LXX = 'AßStov; Uebr. = instar. ') Die alle Übersetzung
bleibt. ') Vulg.: optima propositio. *) Die Übersetzung Ijiiitfclen wird auf geiwmmen.
5Jjlrotofori iinb l)niibic{)riftlid)o einltngc. (1. fiöii. 18. 19.)
429
[t). 28.] Idolatricu.s cultn.s, corpus horribiliter
affligero, tob martern iinb faften. [O. 29.]t"v
'Sßcijfagten': l^abcn einen tejt naä) bem
Qnbern ex Mose gelefen, sie [etiam] 8aul
10 prophetavit. [ö. 30. J 'r)cilct': Ecclesiain re-
stituebat, Ipie Irir, (^)ott lob, i^t tt)nn.
[ö. 32.] S)ic grub tnar [^lüeier forn fc^efel] »
toeit.
Sdp. 18,40
[ü. 34.] S)er bac^ üfon ift I)art ba gelücft.
Ideo non opus querere, ubi acccperit aquam.
[ö. 35.] @» ift nid;t ein ttjcitc grub gelocft,
\)a§ fi^et man lool.
talcs, quia motu capitum si-
niiles sunt saltautibus et vere
capitibus saltant (saltautp]).
(iDie jre gelüonl)cit Juar):
bcn fie gemarfjt Ijatten rh
2» iDciffngtcn fie unf, dasit, r:
pi(il)liptas et Moseii legobant.
32 (jtDo forn ©att)) locit: 3lrie(cn)
\\)\ forn (fc^effel) [maSj tocit/7(.
Die alte Glosse zu (Satt))
ist gestrichen.
38 fra(f)i: fra§
41 t(f)§: i§
44 (treffe) : ergreiff e »•
[b.2.
dii seil, mihi',
25
Cap. XIX.
mir'": mua icf) l^alten, sie 'faciant
[ü. 20.] Q[uasi cl[icat: bu lueift nic|t, h)a§>n»
xä) mit bir tljun tt)il. Sic Samuel ad Saulera.
Cuius sunt [erünt] meliora [optima] in
Israel, matrem tuani et patrem. 'Vade,
revertere': bu tueift ni(f}t, ha§ \i) b\^ h)il
3um propfjetcn falben iuxta praeceptum dei.
[b. 16.J paulo ante: Unge Elisa. %
XIX.
3 2)a (furcfjtet er \iä)), (unb)
mad^t fic^ auff: t;a [er ba§
fal^e], mad)t [er] fi(^ auff;
dazu r: (Vel timere),' dar-
tmter: [Gl,] (alii timüit).^
sfrafft ber fpeifc: frofft ber
felben |'-/'] fpcife
-'0 benn id) f)ab etloa» mit bir
unf, dazu r: Ebre[u.s quoniam
Quid faciam tibi? Ut s[upra
Samuel ad Saul cuius erunti. eam.9, 20
optima in Israel. Vult dicere.
Tu tocifft nidjt haä iä) biä)
ttjil jum prop()etcn falben.
12 toat (fo) 23 .19. r 31 »seift c aus toitft
') Der neiie Text = Hehr. xi;:i ron nxn jetjen; der alte Text übersetzt nach Vahj.
(Timuit) und LXX; als stünde Nn'sjl von sfi^ fi(f) flirteten, wie auch ein paar hebräische
Handschriften rokalisieren.
430 -prDtofoII niib ()iiiibid)vift(id)f ß-intviigc. (1. ^ön. 20. 21.)
Cap. XX. XX.
[ö. 3.] SBic ber Zuxäe tt}ut; bev nimpt
bie tieften fnoben, ingeuiosissimos, electissi-
mo.-i prae.-jtautiss[iinos et Icft heredem pa-
reutib[us. Sic Rex Bab[ylouiae faciebat 5
cum daniele jc. Erasmos, amaadus, ama-
bil[is Macluned, .1. luirb, fuit, ba§ n [im]
tributiim ge6e. [ö. 6.] .2. loil ev in nucfj
fpoliirn, hci'i ift 311 oiel. ». 30 (jnn ein !tein iJemevIin) : (l)in=
berft) tion einer fantcv l)nii bie lo
[0.31 ff.] S)er irapius rex fol foI(^e victorias onbei.^ r
ijahen irascente domiuo, ha§ finb verba et
Opera fidei, ba§ Sl^aB gleuBcn tan unb bie
fnaben OUC^. Hoc facit in Ikle et tameu
est impius. Propter Ecclesiam fueruut liaec 15
et verbuni et prophetam [EliamJ. [St. 133"]
2Bie fterdet fjte ULnfer IjLerr ©[ott ben cultum
Baal, quod dat tarn iusignes victorias 2C. ^
Cap. XXI. XXI.
[ü. 2/3.] Reges non suut domiui omniura 20
bonorum, videmus hie, [ö. 7.] S)u 6ift aEein 2, >n ». 7 2Ba§ Joere his tf)etcft nnf,
qi^uasi d[icat: @| Irere mcf)t§ regnum Israel, dazu r: [(wl.\ (äBenn bu)
toeinn bu toereft, C§ lege im tvetf, quod in Eb[reus. Tu nunc facis reg-
illo Üore, te autore I^aöen bcm regtio 3n nuni sui)or Lsrael i. e. 23iftu3
el)ren, mag man u|.nfern I)Lerr ®[ott luul bocf; (allein) ber§ motf^t, baB 2.'.
tob fc^Iogeu. Sic de Christo, dixii .<e Uliiiiu vMi'iiel ein fonigrciifj ift. Dn
dei. Mirabihs hi^toria. [b. 17.] 5Jtu§ noctj bid; lucie ey ein fdA)k\
ber i)oä) prop^et tomen unb mu§ brinu
t)anbeln. |0. 18/19.| 5)lf)a6 folg ex lege
geluuft tjaben, Tarnen liabui max[imas et 30
in.signcs duas victorias, 3ft i'nS contra"iu 27 ,m im Sad filclif r; [df.]
dominum. ^ (feact. baö ift betrndtc [geringe]
üeiber, ala Uicun man leibe
tregt ober erbcitet.
gicng (frumb einl)cr) : gieng 3,s
iemcrlicf; fjer' r
2 .20. r 4 Maclimea r G Erasmus r 'JO .21. r Jl (Siftu) Sm tift
') Neuer Text = Uel/r.; aller etwa nach Vulg.: in cubiculuiii, quod erat iiitra oubi-
cuhiiii. ») Enj. bct ftöiiig. ') AUer Text nach Vulg.: ambulavit demisso capite.
Sprototoü iiiib Ijaiibjdjtiftüdje Cfiiitviicjc. (1. J?öii. 22.)
431
Cap. XXII.
[b. 51.] Joram \]i niid) ein feiner !onig.
[b. 2.) W) bu fromer Josaphut, fompftu audj
in§ fptel. [ö. 3.] Victoriac inflant Aliab.
[b. G.] S)ct Seufel, finb ir loibcr 400 fo 6alb
tüorben, [paulo ante uiactavit Elia multos].
[ö. 15.] ha^ Joirb er gestü irouico l^aben
gereb \'^a, jiel^e I)in']. [il/^c/««]. [b. 16.] Re.x
intellexit ironiam. Ideo adiiirat Mirham.
[b. 22.] 'spiritiis inciulas': (Sl) ba§ ift ein
'^arte prebtgt ad ])erfectiouem.
[b. 34.] [intendit] i. e. totis viribLii.s.
XXIL
35
m».
3o»er(Keibe) birfj: SSerftclle [/•]
bic^
(bcrüeibet) : berfteKct
31 ([)art) : (fo fjart er füiibt) ' | //']
on gefeljr rk
jtoiffdjeii (ben mngctt iiitb
hingen) : aloiffdjen ben panljer
unb I)engel mit dunklerer
Tlnfer; daneben: (Inter Uin-
bilicum [c aus Umbiculuiu]
et costas adhcrentes) ; dasu:
\Gf.] + .Ocngel-, ba ba§ f d}loerb
anljcngt (uBer) [bon] bcr aä)=
fein über Ijer biy auff bie Ijnff te.^
35 bie ©Ijrer unt
38 (alii iiisti'iiincuta bellica) r
38 @§ h)uffc§en l'i-^ .^Juren mit,
daziir: [Gl.\ (()uren) ba bie
rjitren Iboffdjen i. c. caii[)«nat;
lotricus.
2 .22. r öjß Cauponas ^tiffcn fie bie tiüvcit. [ti. 38.] Chaldteus habet arma. In fiiio
costarum supra umbilicuin. [b. 34.] r
') Die ÜherseUung jo ^ott et tünbt i.s< aufgenommen in die Bibel lö41, vgl. Unsre
Ausg. Deutsche Bibel 2, l!83ff. Die folgenden Bibeln 1541 ff. Unsre Attsg. l. c. 6.3Tff. haben
ot)n gcfcl)r. ^) = Henkel, Gehänge; nur aus unsrer Stelle belegt; s. DWtb. ') 7Jie.se
Glossi' kommt erst spät, frühestens 1.'>I3, in die Bibeln. Das Protokoll zur Stelle (s. o. linke
Spalte) ist sehr dürftig. Zur Erklärung des Sachverhalts kann vielleicht Ulathesiu^, Pre-
digt XIJT, beitrat/en: „2Bcnn nun bie Sltbeit (seil, einet ciiijctiien iKctiifioiiÄfiljimg) Ucrvid)tet
Inar, bel)ielt . . . Siitl)et bi^luciten feine . . . Ulitijelfet beim ^Ibenbmal)! ; bn fielen fcl)t gntc Dieben.
34) l)ab gcljbtt, ba% et «on ^lljnbs ■t'cngel, 1. Könige 22 über Sifdje biäputirfe nnb fragte, benn
bie Uorige iöibcl luar gebeutjd)!: 'ii.ljab fei jloifdjen bcni SJiagcn unb ßnnge [vgl. Vulg.: inter
pulmonein et stouiachuin7 gefdjDJfen, nun ifts gegeben jhjifdjen ipnnjet nnb ■Stengel, baran
boS Sdjluett bon ber ^li^fet (jängt, tuie ba« fölbfelein auf beni Siaube nielbet." /une Ver-
schiedenheit der Tinten bei den Eintragungen ist oben schon bemerkt; vielleicht hat dieses
Tischgespräch die Änderungen erst bewirkt.
432
!protototl imb f)aiib(c£)viftli(^e C^inträgc. (2. fibn. 1.2.)
QVARTYS ÜBER REGV3L
(2)n§ jtticitc 3?udj ticr ilüutgc.)
( ap. I.
|t). 2.] Enal [Zi'huh^: dominus muscanim,
ein I)uincl, vir muscanim. Diab[olus U)ii"b
fid^ in specicm muscae tuiitirt [tranffotinivt]
Ratten.
[b. 8.] 6I;ia§ toirb ein Pomeel ^aub [jabcn
[an] gef)atit, ober ein pel|i. 2ift vestltus
aiintiii.3,4lob[aDnis baptistae. [ö. lOff.] 2Bic rumort
er fo Ieicf)tfertig mit ben Scuten. SBie ift
er fo jornig Inorbcn [nt duos quini[iiagena-
rios]? ©ie [btefe] I)a6en verbum dei opprt=
mirt K. [ü. 13.] .^alt boc^ mein leBcn nicf;t
fo gering. Ibi vides, boa er fi(^ fnv bcm
fonig gcfurcfjt l)at.
[b. 17. J Jorain est frater Ochosiac. Ibi
20 anui praetereuut iu iiistoria Eliae et
Elisei. ^
Cap. II.
[b. 3.] Mirabilis prophetia fuit in istis
prophetis [praesciverunt eum auferenduni]
sub tempore pessinio. Oranes tuerunt disci-
puli Eliae.
|t). !'.| S)er heilig geift teilet ficf). In Xu-
4.iD(o|c 11,17 |mero: auferam de spiritu tuo et in .^O ^
dividaiii.
2)n§ 3(nbcr ^ci( bc-? iPut^v%
JKon ben ilonigcit.
I.
»3 frogcn ben ©ott: fragen '^Baal
©cBuB [rh] ben @ott
B. 6 Saal Se6ub(,) ben ®ott : ^aal
©ctiuB ben ©ott
i>. H freffcn: gef reffen r
II.
2»
ib
«■8jn(n)§ loaffcr: jn» loaffer
0 s S)a§ bein geift (auff) mir fe^
(jtnel) mal fo Hicl ju rcben):
S)a§ bein geift Bei) [//;] mir fe^ so
Jtüifeltig^ rh; die alte Glosse
zur Stelle 9ticl;t Uiolt (^lifa
ätoifeltigen Seift ui^w. ist hier
zwarfiestriehen, sie bleibt dann
aber doch in den Bibeln 1541 ff. 35
4 .1. r
zu 15 r: 6itel bonnct uiib Mitj 24
') 50] Die 50 Prophetciischülcr sind yemeint, .s. V. 7. 16. In 4. Mose ist von 70 die
Redt. ') Neuer Text = Heh:, Vuly., LXX.
^tofofoll iinb f)onbfd)rift(id^e (finhäge. (2. flön. 2. 3.)
433
s [!8l. 133''] [O. 13 f.] Oporationcs vnrine jc.
i.sjor. 12.4 'Ideul Spiritus': 1. CorLiutliiurura .12.
[ö. 17.] ®n immbertitf) regnum ift in bcm
populo. (iö ftnb lounberli(^e , jclliame l)i=
m ftotien. [ö. 16.] Sinb fie be» jo getuoiiet
getpcft bie Seute. ['auff ein betg ober [in]
ein tat getüorffcn']. |ö- 18f.| -hriho ift
Sßittcmbcvs. [ü. 21.J So !ompt baö 2öeif)e=
lüafi'et "^er.
Cap. III.
Sq ift ein folc^ confusio in ber liistoiia,
bQ§ ubev ntte ma§ ift, id) fjab mid) lool Otcr
iDodjen mit [gebrochen] ^ 3C. |ü. i».| i)in unb
f)et äiel^cii-
1». 20.) g§ ift aufgetrodct gctoeft, bac- lunffcr
ift fnr t)i^ nnfgettodet. 3ft nnr tonens ha.
10.21.1 gl t)at aU§ mit gcmuft, bal ftangcn
2ä unb ftein f)at tragen mugcn. A vigiiiti aimis
et supi-a, »it scriptum habet. Sic {)afien
bem ganzen Sanbe auffge6oten.^
[ö. 27.] Super Israel: tUO» ba§ fe^, neseio.
30 £ib ira passive ober active fe^. 5pfu bid) ^
(lixerunt Israelitae. Ubi viflor\iiit hoc lioiri-
bile faciiui,«, di.\-[erunt: laft Ull-J flieljcn, el)e
un§ @ott ftraffe; Iiuolare filiuni unigenitum,
quanta crudelitas!
»• 12 (gurman) Sfract: [SOßogen]
3fraeP
Hinter nid^t me^r sfehl daft
Absatzseichen ^
i'. u in(n)§ toaffer: jn-S loaffer
in(n)5 tnaffcr: jnS Itiaffer
». 16 (reblidje) Seute: ftardc[']£eutc i';,rstu iirj','"
>' 17 biv (baä; er fid) ;)d^cmct) : bis
er fic^ ungefierbig- rh
B. 20 (il^anbcl) : fdjalc
i' -'4 au» bem tpalb: anl- bem Uialbc
111.
f. 9 'umB'jogen: jogcn
« K W\.üd)i graben: 'JJladjt t)ie unb
ba [rh\ graben
i'. i9(hiuft machen.): üerberben. r
»21 (bie) 2Roabiter: [atlel* OJtoa-
bitcr
alle (©eruftctc unb jre 0(.'cr=
ften): alle bie jur rüftüng alt
gnng unb bruber Inaren /
». 2f. füUeten: felleten r
». 27 (S)a !am ein groffcr jorn nber
Sfrael) : S)a »arb ^\xat\ fecr
jornig rh; dazu r: [Gf.\ (1>;
Vel (juod ipsi Israel oöeiisi
ista abominatione tiniueruiit,
ue Deus iu ipsos f|Uoqnu
irasceretur.
zu 8 r: uilfieieibig >. 17.] 131 14 fSittt)ma^tx r wiederholt 16 S. r « (flc)
jie^en 34 aVß c aus aQe 2j mügcn c aus muffen oder unigekehrt 32 (oft c atis lo§
') Neuer Text = Htbr. asn, Vulg., LXX; alter Text, ah stünde da 33^ = 5"')^=
mann, Senfer. ') Gedruckter Text : biä et fid) imgcbetbig fteltet. ') = abgemiihl.
vgl. Unxre Au.^g. Bd. 34\ 49, S. *) = Hebr., Vnlg., LXX. <■) Mit Baliv der Persim
nicht bei Dieti Megt, dodi s. Lexer s. r. •) = Pfui über dich, oß bei Luther.
Sut^erä Sßetle. SBibcIübctje^unfl 3 28
434
^PtotofoH itnb ^anbfc^riftlicfie giiittögc. (2. jJön. 4.)
«gl
-ßlirouil, 12
Cap. IV.
[2.6^ron.21, 12.] Eliasiebt no$ imcr=
bor in ista historia, quia [postea] scrihit ad
loram, [regem Inda]; brumb ift [baSl eitel
liisteron protheron, h)a-3 ba fte^et. (5r ijat
lang ge^Jrebtget Elisa, viveute adluio Elia.
@lia§ propI)etilirt fiel) 50 [501 taten. Tot
aiiiiis etiam Elisa [fjaben 6ctbe f)Uiibert tar
pVOpl)etiiitt]. [2. (5^rou. 21, 19.1 loram lii<la
ftirbt ex suis literi.«.
[o. 1:3.] S)te 5Propl)eteii muffen auä) ju " is
■'öofe fein. [ö. 14.] '2llte ntennev machen !ein
finbev, vidos hie apcrte. mu. i.;
V. 16
[D. 23.J 3ft gut.
1». 27 f.] fie ift unmut§.
Edideruut uiattiia niiraoula.
t. 19
ti. 2.=.
V. n
t>. 28
B. :i2
IUI.
ein (xciä) SBetii), bie ^ielt jn
(Qiiff): ein reidje fraloc |'-|,
bie ^ielt jn
a(f)§: a§
a(f)§ bet) \x: a§ bei) jr
ftcin brettcrn (©aal) inadjen:
tlein biettern (über) famev
oBen [>•] machen; da.-n r: -\-
legt ]iä) jnn (ben Saal) : legt
fid^ oben [fh] jnn bie fanicr rh
Umb hi^ einen Son nui
Umb biefc jett, (fo bie ftuc^t
leben tan): (fo ic^ lebe r)
(Umb biefe ^^it) über ein
2far rh, dazu: [Gl.\ i.e. more
anni currentis, quo vivitur a
cunctis animantibus r
(ba§ SBeib): bie fralü rh
{ha bie gruc^t leben !unb) :
[über ein iarj: dazu r: -f-
ä'ringe): Spring
(äBoI): e§ ift gut rh
rei(t)ten: reiten
anff be(m; berg: auff be[n]ber9
auff be(ni) berg: auff be[nl
berg
(fpottcn; : teiiffd^en r
in(n)6 IjauS: in§ t)auä
2 A. r 4 (©ie) btuillt 7 Tot r. aus ©0 Am Jiande zu Kap. 4 steht: [ti. 16.)
(lixit (loiniiius iKjn nüdiis, sed |t.'iincnl i)er proplictjuii. In (ieme.si //. Mose 18 j ftdjctd Ollff
bcm projj^eten gar. §ie »il§ ouff bie '•JJiüter loutcn. S[;iiicti loquuiitur cum reverontia de
deo: loil ®ott, uiet ein iar liabeb^is filiuni. Sic in Gen[Osi [l. Mose IS, 14] Wie ba§ tetien
ge^et. Est exciusio cuisu.s temporis, et inclusio cursus tcraporis, est Chronographi.i, iion ilefi-
nitio prolis parentum iiec prophetae. Isto meiisc more solito sicut tempus viventium, quod
liabet 12 nienses eodem mense !C. i. e. UBet [ein) ioT, um6 biefe 3'''- Wetä
feiuiyc IVorte durch Beschneiden beim Einbinden zerstört] . . , Tempus vitiie . . . tibus sci-
l[icet de atiuo in annum. Von . . tibus bis nnnum mit Einweisunyszelchen am Innenrande
der folgenden Seite,
1. weif IS, Kl
^proiofoH iinb ^anbtd^tiftlid^c ffinttSgc. (2. .(Jon. 4. 5.)
435
[ö. 35.] siiscitarunt inortuos. Reges ^obeil
ni(f)t§ barnadö flcfragt. Sie'öet i>nt ®ott
fillb ba§ niirubilia snb lege.
[ö. 30.| '^oloquintcir: finb Unlbc füvHs.
Cap. V.
3ff.3, 3 [d. 1.| Honorabilis vultn. Isa[ia .5. [ea-
dem vox] ^ () o d) g C f) Q 1 1 e It coram toto populo.
1'. Stol^finb bie bleiben gctücft. Sic £)abcn Reges
Israel für \d)kd)t leute ge[i«t. 134^1 tjolten.
Joram seculuni pessimüiii.
[ö. 10.] äßcnn bcr ^obft Mm bn gclucicn,
ev ^et» genomen.
[ö. 20.] giad^-^ fompt bex a^abft Gchasi, In
gerraaiiico, repetituragnoseat mihi (jiiaeso k.
V :i.s finber ^^roptieten : f iiibev bev
». 39 fanb 'einen Ä^urtiäftrnucf}) :
fanb tütlbe rancfen r
(h)tlbeÄiirbi§): (tolof inten)
Golod^inten rh
in(n)ä Sopffen ' : jn§ Sopffen
». ■»! ji(n)nba» topften : jn ba» topffcn
nidfjtg (Bitter) : nid^t» 6oje§ r
V.
V. 1 (ongefe^en) : l)Dd) gef)altcn nnit
inv. 3 hinter Io§ malten f^fehf das
AhsalszcicJieii ^
in B. 7 /jm/e>- urf ac^ ju mir s/c/;/ f/«.s
Ahsatz seichen ^. Zh r?/«
nächsten Vollbibeln beginnt
entsprechend hier der nme
Abschnitt.
Zwischen V. 8 tmd 9 wird der
bleichende Absatz durch Ver-
bindung szciciwn beseitigt.
Hinter V. 12 steht das Ab-
satzzeichen^;esbcginntfartun
mit V. 13 der neue Abschnitt.
>'. 13 9?Qter: £ie6er [rh] 2?Qter
Hinter l'.li) steht das Ab-
satzseichen ^.
B. i9in(n)§ ]^QU§: jn§ ^au§
>■•. io nac^ lauffen: nacfjlauffcn
i- -■! nac^ licffe: no^Iieffe
» s3 (.^eb an): Sieber* r
.5 (Eoloquintcn c aits @oIoquintcn 13 .5. r
') bo? Sopffcn = Topf, vgl. .-. ß. Un.'fre Ausg. Bd. -HO '; 196, 13. ») Gemeint ist wohl
der Au.'idruck z-^-.t Xwrü = %odi getjolten, der sowoM 3. Kön. 5, 1 wie Je-taia 3, 3 flls. hat
Isa. 5.; x-orhtmmt.' ' ') Dki^ = naclJicr. ♦) Sieber .«. r. «. quaeso; ly/?. Unsre Aux;/.
Bd. .HO ', 385, 1 uiul NMhtrüffe S. «2.?.
28*
43G
$rotofoÜ uiib [)nnbic^tiftlii^e Sinttäge. (2. Ron. 5.)
-'■" (inn§ tuiidEcI) :
Hilf r
flcii Dp\)d-
{^lü, bu [)aft be§ filbcv iiiib
bic flcibcr fleiionicii): SBqi ba-?
bie ,3eit filbef ,511 iieineii (,511)
lElcibei;(ii) \inn m filbcr [uiib
Hcibcrl ]u iicmcnl'^ ///
ö.ni a, 4[i). 24.] üphla^: anima quae est iacredula,
1 s.im..-.,c Abacuc. Supra de Pliilist|^inis: obsciirus
locus percussit deus in opJdini, lu Ebieoriiiii
tHi't. lu, 39Ep[istula: filii detraetionis. In Muro leru-
\Miii. 1', 4 saleiu Tiirris Ophel. Anima incredula [Aba-
[cuc], rebell[is invicta non potens cedere,
invicta. [b. 25.] U)il feft iingeftrafft fein,
Mens invicta luauet, laehrvinae volvuntur
inanes.^ Ineredulus, qui nuiuit et obfiiniat
se. ^[erijog @[eorg fuit vir Uphhi.. qui non
cedit veritati. i^at-3 eigctttlicf) gebetet, fo
iiiib fo btel ift§, ©(iieuci t)QU)c toirb Oon
4 ftccEcif' fein getieft, [b. 2ü.| ©inb con-
iemi)ti gelreft, i. e. äßar ha^ bie ^t'xi k.
l)aftu bornuf gelauvet, ut iiac occasione (juac-
rcres (juaestuni. Non vendcnda sj)iritnaiia,
quia sunt inaestimaljilia, Giatiiita doua dei:
'"j.ifiri. ni,s'(jfi-;it,is accepistis' 3C. !^sft \\\.d)i Xgoru;, scd
KaiQoc. Ilistoriae finb jcl^am iintev naiibcv
getüovffetl, iiisteron protiieron. ll^njer S:?[CU
©[Ott l)at mit bem bold gcfpielet, loie ein
i^ütei: mit feim finb. [G, 19.] Mentitnr Elisa,
Riiv. r., i'jcnni dicit, haec non est via. |b. 27.] ^Hl
lold)cn ''Man'^ nemc iä) iiiib 3bgc Unber bcii
jlurcicn, Sinb plane du gcllicjeil onnüpotentes,
t)abeit mit bem Üeufcl et mundo gefpielet al§
mit lyeiifcil. ' Non videntur esse opera fidei.
I|)se |)anper et contenniit RepMn poten-
tiss|inHiin, fpriil^t ein iluitef uiifci- .'c. 3)a§
ift gcf(j^et)eil temporo Klisei.
zu :i VAirv. 1;). r Kijll §[Ct308 Z«'»- verit;ili vnl In 11011 durc/i Sirirli zu liicic-
ilnliis ^. .'» -J.'i geWcjcn] 9c(j)n)cfcn U^
') Luther macht sieh Jdar , welche vcrschieAencn Jiedciitumien die Wiirsel bBS in
den einzelnen Schrißatc/Ieii hat: a) iu lliili.J,! — anima incredula, twliei er an ^DS
= tumnit denkt, gegen Giutt iH'rtiicjjfii fein njl. 4. Muae ]■!, 44; h. Mose 1, 43; h) in 1. Satii. 5, (i
zrhn: oliscurus locus, eigentlich Sculeti, ©cfdjtuütfte vyl. oben S. 37:i Anm. 3; c) dem Hlnne
nach zu a) yehikend ; im Ebriiertme/ : filii detr;ictionis.- d) 2. Kön. 5, '24 [ryl. 2. Chron.
27,3; 33,14; Nchemia 3,27; 11,21] = Turris Ophel in muro Jeru.saleni; am östlichen
Ahhany des Zionberyes eine Anhöhe, die mit Mauer hefeMigi, war; s. loscphus, lieUmii
Iwlaicum (!, (>. ^) Im alten Text ist 3BS = 'Sliigtl, "" neuen Text als Nomen jmijiriuin
fiefaßl, mit bsN = Sillftctni^ rerwechseU. ■') Virijd, Aeneis 4, 449. *) Wohl = am
mr Pfuhlen, idso einräumiy, oder überhaupt -- klein, dür/'lty [oder Stecken = Stockwerk??] .
'■) Aller Tcxt=Vuly.,LXX,ncmr — Jleh: ') Vyl. Thiele, S. 1S9 ff. ') Sjn-w. nicht
nachzuweisen; rielteicht laihi nur ^^ etwas yam ]Verll<i.ie^'<, wie oft hei Luther.
^tolofoH iinb '^anb|d6riftlic^c eintrage. (2. Stön. 6. 7.)
■J37
( ap. VI.
Summa miracula summi prophetae in
suniiiia ealamitate, miseria jc. maximo contra-
dictoria. ». a
jll D. 8
[ti. :>2. 1 i. e. iofrct im in ber t()itr, bn§ er >^'- f.;
lu ni(^t crcin !an foinen.
fSI. 134"! |ö. 33.] i. e. Ta§ Mafien lüirs..».»»
15 bon bir unb bctnctn @ott. licftu unä IJaal
colere, fo ()cttcn tnir fribe. SBenn mnn
unfern got§bicnft niberft^Iedjt, loa» f)at mnn
baöon. SBenn man ben nehjcn ©ott nn=
nimpt [et doctrinam], fo t\cf)et§ un§ fo JC.
30 Historia vocat deum, Rcx lialwt Bn(d siium
deum. Tanta miracula faciuut et taiiRMi
nemo convertitur.
VI.
(So ^eb an unb): Sietier' >■
jn(n)§ lüaffer: jnS toaffcr
ba unb bo steht r: iiloiii AI- »>ni.!ii"iiM,
moiii
in(n)§ ßnnb: jn§ Sanb
fa(f)§: fa§
hier (er) bis ^JJorbünb: tuie
bt§ 5Rorb!inb
(!lcinmet) jn mit bcr tT)ur:
ftoffet I r] jn mit ber tl)ür incfl //'
xibil stellt r: -j- Seholion, r/'/.J/f
amobeni HIatIrdiiili;: -'-r (U6el)
^a fo (^ct)et§ un§, trenn h)ir
clnrem (Sott biencn, l)[}r r)ei=
lofen proprjcten. äBie öiel deffer
I)atteu luir?', ha \mx ''Saal bic=
neten. o^J^s^L'^iö 44.
Cap. VII.
[ö. l.J 'Audite verbum' doi, (picm liore-
2.'i ticiim vocatis. [tj. 3 f.] S)cr baur f)at fein
ort f'4 lepro.si'] öor ^citc» c^c" ft" ^i'o'^
ge()a6t al'3 il^t. [b. 5.] Crepuscnhmi fan lool
fein gelücft 'vesperi''*; Munsterus' vertit
iiocto.* [b. 12 ff.] So fol man Wegen sine
30 cacde et sanpiinc. [b. Ki.j (g§ tbirb ben=
nocf) ein ©djcfel fein gctbeft. ^
VII.
V. 1 (©)ctel: fe!el
v.:t2Bn§ (?) luotten tuir: 'Mai
»oollen rtir
2 .6. r 74 i. e. r zu Iß Scliolioii r IS nclucn c «ik loatcn 21 (9) VU r/t
quem c oiw qune 27 (,'re|)usculuni) C're(s)|nisciiluiii //.v
') /SleAe oben S. 435 Anm. H. ') fiinn: Lullu-r lud vesperi dir Viüg. tiberfeist
mit ftue = Crepusruluin >nid rerleidigt hier diese Auffassung, man Icönne ehrnaogut frül)
(im 9lbenb wie ftüt) nm 3)!orgeii sagen. '| Sebastian Ahmster atis Hasel IIH'.i—ir>ry2
Hebraica Biblia . . adiectis . . . annotatiooibus 1534 rgl. S. 177 Anm. .3. •) noctel
wollt nach V. JJ.
4;{8
~4>vutütiiU mib Ijaiibjdjvtfüidit (Siittiüyc. (L'. ildii. 8. 9.)
Cap. Till.
|l). 1.1 '^\ä) ()iilt hivi 'bic Scluvüng' fd) 9C=
U'eft statim jwst ^ rcsiiscitationeni filii. |t). l.|
jf„^'"5, 27 •/''/'«•'•■' •■ ift ha lüc^t Quffc|!ig. 3ft hv.'^teron
protheron. 3ft ntc[)t m-do hi^torieiis obser-
vatus. [b. 10. 1 6r unrb geticfen: Iroiiia
est, |t). 11.] @r f)ot fid) gcftdt in lioiiepto v. u
,^ostu, foiir, iemcrlid). %i}, \]nx (Sott, [i. u.
gcberbctl ftcUt jtd) fdjcuilii^.^ |ii. 12.J Vidit v. is
jK'ccata populi, ideo praedixit hanc eala-
initatem futiirani a rege Syriue. [b. 13.]
6r ift secunis gehieft Rex. |ti. 14.] fol lä)
leben? |t'. 15.] lei^e tjer, !oing ift fro tuoibeit
ot fieser, ia^ ev leben fol et feret ju. [li. 16.]
'.5. anno": 3)a tompt @lia Hnber. iu». n
l>. 19
VIII.
jii(n)ä Saiib: \uä Sanb
ftellct fid) (()Cölid)) : fleUct fid)
uugrtu'vbig '
Wiiiber (tdbti'ii/: Miiibcr tobten •'
äBcilier (juvciffcn): ÜUcibcv
jü t)alüen rJi
(2ld|t) (i. V. .28. amiis) r
ein(c ßcnd)te): ein Sied)t
[ü. 20/21. J Quaestio, oBs* fol fte'^cn causa- v.21 (SaS mac^t,) .l^yovatn lonr:
iitcr an etfective. pnto causaliter acci-
piendiim, ut sit causa defectionis. [U. 21.]
l)at§ öerr'^eterlii^ gefd)lagen. %
Cap. IX.
|t). 11.] Quaestio est? [Num sit iaudisinu.
an vitii,]. Rahini niad)enu leuiter. 3Bo
!onH.)t bev ^^f)antaft 3it h'ix, quod sint atto-
niti? Non. öed: 5l[le prop'^eten vocantur
5!nrrn unb fe^er, quia pugnant contra Ec-
clesiam. Non est vcrl)uni laudis, sed vitii.
|b. 12.] 'Sft nid)t \mx:\ 8cil|icet ba§ inirS
Iniffcn. |D. 13. | (Jsq^ue ad fastigium asccn- v.
sionis, auff bcr obevftcn treppen, (vg juirb
ein trihunal in |)ul)|lico fom, bot anff ber
Iudex gefcffen. |li. 21ff.| feret bn bin non
revertetur ueq[ue niaiestateni k.
[581.135^] |ö. 13.] Est rex, Ideo pouunt
eum in thronum i-egiuni, Sßirb lüciv fein
3)enn [>| Moroni Inar
hux^ Qa[x{a): buvd) 3oii;
IX.
-«, !KQfenbetsfcÄ/'.-|fr7.| %a--
fenber uou quod attouiti aiil
devoti Ut Rabiiii delyrant.
Sed quod prophetas Imj)ii
furiosos vocantrsicut liodie jc.
i (bei) bem Sonnen^eiger) : auff
bie t)ot)e ftuffen rl/: dazu: :i"
\('f-] Hie figeudum est f'ui.sse
sellani Magistratus fele\atani|
in lU'be, candidam quia osseam
Hie^ posueruut lehu. Sed
(|uia ponipa regia taiu cito 35
fcvct durch
2 .8. r ^att c aus {|at JJ .9. r 26 5iorat c aun nattn
Ulrich zu le^et Z. 26 yezoyen
') post /'dilt Hs. ') = zm-nig, s. DWtb. s. r. 2. ^) Ihr alle Text bleibt.
*) Geld uiohl auf die neue Übersetstmg V. 21: fielen bie (Sbomilct nbcr uoii ijiibn, beim . . .
'•) nie] gedruckte Glosse Huc.
^»tolofofl uiib Onnbf(^vifHiil)o (JiiiUiiac. (2. Äön. 9. 10.)
I3;i
gehjcft öoii (^IfciiBcincn sicnt os. Jift S'pS
consulis tliromis getücjen, ©ic t)n6cii fein
tcpl^iid^ iK'f ]K>inii;un gcfinbt, hho 'iiom ein
ifiott.u.s icjlidjcv iciil' mniltcl. Itoin; prüstornebant
5 vestimenta sua in via. ift inoiis gentis jc.
3tfl regia poinpa, nou agitur, quäle liora
sit', sed de regao.
[o. 21. 1 Sie [)oben ouff toaäcii gefcffcu, nun
15 eqiiis, TurniLs it bigis in albis ^, Sie gefaren
h)ic ferner, [o. 20.] 'Greifen', |ü. 21. | er
eilet. Jonim ift [fotift] ein fronier man et
feiner tonig getrieft.
20 [ö. 30.] Isebel l)at bievi rhetoriea mit Jehü
gereb, [ö. 32.] 'SBer ift' k. sunt verba ira-s-
ccntis jc. ©ie tuil mi($ norf) 6uct)cn.* SBer
'tnar jc. ift 6et) mir', jö. 33. | t)in nuff unb
ftoffe fie er afie.
nun [loteTat tapetis ninari,
suas ve.stc.s sub.sternebaiit in
|»)nii)a fe.stiuantes .scil[icet r
V. if. er (fnr nuff) : (ba) er licö fid)
füren r
V 17 9limfcincntungcn;:':)!ini (reute;
(reiitter, einen icnter''' rh
i' IS (ber [yurman für): ber rculer
reit /'/'
i' 19 ((vurnian): [rcuter]
V- 22 (ift nod) !ctn enbe) : loirb ijmer
groffcr rh
V. 3.' Bei) mir : bei) mir I)ic rh
. :)7 loie (ein Sredt) : U)ie f!ot]
2S
Cap. X.
[ö. 1.] 'Nutritios', alunini.
gefi^icfteft.
X.
fö. 3.] '6efte\ i' 3 ber (re(^teft) : ber gefdjidteft r
» 6 morgen (bei) 3cit) : morgen
umB btefe jeit rh
(0.9.] 01: ttJolt Credit f)abenl „geregt fein", ».9(Seib jr gerecht;? 3^r h)olt
30 i(^ fol .seditio.sus fein. |d. 14.J .42. So getjeta. ia red^t [)aben^ r
Tempus misericordiae, terapus vitae. jö. 20.]
'Sluffruffen', i. e. er prebiget getroft, Replevit
lerusalem sanguiue. [ü. 21. | ore ad os, yjciui'.ai ijol iDorb an aEen cnben unt,
la pe, de Manasse infra dusu r: nsb ne pdape (o) ore
ad OS
IS
■J3 ift (^ie) itt) 'in .10. r Nulritios c aus nutritios
sangnine imt 33134 Pe la pe r wiederholt pe(la) la JIs
») Weil die alle Übersetzung latUet: bei) bem ©onneiijcigct.
2.Kön. 2,12. ') Virgil, Aeneis 12, 164: bigis it Turnus in albis.
im Sinne r<m — trotzen, herausfordern.
32,33 Replevit bis
') Vgl. Anm. zxi
') buchen = pochen
44ü
tStototoQ uiib IjQiibfi^riffUc^c (fiiUrägc. i,2. flbn. 10—12.)
[Ü. 22.
gclücft,
i.V. über bic facriftel).' ^vft ber (>ü|tev
üetbcr, almen-, Gafel.
]U. 2of.J (£-1 lüil nid^t i)ali fein.
[ü. 28f.] Arius"' Credidit cTcatorein caeli et
terrae, Christimi pa.ssmn k. Sic \JcliH] iste
non ex toto corde, ©§ txnl aü» gerinltcn fein.
vri (®elt)anb)^QU§: [fleiberl^aug;
ihtäu: [GL] i. e. über bie facvi=
ftcll /• nnt : dariwtr.r: i.e. bei"
!ufter nnf
V- -'3 gieng in(n§ 1:)a\\^) 25aal: gieng
jn üvdjcn Saal /•
»■3.-. jur fta^t bes ^aus) Saals;
3ur ftab bcr !trd^en|)-] SBaal-ä
i' ^7 fampt (bem ^aus) 58aat: fampt
ber firdjen [;-| 3?aal
i'-*. jn(n)§ mcrbcÖIicb: juc- üicrbc
©lieb
•■• 3fi regiert {)at , finb ac^t iinb
ätuenjig iat ju ©ainaria : re=
giert l}at 311 Samaria, finb
üc^t unb jloeujig iav nm
Cap. XI.
(t). l.| 3?Dn ber Athalia hjerbeii bie Cuiben >»
XL
gemad^t Mafien Otilia, Graecus ali(|iiis finxit
lianc tabellaui de Otilia, Oteli jc. creatrix.
[ü. 1.
(ap. XII.
Jüo.s ift avu.s Isaiae prüpiiutae.
». 1 SU 3ItI)alta steht r: alius Ollii-
lia
<■•■ -' 3iOO'3 be(§) fon: ;30a» hm[r] fon
V. 1 in(n)§ §aui: in§ |)aul
» 12 (nam) ba§ 3ci'9"i§ '■ 9^^ 'llint
jrA] bag 3cugni§
!.'• 1» in(n§ '^au§) 35aal: ju bie !ird[}e :'■■•
[r mm/J S&aal
>.- •-'ü jn(n).3 .Honigs t)aujc: [nB Sib--
nig§ ^aufe
XII.
v. 1/5 3lIIe§ gelb baS gefieiliget tnirb m
(ba ju), boi e§ (an) ba§ .öau»
be§ .^e9{9i9l (getranb) loerbe,
.5 iDtl (Bon) ititftt 72 CliriBtum c aus christuni 19 .11. r At/ialia] AlOialia Jh
30 .12. .13. r über avus s(eA< |.1.1, am Jiande 2. avus bis prophetae unt zu 30 r: loas
nvus lesaiae, senkrecht zu den Blattzeileii am hnieren Rande: lesaia ift unjeiä ^i^ett ®tolt§
uctet. dt loirb gcmuft ^aBcn, bo§ G^r|iftu§ Ooii 9tat^oit »on feinem ftam fot lomcn [Lulc. 3,31].
') hl Glosse geworden. ') = Albe, Chorhemd; s. Dietz'Alhe'. ') Das lertium
coniparationis zwischen Jchu und Arius tvird beieiehnet durch die Bemerkung: Z. 13: 6ä
loil oE? gef)QTtcn fein. Jehu »crtilgt ztrur beii SPnnI niiä Qfrnel fV.2Sj, hehidl abw doch
■^itotofon uub tjoiiblcgriftlidjc eiiittöge. (2. Siön. 12. 13.) 44]
(nemlid^), ba» ©elb fo iebev=
man Q,ibt, jnn ber ©i^e^ung,
(unb ba§ ©clb fo jebevman
für feine Seele (jibt) unb alle§
@elb bo5 jebcnnan uon freiem
]^er|en opffert, (ba 311), ba^
(an) be§ m^^m .<pau§ ge=
(tnanb) toerbe, bog lafft bie
5ßrtefter ju fid) nemen, einen
jglic^cn fein teil : ?llle§ gelb
ba§ gcrieiliget tuirb, ba§ e§
[^nnl bQ§ §au§ bc§ §g3f9i51
rßrad^t] toerbe, \>a§ gcnge unb
geBe ift [rh], ba§ föelb fo jeber^
man giBt, jnn ber 8d)e|ung
feiner feelen [rh], unb alle§
@elb bal jeberman öon freiem
^er^en opffert, baö ic-3 l)nn]
be§ .ö(i9iM §au§ gebrac^t[rÄ]
toerbe, [ö. 5.; baS lafft bie
5)^riefter ju ftc^ nemen, einen
iglic^en Oon feinem bef anbten >;
dazu: i. e. Ut registro certo
sigiiatos habeat a quo acce-
perat et qui^ando. r
«■«.r, Bi§ in(n)§: Bt§ jn§
i'- ^ ein jglic^er (feinS teils) : ein
iglidjcr öon feinen Betäubten r
V u) (Bunben) ' : Bunbcu
»■ 13 (Beci^er) : [i'ffllterj
[ö. 21.] loas geuuit Atnaziu uub Äinos,
patrem Isaiae. ^
Cai). \m. XIII.
V.3 §afacl ir: §afacl, jr
t 4 (treiB) .- brenget r unt
V-. u (gfurman) Sfrael: luagen M^^f,,,
SfroeP
bie gilben Äclbet ju 93et^ & unb ^an fV. 29], so Idvrt Arim wohl die Artikel vom Schöpfer,
vom leidenden Christus «stc., aber er hat doch nicht den yiinzen chrintlichen Glattben als
sein Bekenntnis.
') -40er Text bleibt. ') Vgl. Aiim. zu 2. Kim. 2, 12. Siehe oben S. 433 Amt. 1.
442 ^'totofolt imb Ijuiibjdjviftlidji' (Einträge. (2. fipu. 13-10.)
H). 20.| llfüdbitcr Mabm ftctS a,(txka.d. v. i-^ jn(ii)§ Sniib: jng Sntib
V. 21 bic Äviegä^f iiccf;tc) : bic Äiicijä^
leütc
|U. 2;l| 'prupter pactunr: ba ftc()ct'3. pm- . .:< tljct (jiii) aiiabc: i{]d \)\)mn\r\
iecit cos a facie 2c. scÜLicct ^u bfv ^cit. % gnabc
Cap. XIV. XIIIT.
»■■'mit (bcm) ftrcit; iitii ftvcit
[ü. ll.J Stilb bcibe ftolti gclurft Amasias
unb loas. £)a§ bic l)citige flonigc] foWjc
oaedcs r)n6cii iniiffcii (eibfii .'c. i' .'2föl(ü)tt): &\a\tt]
[u. 25.| ;^vcö Ijnlt, ei meine baä mecr Cinne-
roth, stagüiiiu Genazereth. |t). 27. | Joai< et
Jcroh[eam fjaben [ba§] regnüm Unber ait-
gcrid^t.
Cap. XV. XV.
[ö. 5.| 'Libera domo', all! s«iiiestrala. i' '. jim einem (fvcieii) 1)1111)0.: iuii
Jotham et Roma coetauei, Tempore eiu.s einem fonbeill |'| l)nufc '
ge'C)et Roma an.
[St. ISS*»] T)a fiiib liio'l 20 ior inter-
regnum in Israel. |t). 2.| äBirb feer i^iing
getoeft fein, |t). 5.] Inngfam in§ reicf; fomen.
U'. loff. I S)Q gel)en mt an cede.s Regum. vm-' jn(n)-3 uierbe gelieb: juc- nieibe
Perpetuo repctitur peccatiim lerobearu. geticb
[b. 13.] In diebus Usiae vivit Isaia et con- i'. n (Ufta): 5tfor ,3a >; ä(uu:\fi/.]
cionatnr. alii Usia r
« n @Qb(Q): @Qbi r
^'■i9in(n)§ ßanb: in§ ßanb
[b.29.| rw//ß/2; pH, „() tempore allata^e.st 3C. t' 2» (6)ion: §ion '•
Jlistoria lesaiae ftel)et rie<|[iie in Regum
lib|ris nee i>aral[ipomenonmi. v- .» Ou ha§ (er) bie .Sj6f)cn nid)l
n6e tljet: €n bn§ [fie| bie
Bji. .ÖoI)cn nic^t nbe ttjeten'* /■//,
flii,;,\ll['0.'iT.\ In diebus ipsius R,:<;iu. Ibi bre-
vissime tangitur hi.storia lesaiae. ^
ü .14. )■ 16 .l."). r
') Vu/(/. = in domo libera seorsum; (lau TIebr. bedeutet: in einem ©icd)cn!)nii|c.
n^asn = JTrniiffjeit falil Lnthn- mit Vultj. ab Femininum mn it^Er = frei. ^) 'rii/lcl\
Thif/Iafh PUlenser. ^) allata] Hs. alleniata; es sieht so aus, ah oh lieiiu schnelle» Huren
lind Sclweiben dem ProtnJmllfiihrer Rarer die Formen allata und nlionata durcheinander
yeraten wärest. ') Alter Text = Vulij., J,XX.
iPtolotoU Ulli) tjuiibldjtijtlidjc t'fiiitrügc. (,2. Jlöii. 16. 17.)
443
Tai». XVI.
[ö. 10 ff.] Sei ift ein fiomci loiiifl 9C=
tucft, bic Qiibcvii uid^t. (Si ()at c-ultuin ilci
lOOÜeii lieffcvil. [ü. 14 f. J E.\ aereo altari
fecit horologiuni.
*i:i. 4I,iit.
|ti. 18.] 'Tectiim sabbati' iDtvb ein foubci'lid)
bctfc fein gOueft, bic mnii allein am fabbat
i]cbraitrf)t. (-'ircuitu.s Kt mcntio in Ezec-Iiielc,
Söirb ein [bctt i.e.] .^imcl (jelueft fein, bar=
nntcv Hex cum suis pnDcipib[us allein om
SaBbatt) gefeffcn fein.
Cup. XYII.
|t). 2.J Peccatum .siiiiiu sicut Sodoma.
:iu [ü. 9.] praedicavenint, ei'go iioii occnltave-
runt.i 6ie '^aben« gefdjmndt, Sßolten ba§
led^t fjobm, quod impium. Ut hodie Pa-
pistae Missaui 3C. V[iilt dLiwre: peccatura
WI.
«.«gl(o)tr): eiotl) r
ei(o)tf): eiatl) /•
i'.»Aiir(a): Stix
i iMinb nllei anbei" opffci: nnb
ba§ bint [rli | aller anbcv opffei
"vivbic feiten «wM^cftnlen »nl
(bie ßeffel) : (lavacnim) (bcn
iDafferfeffel) bie feffcl ih, dazu:
ut supra 3. Regiiin .7. r i.siok.t.m
(ütinbem): Dd^fen >h
V. iH (ben5picbi9ftiiel)bcySabbntt)§,
(bcn) : (öor^ang) bie S)cc!c \rh]
be§@abbat^§, [bie]; damnter:
{-\- sub (pio iu sabbatho sede-
bant sicut sub velo principes);
dazu am ohcrcn Bhdtrande:
\ai.\ (2)eÄe) barunter fie be§
fobbatl^g foffen ober ftnnben
trie (loenn) i|t fiirften nnb
t)crrn unter teppicf;eti ober ge^
tcfclten^ fi^cn.
(umb) be(§; ßoni9c(§) ,5U
31ffljricn (lüillen) : bc| m] Äonige
ju 5lfft)rien ju bicnft r
XVII.
i- i jn(n)§ gcfengniS: jn§ gcfcngniö
». a Unb (fie gierten fid) mit fti'irfen
hjiber bcn f^mmi \xm föott,
bie nidjt gut loaren; : llnb -f
bie finber 3f rael fdjnmdteu l)t)r
.5 .16. r S lioiologimnj 11» huralogium 14 (3Bixb} tectum 16 Ezechiele c aus
Daniele 29 .17. r
') Vidi).: offenderunt filii Israel verbis non lecti.s Dominum Deum suum. Dan
Hehr, bedeutet wörtlich bic ftinbcr 3iracl triebe« ^eimlic^ {ryl. oben ergo non occultaverunt/
®inge . . L^äher faß im alte» ntui neuen Text XBP = int 3}ctborgeneu tl)un aJs [fid^] bcbedeii
seil, mit ©djmitrf. -) = Verl'i/'ilinifi, hier rertä feite Decke, luUzerner lialdftcliin, x. DWib.
8. V. Getäfelt.
444
'l}rototüU imb ((aiibfc^viftridje Eintrüge. (2. ßöii. 17. 18.)
!7, 13
ipsorum fuit duplex et irreparabile, iit Icre-
5cv. i', 13; [inia: 'dereliijuenint me fonteni' h'. äBoUcti
ULnfem §|en' ö)Lott Hinb iinb 3" cii"
naiTJi tnnc^en et ix peccata ji^mudeii.
[o. 14.| '{)orc^eten nic^t', ha tompt .2. pecca-
tiini: ilefensio impietatis. [ü. 15.| 'ßitcneit'
i. e. afigotterel;.
[ö. 7—23.] S)a§ if^t repetitio totius regui
Israel ab iuitio.
|t). 26. 1 '2Biifen nid^tö', lüie rebcn fic fo ^eib=
lüjd) baöon. |ö. 30.] Suecoth Bmofh: Taber-
naciila filianun. [ö.31.] 2)q§ ftnb eitel Ijciligeii
gclDcft fein [so!]-. S[ai]cti Martini, ©eorgeit.
®aä ift fiiiis regni Israel.
'[aäim Inibev bcn .C-tcrrn l)T)iTti
föott, bie bod) nid)t gut toavcn '•.•
darunter: i. e. Iiiipenitentes
defemlebaiit sua; ffe?« am
unfcnu Blaftrandc: [Gl.] -f
(Sc^miidtett) ©ie Irolten l)l)rc
fimbc öcrtcibigen al§ rcdjt imb
h)oIgetf)Qn, tnic alle tck'r urtb
abgotteriff(f;e ' tt)un.
24 2l(tti)(i : ?lua
3" ©(o)(f}o(t) 58ciiotl): Siidjütl)
[/■/(] a?ciiotI)
3. 3((tt))a: 9I[ula
xvni.
> I 52ef)uft()Qn : ^ictiüff^on; dazu
(im nnfcrfu Blaftrandc: [Gl,\
(5icI)uftl)Qn) (Sin !ünev !oitig
ift bQ§, ber bie fdjlangc lion
(Sott fel6cr ^u ber 3cit geboten
nnbnnffgcricfit, a()Brid)t. 2)ar=
nmb bciy fie l)nn iniprand) ber
iifigottcrel) geraten, llnb lier=
ed^tlidj tf)ar - (fpredje) prcbigcn
lafjen. (?§ fei) 9Jet)uftan, bas
ift ein (5t)erne§ fd)Ienglin, ein
gering? ftndE erp ein Hein
tutjfferlinglin.^ Slßag folt ha^
für ein ®ott fein?
v. i> unter oKer .Königen : unter
nEen Königen
V. u bcn (Sfafa @a!e) : ben (Sr|-
fc^endtcn* /•
V. 19 (3f}ab ©ale): ber ©r^fdjeudc * /•
; ipsorum] ipuruiii lls 'J (Iprcliriueniut] doKuliqent- 2ds 12 repetitio c aus repetio
') OcflrudUe Glosse hat ?tbgöüi!d)Eil. '') = wagen darf; so die gewühnliclie Bedeu-
tung rim tl)utren. ') =^ Knpfirslikl; oder Gefäß, Gegenstand aus Ktijifh-; ivil. 1) Wlb.
t. V. l. 'J Nomen jiropriuvt im alten, appellatwum im neuen Text.
^nnbfdjriftlid^e (fiuträge. (2. Siön. 18. 19.) 445
i-. VI bicfcn .iiiftoiicn 5Rf)iirftn6 aiiff (ffiljptfii :
biefeii 3uftol|L'ii aitjorftüii, auf (y(}i)pteii
i'. i:< (@o ntac^e im einen I)anffen) nieincni
§errn bem Ä^onige Hon ^lljljrien, (io) (luil
id)) bir (jlncl) taufciit 9{üf-J geben, 'dci-^
fel)en, ob bn bei) bir SJeutev baju geben
mügeft): \Wi gelobe] meinem .'pevrn bem
Äonige oon ?(ifl)rtcn, (unb bu gib n (baS
bu tuülleft icüter geben, jo lüil id; bir
3tt)el) taufent ro§ geben rh) ^ä) toil | /,i,i^
dazu r: h. aj bir ^l^'c') taufent ro-j geben,
(la§ feigen, ob) [ba5| bu mugcft .foniieft,
reuter ba^u geben r/i
»• i'6 ju {^db ©afe): 3U (h"lif($cnden r
»■2' (Diab <Baii): ber 6rljfd)end'c /■
i>- 28 {3iab ©ale) : ber 6rifd)ende >■
» -si (2;t)ut mir ju band): [9Jemet an meine
gnabej," dazu >■: (Nolite irritaic, Scd
nieaiii gratiani accipite.)
« -37 be§ (Hiah ©afe): be§ ßr^fd^endcn r
XIX.
»• 2 angef^au ,}u : angetl)an, 3U
». 4 be§ (9iab Safe) : be§ (Sr|fdjeud'en r
geben (laffcn): geben
{Uah ©a!e): ©r^fd^ende r
»■ 18 in(n)§ fcur: jnä fear
".19 oQc Äonigreid): alle ß6nigreid)c rh
in ». ^3 unb bin tomen '"'s ßarmels! xn/
in V. 24 bie Seen mit
30 ,(11 ». 23 11. 84 .sfeÄ< r: i. e. flüvios niünitionis <|iial('s
sunt loci scUjicet stagna littoiihiis ciiidi
et aggeril)!!.«, öerlrarete loaffer aU mit
temmen (unb) tüie bic teic^e jc. \ron öer=
loarete »n mil dunklerer Tint<\
35 '•• 2', (jcndtfc^e) ' feftc ©tebte: fefte ©tcbtc
»■ 2« bie brinncn tnonen Serben matt (fein), unb
fid) fiird)ten unb fc^emen: bic brinnen
tuoncu matt luerbcn |"w|, unb fid) fiird;-
• ten unb fd)emen müften rh
') V(jl. LXX — fiäji^t^ot, Vnly. =^ {Jiignaiites; neuer Text = Uebr.
». 7
l'. s
440 .(■inii&i(i)vifllic^c Pinttäi-ic. (2. fiöii. 20-23.)
XX.
i'. IS (äöut|;^au§) ' : ©(fja^tjaiiS rh : dazu r: {-]-
Quia ludei dediti fuermit deliciis im-
gnentorura aromatum vurioruiii)
b(a§§armjdj^QU5}: bicl)aniifc^!amcv th '■>
« n ftieg ge(tra9cn): rteg gefiirt *•
XXI.
»■■'. .^eercnam |)imel: .öecrcn nm s^mul
i> 9 (S))cnn: benn >■
«•Ml (an) feinen ©o|en: mit \i-\ feinen ©o^en i"
xxn.
1-3 be§ Äonig: bc-S ^6nigr§]
»u. §t(§)fia: §ilfia r
in V. 13 für ha^ öoltf mit
V. !(• jr G^inlüonev: ji-fc] SinUioncv is
«j- 17 @te(b)te: Stete
i'. 19 ©tele: @tebte r
XXXIII.
». 1 Unb <^a) bei ^onig !^in fanbtc, üevfant^
leten (fie): Unb ber Äonig fanbte l^in -'"
\um], [unb (fic) e§] öerfnntleten [fid)]
".2 in(n)» §au»: jn§ s;ia\xi
»■3 9{e(f)te bon: 5){erf)tc, non
»Vi /« (/('/■ (tIossc xh ((Samarini) /s/ Bc\)bc(r)
menfdjent'^anb.^/':'^''-.--'// i)i bei)be menfcl;cn= «
t^anb
1-. •< lüaren ^vofua: »oaren, "^o\v.a
".11 (ju einem mal): |qu bev tomer]. ^V/t7/<
i'ow Luthers Hand geschrieben; diese
Korrektur tvird erat 1543^ aufgenommen, m
V. 14 @te(b)tc: ©tete
i'.n 2Bq§ tft (bie Sßarte bic) iä) (l]ie) fel)e:
2Ba§ ift [ba§ für ein grabmal baS] id;
fel^e. Nicht von Luthers Uandgeschriclicn;
Korrektur erst l')4S^ aufgenommen. ar.
(®)q§ bu: [bla§ bu
') Nicht beleyl : iitwli dem Folgenden ein Haus, wo Hpezercien verwnlirt tcadcn.
'') Vyl. Uiisre Auay. IJeulscItt Jiibel 2, Ü. OöTff'.
.^iaiibfd^riftlic()f {^inttflijf. (I. .ffiin. 2.3—25; 1. gfjton. 1. 2.) 447
V.22 ber Sihnig, ^iubci: ber ^oniqfe] oJiiba
i'. i3 adjje^enbcit : üdfj[t]3el)eiibcii
V. -'4 ,s3ilf ia (,) bcv it>ricfter: 4)üna bcv !^*ri|cftcv
>.':;:. Tjer^en Don: f)ertjeii, Don
Wim.
V'.-' {3l)aä) bem Uiort: [n]aci^ bcm Hunt
hiB. 4 ?luif; innb /'^^■ unb maä)t ml mit
XXV.
"•2 in(n)§ eilftc: jnS eilfte
>^'- 11 b(a§) anber poM: ben \r\ anber pobcl
2^Mr rfie Bücher der Chronik, Ksra und Nehemia ßhlcti Prohikolluiißcidmungen;
sie sind getviß auch niemals rorhanden gewesen, denn an 2. Könige 17 schließt sich unmitlcl-
bar und ohne Abnats Hesti-r Kap. II an: amh in der der Handschrift nrrani/cstelllpn An/-
zähhmy der behandelteti liibdlriidier f'elden Chronik, Ksru und Nehemia. Ob innere oder
äußere Gründe zur Erklüruny dieser Lücke im Protokoll sich geltend iiiaelini lassen nnd
wejcite das sein könnteti, wird in der Einleitung zu untersuchen sein.
S>Oi^ erftc XtU 35cr (i:i)rj)nira.
I.
»29 5lbbeel mi^axn: 5lbbeel, mxi\am
in ». 40 %ia unf, weil durch Bruch)ersehen %[" .stand, worinif heim iiriini
15 Druck geachtet tverden sollte.
n.
«. 3 geborn Hon (ber tocf)tcr Sua ber (Sananitin.) : cjetiorn Don bev
(Sanonitin, ber tocEiter Sna rh
(6r): ter' yli, da:^u -}-• fiemüß dir l^inweifumrissrirl/n) irn/llr
20 Luther haben statt (6r) aber ber crftc fon i^uba: ober ber crfte
ion ®r |>-/)| 3uba
». i'' jenget (mit) ?lfuba (bem lueibc) unb (mit) ^erigot^-: ,?eiiget 'il\uba
feiner fralDcn \rli\ unb ^^erigott); darunter: (lucob siiMit Abraluini
gcnuit filiuni Raheli ipsi ex Silpa)' r
25 ».19 6pf)rQt: ©plirat^. dazu r: tf)
».23 (nam): fliegt r
') Gedruckt vnrd aber ®et. ^) Alter Text = JIeJrr. ») Silpa] Vernvchshnu/
mit Billia.
448 •'paiibic^tiillidje ginträac. (1. ßljvon. 2—5.)
»54 jnn 6alc6 Gpfirata: inn ßaleB (,6et) /) (3 >•) t)nn [r/?] (fpfjrata'
'^■:.•-' j^atte Sone, :nemlic^, bte f)albc freunbfc^afft 5]ianu:^otf)./ : Ijatte
Sone, ber fa^e bic ^elfft 'Dlanü^ot^ ^/*, darunter: i. e. giibernabat
ut proplieta dimidium loci qui dictus est Manuhoth i. e. quietionum
vel eimiterioniin: dam am unteren Blattrandc: [Gl.\ (Saf)e) Tie ••
Propheten {)eiffen Se^^er ober £cf}alüer l)nn ber SdjriftLt unb fct)en
^eifft leren ober prebigen. %{\o ift biefer ©ofiot ein prop^et ober
prebifler flelneft pnn bem t)Qlben ^taniif)ott) \da:>i rh Sfugc/i. S^a§
i|t ein iiame ein-3 lenblinc', ba-.- nielleidjt ftiÜ unb Woi gelegen ift.
S)arumb e§ DtQnuf)otl), bas ift, 3Hige "^eifft. w.
m.
i" ». :i ggia mit. dazu r: [Gh] @gla. Siefc linrb allein TnüibS locib
genennet, oieUei(f}t ba§ fie bie erfte unb einige ift geloeft, ®a er
nod) ber fc^afe getiutet l)at.
'• !'■ 3ol)Qti(»/an: ^of)!!"'!"'' '^"'^" '■•' '^ '*
>'•'■•' 3ic('0timia: ^einnx ja
im.
VV3 (6tle- ber tioter) 6tan:: bi^ ift ber ftam (ß) bco i'atere (ytam r Ji
». ■• jhjcl) ineiber §ellea : jlnel) loeiBer, AöcHea
p- M (3l)p^ra: Cpl^ra /■ a.
bcn üater :'@el)araftm) : ben Pater be?- toi? ber ^iniiiierleiitc
»19 (§ag)Qrnti: ©arrni /■
>•■■-'' St)i(tü)ton: Sl^ilon; dazu r: A
»•■■;•- ßofeB^o): ßofcBo rh
bie (.'pau»l)errn toaren) jnn 5]}oa6, unb Inoneten ,]n l'odjeni nub .:.
§abeljarim 3Itl^ifint): bie IjauäDeter toorben [rh\ jun ^JJfonb, unb
3'ofübi [rh] ju £af)em (ift ein alte) tuie bie alte rcbc laut' ///;
:Hiitiii,2 dasur: (i.e. fid; beloei beten) und am inneren Blatt rand: (Düitf). 1.
Elimelech.)
V.
V. 34 ?Inia3(i)a: '^mai^a\ wohl nicht von I/idhers Hand, aurkdle Tinfi^
''.ir, 3ofib(i)Q: SofibSa J «^ dunkln:
in». 3G SU 3icfo!^aia r: Qt)
') Vgl. 4. Mose 14, :iS; Rutli 4, 11. '') Im alten Text var n;x falscli als Nomen
]>ri>prinm gegeben, im neuen richtig als Pronomen. ') Im alten Text ist Nomen jyrojniiim
■'-r^i ^ iiiib Safd^ubi rerwechsell mit Wi'^l = unb fie lüoljiiteii. Vnhj.: et qui reveisi sunt
iibersetzt »«)«•, • LXX: xal äjisoigcyter = 310;]. — Im alten Text ist DipinjJ D-iiain
-- luie bic oltc rcbc tnutel iiliersetzt als Nomen piojnium §nbctintim 3lt()ifim wie in LXX.
^anbfc^tiftlicftc (Siiitiägc. (1. g()ton. Ö-9.) 440
VI.
ini\i9 ju ^agavttetn s/f/*/ r: Agareni
>.'. 20 imb (gakn) bie .r^ngaviter inn jre (icnbc: unb bic öagciritcr Unirbcn
gegeteii ['•/'] inn ivc ^cnbc
5 zu erbitten steht r: Nota -j- und am oberen -ß/«''''«"f'«-'5i,)oitr,.i7 so
[6?;.] (grbitten) @i^e inie ber glaube aüe? nemag tvie <^I)viftul^"^,|J.j6_'.,j
fprid^t.
benn bis [m nnt
»■22 (gefangen;* Irnrbcn," datu r: (sril|iort hahylonem) ; ddriinttr:
10 [r»7.] scilieet- bnvd) Saltnanaficv.
».25 (üefgriffen) : [üeviunbigten]
VII.
» I- loav: \\}axb rh
».28 (Sern): («i) 35afni r
15 iit ». 34 §einan nnt
~H Saiuuet steht r: ©amuel öon ßfioro.
Kaliatli Hemau •.•
in«. 38 ifahatli nnt, dazu r nnt: Ji.x<r ,, , ■
' ' ^(iersoni Assapli •.•
in ». 43 fon§ (Sevfom nnt
in». 44 zu Wexaxi steht >■ nnt: ex Merari Ethan
20 »49 anjujiinbcn: an ^Ujunbcn." da-n >■: -\-
vni.^
»■2 3eit(t>en: jeiten
».f. ^eb\{e)ih .i>bi[alet
»■' 3fe';(e)mot{): :;>i-imotf) rh
S5 »in 3ebi(ce)l: 3ebi([ol)et ^cbiLaeJl Sebiaet *//
».11 ^ebi(e)el: Jiebiael r
in(n)g .Speer: jno §"v
JU [tret(t)tcn: 311 ftrcitcn
in ». IS 9J}oledjetf) nnt
30 0.30 ^i\m: ^efiüoi rh
».40 in(n)§ §ect: in§ |)eer
IX.
».IS ^oab: ^oBaB rh
B. 20 6l(o)enai: ßtlilenai. Strdchnui und Korrektur mit rntrr Tinte.
35 ».3j mit (ben) i(r)en: mit jnen r
') Alter Text bleibt. ■) Gedruckte Glui:se liut 9!cnilid). ') (VIU) Ih]
bleibt aber.
Sut^etl SBetle. SBifeetüievieftunfl 3. '-29
450 .Önnbic^viftlidjc giiitvägc. {1. gf)voit. 10—14.)
X.
i'-s @üt(t)ern: Giutcrn
»• 13 (reblic^e; : ülcifftgc r
XI.
».5 (üup) fd^toevt: l)n§ |'i fdjUicrt
«• 9 in(n)-3 Sanb
w. 10 in(n)i t)am
uu 3(o)fai: 3fat; fZrt„-i( >•: ,S
XII.
u.ß toarb (ein) .öeubtntan: inarb .^cuötmon
u-to (geloaltigeii) : rf)clbenl
«11 (getüültigen) : (Ijclben) l)clbcu ^■
^u ©rel) I)uubert ■•<fchi r: -\- hihI am unteren BJattrnndc:
2.saMi.23,8 \Ol.] 4- (1)m)r)iiiibcrt) .2. Ite-nm .23. i"tcf)cn nrfjtfjuiibcvt.' 2Ber
einen Ijauifen Don adjtfjunbevt angreifft, uub fd;lcgt bvci)()nnbcrt
tob (ba§) [unb] bie fnnfff)unbert l)nn bie flucht, bev \)ai fie alle
acfjt f)nnbert gcid;Iagen. 'Ollfo ba Ijie (nnter bvciffigen) ftcljt, f)at
bvoben 2. Kegmn .23. unter Treicn.- Senn |r ««.s- 2Bcnn| tiiel($er
unter ben tieften brcien bcr fnrnemcft ift, ber ift and) unter (nlicn)
[ben] breiffigeu alten bev fnrnemeft.
0.1-' (gcloaltigen) : t)elbcu r
»18 go(j)§ tint: @o-J r. ihj.rii: i. o. obtnlit mul [fJl.\ o^ffertc ti ©Ott
^^unt trancfopffcr.
2.s*m."23,24 "-2« (feines a>ettern fon): ber fon Sobo r
jii B. 34 steht r: -\-
xm.
in »■ 1 öerfcl^Ioffen ?<«/, (h(:~n r: [(Jl.\ (üerfrfjloffen ba? ift) (i. e.) ber'Gorgen.
«. s (Spieä) unb (Segen): fd)ilt [r| unb fpics r
»•-2 (bie berftenbig luaren, loennS bie jeit fobbert, ba§ man lonfte tna-:-
Sfrael tt)nn fott) : bie Oerftcubig Inarcn [unb rieten], Uia§ jn iebcr
3eit :3!i:t''el tf)un folt ///, daneben: | Cl. | i. e. (triegöOcrftcnbig).
»•••'S in(n)§ §eer: jnS .'peer
«.34 (©rfjilb) unb (Spie»)'^: 3df;ilb nnb Spic-S
»■3C in(n)§ öecr: jnS .söccr
XIIII.
». c (genennet): augeruffen r mil
i'. 11 (unmut§): trautig r
»1= in(n)§ ^au§: ju§ t)aus
®(a)t^iter: ©ittjitcr r
') & oben S. 4U zu Z. 11 IV. H]. ") Gedruckt ist: bcr lejt unter Jtcicii.
') Der alle Tetct bleibt.
35
§anb|cf)viftrid)f ffinitägc. (1. G^f)von. l'>— 17.) 451
XY.
B. 9 im grunb: im flriinb[e]
B H (S^irntcUnnen) : maiUbcrJJcümen r, (kintnfcr: Yidc supra 2. Regiim .5. 2. enm. 5,231.
iit sit ideni.
5 B. 1.1 (S3ix-n)ljctt)mcn : [maiiI16ev]BcUimeit
XVI.
B.1 Stet(t): Stet
B.3 Stct(t): Stet
i>. 7 ®evfo(n): Wcvioiil r
10 in B. 17 §eman mit
%^\ap^ unt
ßt^an unt
in B. 18 teils itnt
IV -'0 SBenaia mit: SBeiinia, mit
ir, in«. 20 nacf} 31t fiiuieil unf.ihnu r: AliniintJi Lanma.'renh
B 2t mit ^arffeii: mit .^avffcii lum adjt leiten )/'
novjii fiiiflcii 101 1
B.v9bc§ a^iiiib: be-J '-i^unb[§l
Wll.
20 u. 3 ein (fti'itf) tvob^' iiub fleifcfj» imb (flippen): ein leib [>7(J brobö unb
fleifc^ä nnb triinö >Ji, dazu: -j- Viele supra 2. Reguiii 6 y.H'otfucf;en -' iom.c.ia
[dieses: Wort ist mit diiuJ.lirrr Tinte ijeschri eben tmd ist wohl nicht
Luthers Hand; dieselbe Hand schreibt unter (flippen): [gemitfe'JI
ut idfiu sit und nm inneren Blaftrande: -|- As.sissa ein fliiglin
25 lagena früg ^loffel tueinS^; dazv nm oberen Blaftrande: [fSl.] -f-
Siefc brcl) 'fo) nmuen^ \Cienr Esjjar Asisa] tjeiffen ni(t)t aÜein
bie inateria qI-j biob, flciicfj, Ivcin, jonbevii niicl) bie ma>? obev
geiüicOt al§ fo \S) auff benbfrfj fpred^e: @r gab ein lot üvobv, ein
pfunb f(eifftf), ein noffcl loein§.
30 in i>. 8 prcbigct unt. dam r: \(A iiivocate*, .-^cd melius in textu
B. K. @^ibe3 mit "sfaoc: ©ibe-3, mit ^\\a(\i
».2r. (iDunbcrliff)) ubcv atted) (siottcv.: Uninber(6Qf[»-l)Iidj (ffrf)vert(idO'l>
t)ervlid) l'| nbev nlle nnbcr |W(| ©uttev.
') Vfil. ohcn S. Hirn Anm. :, zu >. Sam. r,, 10. -) In der Bibel U>41, TTnsre. Ausg.
Deutsche Bibel 2, 637f}'. lautet der Text: ein l'aib fcvoU iiiib tlcifd]? i>"l) iiippi'ii. — ht
Bibel i:>43 Uiisie Ausy. l. c. ßöTff.: ein L'aib brot%- unb fti'icl flfijrf)* imb flippen. / I'///. Viily./
In Bibel löJö Unsre Au.sg. l. c. S. GTüf}'.: ein inib btoto, unb ein fti'irf flcijdjÄ, uiib ein Uüijel
loeinS. ') Der Anfang dei- yedriukten Glosse lautet: Sicje btc>) 6brci(c^c ftorter Cicar . . .
*) In der Sonderausgabe des Alten Testaments II. Teil lö>4—2T lautet die Stelle: ruffet
ieijnen nnmen an = Hebr. ") 1524— 27 (s. Anm. 1) lautet die l'Jberselzung: \äjicedüi).
29*
452 ' .sonnbtcörifttidjf (Jinitägo. (l. El)von. 17. 18.)
». 34 (Baimrievliglett; : güete f
V. 41 (16arm{)ert;i9!eit : güctc r
».4-.' mad^t ev S^tiDvl)!'!!^: inadjt er 3Ü [rli] 2{)t)v!^ütev[nl
xvni.
Die Bandhcmcyliinij zu V.9f. 2t\h\\ä)t \m\)i\\\\ma, ixf <iesfrichrn. 5
i'-s (bie ^nbcr bev bogl^eit): bie öojen teilte r
in «. lü bir ein itnf. <la.-u r: Dill EIX jc.
i' »I (mit) beiiien 9)etern: [3ÜI beinen SJietevu
i'- n itnb ';t)aft mitfj .'p®){9t ©ott angeicficn uöeit nah, loie ein OJienid)
bell anberu): iinb -f bii I)aft angcjetjcn Wdd), aU in ber geftalt •»
eine§ ÜJlenfd^en, ber in ber öot)e 6)ott ber \")@;K3i ift. Dieser ncnc
Text, der zuerst in <hr Bibel löi:s (V)isre Ausfi. J. e. S. O-'iTff'.)
steht, ist rem Börcrs Hund (je schrieben.'^ Luther schreilf -ur Stelle
sam. 7, 19 an den Band: Vide 2. Rcgnm 7 (|iiasi uoii sit Dens ali(|ui(l niiiuis
., . , . . ; . , tf|or . 1 - •
Sit siciit amiciis cum aniico. lein <r „', i- f"- more hominis is
l/iora
significat stupendam dignitatem Dei, quod cum honiiue agat, non
?•!"'• ?. ' den? sed sese exinanit iit liomo invonitiir pliil. 2. Am unteren Bhitt-
rande: (.stnpe). Vher und nehm Luthers Eintragung steht:
+ ßr5ei9ftu bic^ alfo gegen ein menfcf^en ? Es bleibt zweifelhaft.
ob diese Worte — es ist die eine Ühersctsumj ron 2. Sam. 7, 10: 20
sieJie dort (oben S. rA9,s;.' — von Luther oder Börer fieschrieben
sind. - Sehließlieh ron Börers Hand: [Gf.] {W\ä)) S)a§ ift, 51i(f)t
\e aus nid^t] meine perfon, fonbern meines SBInt-? 5kcfjtomen \e aus
nart)!omen| .scil|icet in nituimu et longiiKiiumi. ber ein folcfjer 5)lcnidf)
iciii Ifirb, ber in ber .öo()e ©ott ber iöi^'M ift. ps. 89. SBcr tnn 2.',
gleid) G5otte ifeinl unter ben finbern 05otteö. Qx ift mä) ©ottev
tinb, 216er locit utier anbere ®otte§ finber, nls ber feit» ouc^ ®ott ift. /■
>>• 10 (groffe) : tjerrlideit r
') Vgl. die Amnei-kungen zu 3. Sam. 7 (S. .398 f.) ntid :>. Sam. 23 (S. 110 ff.). — In der Vor-
rede rite Bihd i:>4:; Dnsre Aio'ij. l. c.CtiO/'. Iteißt es: . . . 3m frftcii Sud) bct gl)totlifQ aip. X\III
ift üor (lifo gcftQiibcn, Unb bu [)aft iiiid) ■'Qd'l-M ©oft angcieljcii oben er ab Wie ein 5J!enii1)
bell Qubetn. Caiitet jeljt nlfo, Sii I)nft nngejeljcn mid) ol*3 in bev geftnlt eine« 3)ienid)cn, bev
in ber l)öl)e &oU bev .g)69i9{ ift. aBatiimb nbev biefe Spriidjc jlit niib Uov niemat-j alfo vn-
bcub|d)t fiiib, tf)ut gcnugfamcn beridjt bei ... §ett 2". ÜJiottiiii ... im Siid^: Son beii
[elften lootten Xatib^. iJo' in Ilihel WAS Unsrc Ausn.l. c. 6r>7ff. uedruckte Text (s.o.)
steht uöiilicli in der Luther sehr iß (lyl. Krl. Axisy. 37, ::o) laid in Luthers Hande.ixmjilar
als Kinlrayutui Hörers, dayeiieii ist die von Rirrcr (/eschriebene (s. o.) und so auch
c/edrtickte Glosse: (3Ki(^) jc. nur aus Gedanken der Lutherschrift (vgl. besonders Erl.
Ausg. .37, 27 ff.) zusammengestellt.
4ionbji^ti|tlidjc eiiittfigc. (\. ^i)xou.VJ-22.) 453
XIX.
»•6 fjatfl Taüib too: f)nlff S?aoib, lüo
i'u 6an(t)jcrer: Gaiijclcr
s iu u. 17 jur r)anb s/cA^ r: 4 |)roxiiui legati (t) i^emci'cr.
XX.
*>. » in(u)§ Sonb: iu§ Saab
1-3 ^Jleinftu ba§: 5}lcinl'tu, bo§
1 fcrpit
(umb m !cren)': uni6 m !crcn.- (hisn r: (haixich) <„* -^ .
" " \ / / -^2 idjabeu
10 und am unkren Blaltiandc: \(i!l.\ -\- (^u fcveii) 3Bic titon ein
bing !etet, (b) ()inbeii iiiib forn 6efit)ct, bn-3 mau tnil cigctitticfi
cifunben.
3Ut)er!ünblcf)aff(t)en: juöcvfuubidiaffen
VM3 Ia(f)i: ta§
15 IM5 St)! crfIoI)cn: Sljrcv fIof)cn «»/. [Druclcverscheu.]
XXI.
1-. 4 Sitiai: ben \rh\ Si6at
au» ben tinbern v'Ticpfjoim) : au» "öiw. Üubevii bcr 'Jiicfcn [c- aus
9{l)jen] r »<ll.3of,iM;
ao in u. c groi 2Ran »«^ (te« r: (+)
Hon (9?al)f)a): Don ben Stiefen r
^■•«^ bou (j){a^)'^a): Don ben 9iie}en r
17, 15
XXII.
B. 3 j^t ftnb ^unbcrt: j^t finb, [/•] [junbcrt
25 u.s e§ h)ar(b): e» hjar; dazu r: ^S
iiii,.5 (60 00) (60 00 000) r
V.6 e§ h)or ^oab: e§ Jrar bem [//*] ^oai
äuB. s faft f^orlid^ ■sj'e/;/ r: -\- peccatum Hdutiac et [vauae] gloriae
quantum sub eo profeceril regmitn. Am imfcreu Blaf/rande:
30 [GL] -\- {Zi)ox\{d)) laüib beftunb ((?) bie öitet cl^re, ba» er lüott
)cf)en, tüte ba§ fontgrcid^ (unte) burd^ ij^n aU bmä) fein t^un, fo
f)crrH(^ fiette yigcnotnen. S)a ftf)cftii hai^ fidncia operis, 6itcl cl)rc,
rttbcr ©otte-s el)re iinb ein abgottcrel) ift.
iu 0 16 Scden steht >■: [Gl.] (SecEen) ba» ift geringe gro6e üeiber als
35 barouS man jede machet hjie bet) un» bie fittcl unb grob lintoat.
') Alter Text bleibt.
454 .?)Qnb|cf)riftlict)c (finitöflc. (1. ßl)roii. 22— 26.t
v.-M uiib iimb foiift (ibiüiiboplfci- tt)uii): uub Unl§ nidjt |/A| iimb ioiifl
()atien (ba-3 ic^) ^um lu'nnbopfier rJi
«■■-•!. (gülben SeM) am gduidjt \cäß Ijiiiibat: golb |/7'| nm gduid)!
fec^§ l)unbert fefel ^/^
iii IV 28 pflegt «»(/, f/fe» >■; 1 67.] Nota (|iii)(l lum (.•lectitiiuii locuni sed ;,
osteusuiu clegit.
XXIll.
VI im finn bcm Flomen: im finii, bcui yinnu'u
■11 u- n rügig 5JJan nul
V. u So lüirb IUI mein 8üii: So lüirb au, mein 5oii lo
©0 lüirb im mein Son, ber .s^S'Jf-K mit bir fein ' /m/ m mein
Son; ©0 luivb mt ber .§crr; <l(i.:u r: -]-
juu. 14 steht r: \GI.] ü'in centncr ift it\) .lOoü fl[üveii bod) an einem
ort geringer ober meljr. In Gieeia i|t§ 600 fronen.
».19 in(n)§ .^aua: in§ .5au§ is
XXTIII.
,iu V. 1 (I)a\icl .12. f) (Saloiuo .iL', aiintiniin) r
inv. :■, breiffig nut. da^u r: (l'lmiborff difit 200H vi^inli ut paiiln iiilVa).-
siK- 24.^1 darunter: [GL] (S)reifftg) ©§ fdjcint bie öbveifd)c S3i6cl r)ic t)er=
«.'si.sap.L'4,21 Hffdjt fein, Tenn [fonft] nEentfjalben jtuenljig gef errieten ftefict m
4.OT<.Ä'3!c- "^ 1'='"'" '"^'■''^ •-■* '" ^'"^^'"
^•^' *■ ■''* «■ I l'ier nnb jluenjig tanfcnt, bic: Incv niib 3liicn,iig tanfcnt [üerorbentj, bie
i'. ■'■ gemad^t Ijab lob anfingen: gemad;t linb, lob ;,n fingen
V 11 S^'^'it'^ (') ftier: Csatjat ober
(Sina): (f) ©i|a r 25
in 1). -.'4 3ivcn3ig jaren nnl, dazu r: (Supra) (ut s^upra .20. [c aus 30] ut
in Mo.se), am Innernrinde eine Hand, ivelehc von Vera :> auf 21
verweisen soll.
in u. a? ©onbern ^'>' loorten md, d<i,::ur: Nota; daniider: \Gl.\ Mutatio
annoruni Mosi. 30
i). 3i/:i.. für bem .§e9{9t9l hai, fie: fnr bcm .s>(i-'Ji9Jyt, baä fic
XXV.
v.i\ t)auf(e): tjanf
» ■-" Unter ben finbcr: Hiilcv ben t'inberfn]
XXVI. 35
».3 3efa jo .^afabia: ^efa ja, \r\ .'pajab ja
i'-4 9tomamtf)i Gfer: 9{omamt]^i(, 0 (5fer,- da-:n r: iniius vir! iinmcii
Sap. 26. 31 iit i|nfra
•) Die alle Wortslelluny bleibt. ') Die kUlen drei Worte der Glosse feilten im Drucl;.
15
4?aiib(d)vifUidjo (fiiiltnac. U- ßljto». -'7— 30.) 455
\XVII.
«•6 (ftavde .fclbcn.)': (-1- ölciffige lueiiner); dif-n >'■ «piia sacei-dolcs
primi in acio fueriint lidlatores und am ohenn Bluttrandc: [frl.\
(■Öelben) Tenti bic pvieftcr (ei)l) mufteii '^nx 3eit bca !onig§ bie
forbcrften t)iu f)ccv fein mit ben bvometen jc.
«•7 (reb(t(f)e) £'eut: (ülcijfige r, nleiffii^c [rh\ ttni
». s (reblidje) Scut: (ületffigc /) nleifftgc \rh] L'eiit
«.8 (rcblidjc) 5)lenncv: [öleifligc] 5Rcuiicr
u- 10 auä bell fiuber: auy beii finbei'[u|
^■vi (,'pelben)^: (ölciffigen) r
«■lö Bei) betii \X)üx {SoIed)ctr)) : Bei) bem tljov ba um 11 gcfiet
i'-3o (reblic^c) ^ciit: lUciJiige |/i Iiieittfel
U.31 (rcbU($c) 5}tennci;: tileiffige [r\ 5Jlennci-
».3-' (reblic^e) ^JJJenncr: oteiffige f'i 5Jtenner
xxvni.
u. 32 (3Jletftev) uiib (ScfjreiBer): rfiofcmeiftcii iiub ßniiljlei; r, dazu:
iulelligerc . . alios cürator omni . . r
XXIX.
»1 (rcblicf)c) ÜJtcitncr: bapffeve \r\ ^Icniter
«.9 (mit) galligem fjcv^cu: [mit] gaiiljcm f)erl3eii
(t)on luft bei' Seelen): mit »öilliger feelen /■ wd
,i" >•'• 11 llnb Xatiib gab feinem foii Sniomo s/e/// r: \G1.\ Nota: ©alomo
BalDct nua 6)ottc§ Befell) waä) bem luovt 05ütte§ feinem ä^nter Satiib
jiigejagt, supra .18. 5tud; gibt l)f)m Snbib bn§ muftcr baju. noy. is, 21
Senn felBcvlDclten gotebienft nnb \x>txä, mag ci nidjt.
D. ir. (gclt)icf)t) jn: golb [rli] ]ii
ha% (geUnrfjt): ba» filbev *•
u. la fein gelnid^t ha^ qEcv lantcrft golb: ha^ allei lantcvft golb fein
gelüt(^t um
in «. 10 2iac§ hi^ be§ .'peaigt^l unt, dazu r: +
XXX.
u. 5 S)a§ gulbe tuevbe: 3)a§ gutbefn] luerbe
-'» ^anb f)ente bem .'gG9f9i9l fntten xlrht >■: i. c. consecrari
u. 10 iinfcru S3ntcr«: unferS äJaterS (oon G) eluiglid) rli
»• n (einfeltigfeit) ift biv angeiicm: anffncf)tig!eit [r| ift biv angenem.-
da,iu r unt: oJit iivpocritas
au§ (einfeltigem) ^er|en: au§ auffridjtigem [r] l^er^en
') Die alle Übersetzung bleibt. ') Alter Text bleibt.
456 .fiaiibld)tifi(id)c (^iitttiigc. (2. ßljtmt. 2—4.)
^o§ 5lnbcr !Jcil bcr (?l)rottif(i.
n.
v.i (3immcrlcut)': (ftcilt me|cv) (ftciu me|ic) r; danmivy: i.e. .'•int
etiam labri.
i'. 3 .ö(t)ram: .öfülvatn s
i's (benn aUc)^ ©otter
i'. f. öermagä ba§: bevmagS, hci^j
üerforgeir' «<//
1-7 9el(l) feiben: gel feibcn
V. s C^e'üen)* .^lol^: (tljfcrii /•, •'pol^; da:.n r: \Gl.] (.^etieit) 8oI ein lo
Onbifd)) I)oI^ l)nn India fein. 3ft ^ic Inllcic^t ■", ba^i man i|t
©anbeln (^ctjfft) Ijeifft.
V 11 .'r)(i)rant: .'ö[ü]ram
1-.12 bei- .ögm' bei- Sjracl: ber .sX^)}i;K bei L^utt |//H ;ifrael
iv in (,§uraiu -Mif)*^: {-\- ber bei) meinem 33atcv .s^uvnm gelueft ift); ilar- n
unter: (Alii Abi); ddxa (tut mtfrrrn JJlattrtiitdr: Ifrl.] (Hurani
.mt.4,u. A'jif) miäjt lmd;ev ()alten^
i'u gel(I) feiben: gel feibeu
ni.
K 1 5)lona:'* ao
feinem tintcv 'ti>'
auff be(n) plai^ »'(man: nnff bcm \r\ p\ci^ '^hnan
im.
»■3 (9itnbei-) Btlbe: Odjfen |/i bilbc
».'4 (9Knbern): Odjfen r 25
') /Wfi «Wc illirrsiizioi;/ hlcUd. -) 7)/c «/(r Ühersctzinn/ lilribl. ^) Dazu ist
ijcdritckl die Gfos.sc; 9lct. 17. Wrtt ift iiicl)!, bei iiinit inüftf pflfflc»- Diese Glosse hat zireifcl-
1/1.1 auch handschriftlich iiiii Jiniiilr (/cfilrin/leii : der Hand ist k» dieser Steile rölHij zrrstint,
doch zeigen ;/anz geringe Scltri/tspuren, daß überhaupt etwas dar/cstanden hiit. *) Der
alte Text bleibt. ■') liilltidjl oder liicleid)! IIs. ") Aller Text bleibt. '; I)al(cit|
gedr^ickte Glosse l)nbfii. ") Vgl. die Bemerkung zit Kap. 11, 6. Der Blattrand, anf
xeelchcm wohl sicher 'rc.xtkorrektitr 7ind Glosse gestanden haben, ist eöllig idigcrissen; als
TesAkorrektur ist gedruckt: 21!oriin.- die gedruckte Glosse lalltet: Muff bicfciii 33ctge opfforte
?I6rnl)om iciitcti Son, (icii. 22. Wan Ijtlt, ^Iriian fflj ber ^Icbiifitev fioitig flcUieft, iiltb befercl
jiim Wott ''Jlbtal)niii, InUüii in (>umiiiciiten jii rebeii. In der Genesis- Vorlesung, Krt. .Uisg.,
Opera e.vegeiica Latina Tomus V S. 1S4 zitiert Luther ziear tinsere Stelle: Porro Morija.
BJcut 2. Paralip. .3. scribitur, e.st mons illc monti Sion vicinus, in quo Salomon aedi-
ficavit teniplum in medio Hierusalem, aber von Aman ist nichts gesagt.
.^laiibidjvifUidjc Piitttiige. i2. P()vüii. 4-0.) 457
in V- II §urom ((/(/
boEenbct .'puiam tmt
^'. 15 (Stinbcr) : Ddfjfen >■
in ». 16 §urQni 3l6if mtf
V.
«.'6 (Jiinber): Cd^jcu r
>.'.7 ©tct(t): Stet
v-ii mit cine'r tuoldcn : mit einem iteM rit
u. II für bc(r luoltfeii : fuv bem iicbcl >■
VI.
«.in {leftetigt baS: beftctigt, ba§
IM-.' (gegen; ber ganzen Öemeine: iia [i-\ bev ganzen ÜJcmeiue
^-.13 (gegen : für r
511 B. 17 r: \fll.\ (gcrebt) 3}ü laö bn vcnlontou iiiid; bcin inoit inav mcibeii
15 bov bii Ü)ott gcrcb l)aft, ^n lunnbeln i)nn feinem gcfeli 5onft luirbs
mül)c lueibcn.
1-. 1.' ©ebeniS nn (bQ§ leiben) beine(»; fnecfjtc'S} Saliib:;y;: töcbcnrt nn
bic gnabe [r/i] beinem |'i fnec^t £ainb tierljeiffen r
VII.
20 B. 2 in(n)§ .öou§: jnS .§nu§
». 5 (9linber) Dd^fen r
iiiv. 9 eine berfnminng ««/, d(i.:n r: •^ Vide snpi-a ni^:; l'.^iovil'sf
Vlll.
t.a .^(i)ram: §uram r ni2.mon.i.3
» »9 (IRittcr): fnrften >■
»JH in(n)§ .&aua: jn» .feau-?
IX.
IV •• in(n)§ .f)au§: in§ §aH§
»•15 (@))ieffc)': fd^ilbc r
30 auff einen (Spic^)*: nuff einen Sd^ilb i
1-16 (©d^ilbe)-: (®(^)
ju einem (Sd^ilbe)'*:
V- n in(n)§ .Soau-j: in§ föaüi
iui>. 21 5lffen unb 5^^fatt)cn loil, (hi.:ii r: Viilc »[iipra i. söh. lo, aa
35 1-22 Quff (j(e)rbcn: auff Grben
, ,,. , l.mtVOll.U, 8 24
dazu r: Vidc supni
und am Innenrande:
»^ . I. stow. 10, 17
gro§ tlem.
') Älter Text = Vnlg.; neuer = Hein:, LXX. =) Die f/edriickt« Textänderunfl
lautet: Soitf(^cn nach 1. Kon. 10, IT; s. oben. .V. 423.
4:,S .S>iiibi(f)i-iittid)c t^iiiliäiu'. ',2. Pljvoii. 11 -18.~i
XI.
ad)ieijn: acljt,5cl)u ' rl/
XII.
i'x (£citn) fic ioUeit jm iiiitei:t()aii fciii: Südj |/-| folicii fic \niii\ jm s
uiitcrtf)nii fein; da-u r: !> a.
i'- !"• (iiii iinb Oiloeiijtf)) jnr: diu iinb incrjüV" |/-] jar
XIII.
V- 1 nuff be(ii) fcci'g: auff beim] lierg
XllII.
i'. ; tl)ür uiib vigd lueit: t()iir unb rigcl, lucil
unb gieng (gcrabc 311): unb gieng ghictUd) tioii ftattcu '■
u. ■^ bic (SpicS) unb CDcgcn): bic -(- ®if)ilb |/i uub fpie§ /•
Uli Uiibcr biefe(n .sjauffcn): tnibcv bicfc menge r i^
(fui bir): linbci bid) r/*
XV.
IM (gegen) ?(jfa: '^Iffa entgegen //'
V. 11 (JKinbev): odijeu r
V. 1; bic .'ÖDfjeu Univbcn iiidjt lUigetljciii {aui) ^fvael: bic ■'pöl)eu |l)nn] 2"
,3jvocl Uuirbcn iiidjt n&getl)nn mti, dasii r: b. ;i.
v. i>s jn(n)u •'öauij: jni .'panS
XYI.
i' 1" in(n)§ föefengniu: jns t'-iefengniy
i'. 11' feine h'andr}cit mint ,iu 'uBcvlucvtf' : feine tvdnd'Ocil naui ^ndci b) ss
feei [i-li\ 3u
XVII.
i'- 1 ■• l)iel (gcfd;efftc): üicl \. c.boxxat^ r, danmkr: (i. c. ruftnng) : daai:
I <if.\ (äUuiata) yüdjt nllein bcS gctieibcs, fonbcvn nnd; bc§ ^cng^''-
luüffcu übei inftnng. m
XVIII.
f. 3 (Siinbev): odjfen r
V. :i 3en(g'; mit: S^mi) \r] mit
v.io So fpvid;l bcr .'p(5-y{9{(30: So fpiid;t bei .s^teSrji
') Nicht aufi/cnoinmciie Korrektur. -) Neuer Text = Ucbr., LXX, VuUj.
■ Rüstung, vgl. Unsre Ausg. Bd. 34', 880, 30.
.f>n!ibW)iiftlid)c C^iiitrntic. (2. (51)von. 18-22.) 459
i'. II 3eu(9) I)iiiaufi : .gcudj \r\ Ijiuaiiff
(unb jcl) gliiäfelig): (Sä luivb bir rtcliti(]cii rh
v.u 3ie'^et: ^'ia [rh] 3iet)et
(unb lafftu eut^ Jwolgelien) : ©ä luiib eiid) getiitfleii *■
i>. 2« in(n)§ Gkfciigni?: jn§ (^)cfeiif(ni§
«.20 (Sßeiflcibc birfj, unb !oni jnn i'trcit, bav bu) bcinc flcibci an (t)aticit):
3d^ teil nxic§ öerüeibcn unb l)nn ftrcit !onicn, bu aba l]abc (b) [i-h\
beine t'tcibci- an.'
nub faul jnu bcn ftrcit: unb [fie] famicnl juii bcu ftveit
V. :ii loor tüanbten fic fitf): luar, »uanbten fic fid)
«■33 (f)art): on gcfcrjV r. (/«,:».■ Vide siipra. i..Mii.vi;,3i
3lüi|ic(}cn bcn magen nub luugen): jtüiijdjcu + bcu paniicr
unb .§'^'^9'^l'^'^ '"• Tc.dhorrektur ist cun fldrers linul.
jii V 31 (ut hüi'tarelur piipiilus coutra Syros.) r
XIX.
u. 9 (im glauben) : ticluliil} /•
XX.
«1 (lioni) .'o©K3{5i 3U fucticu: bcn \r\ b^mm ju fndjcu
«■7 biefe§ Saub§(,) Vertrieben: biefe§ Sanbu vertrieben
111 «. 1-' äßir \m\]m nicf}t hi^ \d)in naiij bir iml
in«. iü ©Icubt an bcu •Söföli'M bi^ glucE l)aben khI
« -'1 (unb bie Sobcr) juu I)cilige(r '^mhi, 'i>ai fte, für ben Weruften
tierjdgen: ba§ fic lobeten l'A| jnn t)cilige[ni] fcf)müc£ [^i [unb| für
fuv ben C^erufteu f)er3bgen
«■34 in(n)ö Suc^: ju« S3ud}
«■37 Soboua: 2)oboün
XXI.
«.7 eine Seud)t(e): ein Siedet »lU roter Tinte Icorrhjicrl
m «. 9 SU gefdjlageu steht r: proditorie ocoidit (jui ciccum cum iorte
vigilavcraut.
XXII.
«•■-' 3^el) nub (3tiicu3ig;: ^W\) nub tiicrjig /• «fli.2.«i)ii.g,«
zu 'ält^alja steht r: (.süpra filia Ahab) s.flön. s, 2g
«1 fein 9iQtgebe(n)^; du!:u r: :•;-.
') Der alte l'cxl = Hehr.: sini iEnrn; da- neue Text überselU, dein Zumiiwicn-
liany »ach rieJUig: KiSXI irEPPS;- Fu/(/.: mutabo habitum et sie ad ad pugnara vadani;
LXX: y.araxa/.vtpouat y.ai eioEy.tvao/Mat tlg zöv nolsfior. ') Hörer liat korri ff iert in Ana-
logie zu 1. Kon. 22, 34. Vgl. auch Anm. zur Stelle, oben S. 131, 21. ") Alter Text bleibt.
460 .^i(iiibid)iiftlid)o (viiitvniic. :2. Gljvüll. 22— 2;").)
> • •• bie (jU HJanin): bic ©Ijrcr >: danmlcr: {Rammini i.e. supcrhi in
Rama) ^
>■■ 11 ?Ufo Hcrbni-g ju fuv 9(tf)al ja) ^ofn^catl), bic Sod^tcr bc§ i'i^ouiQä
3;oram, '^soiaha be3 ^h-iefters Jocib, . . . bn-3 er lüc^t getobtet lünrb.:
'^llfo lierBavg jii :,'\ojalicQtf), bic 2ocOter bc§ ."^onigs .^ornm, bc& .■,
-^.»rieftcrS ^soiaha [tun] Jucib fiir %i[)al ia [rh], baS er nid;t gctobtct
lüai-b.=
XXIH.
V. 7 jn(n)§ ^aii§: ]n§ .^aus
i- s '^oia bn: ^oiaba: 'l(i:ii r: = lo
!■ 10 (@c)c§0§) : (fd^tücrt) aßoffeil r
in i- 11 ,3l!ltgnt§ vnl. da.-it r: -j- (Lex in inannm; und am iin/crcii Blatt-
noidir. \(rl.\ (3cu9ni§) gci" ift bein foiiigc, kibe bic !voii iiub
bno h\\i) (Quff) gegeben Quff bn§ er iiidjt allein mect^tig fonbcrn
aud) Incife fein ioltc ober ()nie iimiiv rcbcn mag) CoottcS toort aub n
rcdjt liiifieu. So iiiadjt mau i^t fonige mit einem jdjlüert nub
und) K.
i'. II (^üret fie (jinanö (3iritfid)en bic manrcn): T^ixxti fic (aber) i^nwx
!öav!\i) bom '^anfc über beu bof (binauS) |>/'| binaitS
i' n jn(n)« .Sjoiiä: jnS .'baiic< ao
V. IS unter ben 5prie[tern beu Seöiteu: unter ben ■4>riefteru nub |'/'l bcn
Sctiitcn ■'
\X1II1.
V.. bie gjcofe gcjeljt {)ai, bcr .fi-ncdjt bco .S^&iH9{9[: bie 5Jfofe, ber
ftnet^t bcä K^mmi, gcjcljt bnt um as
v'K in(n)ä tf)or: jnc' tI)or
i- u h3en(n)s jeit Irmr: tuen;- i'jcit tnar
i' 11 unb fftetletcn) bas .^anS föottcö (jnu feine Inirbc, nub mndjtcns
fefte): unb mad;tcu |;//| ba§ .'bniiy ®ottc§ gan^ fertig nub \m\
,^ügerid)t rh au
»■-■0 ,^o(g): sord/l
3cid)nr ja(,) ben fon: ^adjar ja bcn fon
XXV.
»•■■f. jn(n)§ -öccr: jn§ .^cer
^.(sÄh.s (legen unb ©pics, : Spi^ nub fdjilt r 35
«i'j (bnö fidj'j rt)ume.,-: unb fiidjcft rl)iuu r
') Neuer Text — Vulg., Hcbr.: D-^anri (= nianxri; i-(jl. 2. Kön. 8, 28) = bic ©tjtev.
Im alte» Text ist iibersetit niann als Phwal ron nan = bie l)on SHnma. ') Neuer Text
-TT TT '
= Heb)-. ') Alte^- Text = Hebr., netw = LXX, Vnlg.
■sönnbidjvijtlidio (vintvägc. (•_'. P1)vdii. 25— 30.) \C^]
»■23 ben fon (^soiop^nt,): beii foii ^oq§, r
3oa»(,) ber fon: !^\oai^ ber fon
«.s5 3oa§(,) bc§ fonSr-^oaS be§ fon§
XXVI.
v.i inn ben (gefirfjtcu/ ' Wotte§; tJa^ii r: -f- in pvop()ece5cn pracocilen-
tium lector fiiit iilioruni uiul am imkrcn Blaltranäe: \(xl.\ +
(©ejidjtcii) ©eficfjtc fiiib ».uüpl)cticii Gt luil fageii, Csojnbn- jct)
gelert gcloeft i)iiii ilioie iinb ben pvopf)eten |5amnel! TnHib Wob
uub bev gleicfjen.
in i'. 3 !cu Oerumbt Mfht i : ;ji victuriis olutiis-' (iis(|nc ud big an (fflljVten.
Von spülercr Hund (jcscliricjxm.
».11 in(n)§ §eer: jn§ 6eer
». u (begen) : fpieffe r
».21 jnn eim (freien) fjanfe: jnn eiui fonbevn \r] Ijaufe
XXVIII.
».3 öertanb yeine(n) @6nc mit Jvi'uv: lierbanb feine ^hwc mit y^cnr
B. <: jn(n) ^\\\Wv. jn ^)nba
^^ütba l)unbeit /"••; taufent «»<
»•18 ©oc^o mit jren Sodjtern nnb luoneten: Socfjo mit jveii Suifjlein
+ nnb Tf)imna l)l)ven todjtevn llnb OÜrnjo mit i)l)vcii todjtern |//'|
unb ȟonetcn ^
in V. 19 '^\xha nnt, dazu r: [GL] (:ilii Israeli
in ».2?, ©ottev his fjetffcn jnen mif
".27 (S)enn): ^Ibev /
XXIX.
'11 ». ■■■■ t^et Qufi mit
»■10 Don (im): üon unö r
». ifi in(n)§ .§auä: in§ .öan§
». 30 (6i§ fie frolid) tm'aben) : mit frenben /■
neigeten jid)^ nnb: neigeten fid; nnb
».:ia lüav(,) fiekn^ig: luav fiebcnjig
». M (plö^lic^): eilenb *■
XXX.
» •■. Senn (ev tnav nidjt uiet, bie e§ f)ic(ten): Tenn e-? Uinv (ange nirf)l
getjaltcn rh
»•G ju ben (@ntrunnen): ju ben nbrigen r
') .4Ker jTexi i/eiW. -) Die gedruckte Glosse hat Sndjnria. ^) ehitu.s] clarus
möglich. *) Neuer Texl = F«Z(/., iXX, Hebr.
462 .s>anbict)tifUicf)c (?iittvägc. (2. Pfiroti. 30—32.)
in iv n Ziffer hif: ©ebulon nnf
i-is O'c^emeten fid)): + belaubten ii^rc fc^anbe rh
tii 1-. IS @pr)raint li.< SeBulon nnf
111 1-. 19 |er^ mit
V. 22 ba§ lyeft iiBev ftctcn tage: ba§ Jvcft iibcr, ficOcii tngc 5
in i'. 25 bie au» 6/s toaxcn nnt
XXXI.
iii » 1 funben tourben unt
5Ben :^i)amiit /^/s 5)ianaf)e »«'
auffrcumctcii : gar [rj aufireumctcn lo
i'. 1 auff bO'J fic 'bcfte frijfcfjer Uiercii im) ©efc^e: auff "ba^i fic fitiibten
befte Werter anljaltcit am |*-/;] 65eie|e: dar nnf er: (i. o. no faine et
opere maniuim impediti laiigüide stiidereiit et docereut) ; dazu am
nnferen Blatfrandr: \(^/.] (anfjaltett) 3(iiff ba3 fic nic^t aii§
mangel ber iiariiiig muftcn bic "üiidjer laffeu Beibcii ju itubivit iinb i''
,]u (eren, imb t)l)ve iiaviiiig fiicfjcn. Tcim üvcfien liciiev folleu
lir';3s;25ff: bcrforgt fein, iiitb ftubiru, luic 9iet)eLmiaC' iinb cDradj and) fageu.
i>io in(n)§ $au§: jnS .'r)au§
i'. li (üiiff glauBcn : trcinlit^ rh
». u gaben ©ottcS, bie bcm': gaben ÖJotte-5, l){)m ticvtinUict |'|, bic bem »
iv i:. (auff glauben), ha^ fie geben folteu: ha'ö fic geben foltcn: da:ii. r: .%
iv 1» fie beiligetcn (anff jven glauben: : fic l)ciligeteu treUilid), r
i'.-'i Sarnmb geriet c-J jm auif) luol.. : Tarumb liottc ev gtiicf. //'
XXXII.
i'. ^ fatje ba§: fa(}c, baS 25
V. I
V.
(Sßafc^becf^e) : flicffcnbc Inaffev v
(®efcf)o&): lüoffen r
»■'i (inn) ftreit: jüm \rh\ ftrcit
V. it ^obe mnge erretten: l)abe mugen |//'] erretten
i'-22 (enf^ielt)- so
enthielt hi^ umb^er nnt, darju r: -\- (1. e. sicnl i>astoi- diiril
gregem et redueit) iduI am nnfcrcn Blattrandr: \(ll.\ (@ntf)icltl
Söie ein I)irte feine fdjaffc rjcClt [Uiiber bic 2BoIffc, unb I)utet| bov
fie getjen T)in unb ber jur tucibe. 9Ufo funbtcn bie jn :^'scnifalcm
aucf) au3 unb einjif)cn fidjer ,'c. 35
MII.V2.'. r: nondum liabiiit licredcin. Von späterer Ifand ;jcsrlirichcn.
^'■■'■1 Ta aber bie CÄJolmctfdjer) ber ((iberftcn'; Don 93abel: Tn aber bic
S3otfd;afften \rh\ ber furftcn [rh\ üon iluibcl
') Alter Text = llebr.; im neuen Text ist njwss = auff gliuibcii aus V. 15 in
V. 14 verseJientlich heriihergenommet). ') Alter Text bleibt; enthielt = erhielt; s. Diets, s. v.
$anbfc()rift(id)C Cfiiihäac- (2- ßl)toii. 3;i-36.) 468
xxxin.
»6 lies fcine(n) <Sou: lie? feine SonTe]'
«•'•7 in(n)§ S)ouu: jng .'öaiu-
»•11 btc (Dkrften): bie furftcii )■
s p. 24 unb t6b'te)ten: itnb tobten
xxxniT.
in i'. 6 Siebten 5)lanaffc ''(V jnn jrcn Un'iften imf
»i Q^tvoc^cn: afigeBroc^en rh
in u. 9 gefamlct t)Qtten ?'*> jnn -S\t<xi\ unt
in tion aUc nt iitrigeii: Inm nllen \r\ übrigen
<•'• 12 (ouff glauOcn : trclolic^
». H ba§ S9ucf) beS (S)c)e|: "üoS, Sud) bc§ ®efe^[§l
»24 nBcr biefe 'Stebte) unb (jre) Sinkionev: über btcfc|n] Ort |*1 unb
[btc] GintüOUCV; dazu r: :,
15 vv 25 (auff biefe Siebte) : u6er bicfen ort r
o.ä*: ben öeatr'-: ben mmm
3fra^'-: 3fvüei
».27 tuci*: Joeic^-
Itiber biefe (etet) unb luibev (jve) Ginluouev: Uiibei bicfefn] Ort |)i
2" unb Inibcv Ibic" (fintnouev
»•2» über biefe (3iet, unb jve (JiuUiüuev: ubev bicfe|n] Drt |/| unb
[btc] ©tnJöoner
»•30 in(n)l .§au§: jnS .?)au§
xxxv.
2* »■?. in(n)s |)au§: jn-S öanc-
»•■'• unter etorn SBrnbern, '"■Jtud): unter cUu'u ä>ri'ibcvu innn nold
geborn'' [rh], Slutf)
»•i: unb fd)i(Ji: unb ()eiliget eiid) (*'/'| unb fc()icft'*
»•3 jJrel) toufent unb fccf)§ l)nnbcrt: jlnel) taufcnt uub fedjl l^nnbert
30 scil[icet (iemuter unb jigcn) rh. daxu: -j- (<1eest liio xcihinu pociii:i
Vel |)poiKles) ■'
»9 funff ianfent: funff tmifent [.scil[icet] sdlLicet Icuier uub ,',igeu |'/'|.-
darüber: -\- (leuier ^tgen nt siipra)
XXXVI.
35 ».7 9tebucQb 5kä(e;r: OJebucob ^iejar r
»•11 Dkbucab 9Je3(a)r: 5)iebucab 5lejar r
') Nnur Text = Hehr., VuJg., LXX. •) Luther merkt durch Strich an, daß die
letzten Buchstaben der drei Wörter durch Setzcricrsehcn :u hoch yestelll sintl. ') Neuer
Text = Hehr., LXX. «) AHei- Text = LXX; neuer = JMr., Vult/. =J Bie ein-
fjeklammerten Worte fehhii im IJehr.; sie siml, me in Vuly. und LXX, i/iii I.ulher zur
Verdeutlichung himugefngt; ebenso V. 9.
V.
464 •'naiibydjriftlit^e ginttäne. ((5?.vn l~r>.)
I.
«. .'. aße(r) ber Gieift ©ott cvlnedet: qüc ber ßkift (Bott crlucdfct
>'. « 9Jltt]^(ev)bntfi: aiJitfivebat r
II. 5
»ä (SSifatn): (il) ^il]am >■
fielen (t) 319: fiefeenjig
fieben(t)3i9: ficbenjig
im; S)(ie) ünber: 2er [r\ ünbev
>.-.fi/7 jtoelffc ^T'cv: iluelffe, Ter ,0
»•Ji 2tnat^ot: iHimirjotf) ///
i'.f'. Siedfjt imb JHec^t (fd^a ff en) : ßiedjt iiiib ilfecfjt; <la:ur: ,".
III.
» i.' bie ba§ oortgc |)au§ 9efel)eii f)atten (inii feinem gruiib) , mtb bt-3
V)aii-J für ircn aiigcn tonr: bie bn-J Uorigc fbawi iy\d]m fiatteii, 15
iiiib bis s:)ü\\i für iren angeii genriiubct |///| Umrjbl '
IUI.
V. c (3l6er) ha: 2)61111 |r| ba
V.7 gntt{)(er)batt): ^JJiitljrebatr) /
i'. » biefen 6rie(lie/ : biefeii 6rie[ffl 20
u-s öon ^pl)Qrfaif; üon S^fiarplat: Doii lHpf)infadj, üoii Ifituptat
u lü gefegt f)Qt(te): gefegt f)nt
"IS funben bn«: fiinben, bn«j
V.
i'-3 Stfiar (Don S3ofcn): St()ar (3t) 5^ofnai >• 25
>•'■ 1 fagten >üir jiicn )oic: fagtcn inir jueii, inie
VC ©t^ar (tion S3ofen): Stljor '-iHifiini /■
i'.8 in(n)§ ^iibifdjc Iniib: jn-S ,^v'>bifcl)e Uiub
"•'•' 3ei'(9) ^)iii: ,?eiic() l'i t)in
v.r. @tf)nr (üoii S?ofeii): Stf)ar 5^ofiint r
i>- u fol (ücrtanfft luerbeii): ful beut gevidjt iicrfalleii fciu-
«.13 'Bi^at (öon Jl^ofen): @t()ar l^ofnai r
') Ilcbr. -m-^z = in jciticm ©tiiiibcn. Der alte Text übersetzt nb-ia = in jeiiicm
©tunbe; im neuen Text wohl nicht rkhtiy mit bü ^a\ii ferhii>ide)i. '') Vulfi.: imblicetur,
danacli alter und neue)' Text.
,5anMcI)viflIiri^c Witfiägf. (P?ta 7-10; 9M)eiiiin 1.2.) 405
Yll.
v'.4,r. be§ ion§ SSuü, be§ jon§ 5pinct)a§: bcs foiis i^iifi, CDe§ JoiiS ?lBi=
fiia, |r| bc>3 foiiS Si.UiieI)n§
». .7 5lUe bafdb: ^^lllc bof^lfclb
»•M in(n)» WefciigriiS: jii» ökfcngni»
VTII.
v.i» adjjerieu: acf^tjeljcn \rJi]
^■■n ausniffcn bau \mx: auarufien, bn-J luir
»■31 f^einbe(,) unb: 3^ctnbe unb
(Öinbcvf)alt) : (bic un-i nacijtin) bie niitj un§ t)ieltcn rli
»33 iti(ii).3 .S^aiiS: in§ .Span?'
IX.
B. 7 in(n)§ fcfjlüevt: iu>3 fcf;U>cvt
jn(n)s gefcngiiis
i'ii ein (unflctig) fianb: ein Unrein \r\ Snub
burd^ (ben nnflnt) ber S>6tdfev: bnrcf; bie unvctniafcit \r\ bcr
5ß6lcfer
». r.> nocf) gnt? cloiglitf): nocT; gnt'?, cUnflIirf)
X.
»4 tnod^ bid^ (cr)ouff: inac^ bitf) anff
tt.n (o)n aüe ^Bfennern: an |'i allefnl OJlcnncvn
». 23 ßelaja &x i[t bev SnHaQ *|Vtr)o()ia : Maja ((?v ift ber AHitn) ^|ictf)a{)in
S)rt§ 83jiri) ^Jfcf)cniia.
I.
» 2 §ona(i): §anani r
v.t lüort^oret: »nort l)ürct
fa(?)§: fa§
n.
». 1 td) (Jüar ni(f)t frcunblici):: fnr jm: id) \ai)e tvatüriglitfj [*//] fiir im.-
dazu r: Nota: textuni depravatLuin in El)ieo.
».6 ia(f)§: ya§
».10 Sobia ber ?lminonit(er) Inedjt: lohia ein [/] ?tmmonitij(!^ I»-] !ned}t
Siit^CT? aBctfe. 58ilJctiiber|e^iinfl 3 30
466 .fiaiibfdjrifKidjc P'intriigc. (Tfcljcmia 2—4.)
>'. 13 (bxaä) mxä) jim ben) mauieit ^ierufalcm, (bie) jit riffcn Innren:
tt)ct mir Uicf)e^ ba§ [^-j bic^ luauren ,3criijalcm ju riffcn Uuircii.
v.n lunr nicfjt rniim bn: \vax ha nidjt roitm um
V- ir. (brad) midj iuii ben) inaurcn: tl)et mir' U'cljc' bic moiircii (f) nlfo
5ujef)eii r '■>
1). IG iDuften nic^t too: Imiftcn nitfjt, luo
erbeiten nid^tS gejagt.: erbeitcii, nirf^tä gefagt.
». 18 ge(troft) : gefterdet r
i' 19 ber 5lmmoiut(er) Jnedjt: bcr '.'Immonitifii) [*J fnerfjt
m. 10
in ». r, ©clnattigen hin fjals ?««(", (?«.?«( ■;•; -\- (Firmen muffen boS ereiilj
trag), da-n (im ohnn Blaffrandr: [Gf.] -[- (©eiualtigeu) Tie armen
muffen ba§ creuli trogen 3)ie reidjen geben nidfjts. JauS eey l)üt
nid)t, ©ec§ 3ing gi^t nic^t. Qüater brel), bie l^elffen frei).*
».8 unb fie (^ulffcn) 3iCi-'iifaIem: unb fie batnetcn (au§) an§ ju ,3cru= «
falem r; daza r: (Derelicjueniut i. e. nufgebalüet) Exo[(li 23; dar-
.3)!oic23,4 unter: (balneten au§) 3in Et)''6o ift§: Dereliqüeriint Inie Exo[(li 23
l)creli(jiic.s cum co. siguificat ouiuia relinquere ad auxiliaiidnm.^
»■ IC ber (©elnaltigen) : bcr §elben r
»•19 3li)el} ftinf gegen bem §arnfd) IninM tjinan: jluel) ftucEfe] ben [r\ 20
tuincEel t)inan |«««| gegen bem §arnfcC)t)an§ r
».2U (bom) toindel: t)m [/] lüincEcI
in». 31 9iQt§tt)or mit, da::u r: Miphkad^
IUI.
.». 17 (boy gcftfjoy) : bie Vooffen r 25
i'.23 <jn(n)ö inaffer>: (\\\i loaffer)
■<luenn ienuinb in(n)y luaffer gieng>: [ein iglid)er lie-J ha-i
baben onftcrjcnj; da-ii >■: depraxatns locn.s.
') Hehr.: irr = )tiQl)viicl)mnib ; LXX: ovvTQißwv. '') bie fehlt Ih. ^) miv|
7/.S' luir. *) .SVw)»: 'Die Armen künneti. nichts ijehen, die Reichen wollen nicht; ao tut
es der MilleMand.' Die Ausdrücke hezieJien sich auf das Würfelspiel, die Aiu/en des
Würfels. Zaui = 2 ; gcä = 916 = 1 ; ©«?' ^ 6 ; 3iiig = 5. Vgl. Biet: I, 1 ni; J) Will. 2, Sr,l ;
Thiele 8.173. '') Im (dien Text ist >d>erset:t , (ds stünde da !i-n;'-il == unb fie I)nlfi'ii;
Hein: hat lai??) = imb fie öetliefjeii. — ausbauen = non iimplius velle vol posse aedi-
iicare, irisch; v(/l. auSgcfurluiljt Unsre Ausy. Bd. 45, TS, 11 und 2. B. ausgelebt, ausgearbeitet,
ausgeredet, ausgepocht u. a. Die Bemerkung oben ist geiviß als Glosse yedadit, wird aber
in die Bibeln nicht aufgenommen. ") Hebt:: i^sBan iSll'; Vtdg.: porta iudicialis.
.^innb!d)tiflli(()i' Piiitriicif. i'^i''')""''! 5—8.) /1G7
V.
«. 2 finb (ju) bicl: fiiib Incl
sti lafft uns C^k'treibe iiemcn sfchf r: \<;f.\ (scÜLicct iiiiib fic)
pro eis.
5 v.ui ben luudjcr aber (ItioEcn) \vix naä) Inffeii: ben toiidjev abn ijahm \r\
loir nnd;ciclaffen r
V. 11 uitb (Hüin gelb be§ getrcibeä, luoftS iiiib 6le§): unb ben ()iinbcvteftcn
om gelbe |*i, am getveibe [/7'| am moft nnb nm ole.' *■
VT.
10 >.<. 2 jnn bcv flciijc (bev ftab) Quo: inn bei fledjc Cno
»10 in(n)§ r)au>3: jn» f)auy
».15 (gee)Iul: ®lut r
».IG fie merdften bo»: fie mcrdten, ha?-
VII.
u ».5 in(n)§ 5er|: jn§ 1)61-^
x-cc^(e)n: rcdjnen r
1). s fie'6en(t)3tg: fietenjig
»•9 ficticn(t)3tg: fiekn^ig
».11 ad^3et)en: at^tjctjcn rh
20 ».18 fcd)§ I)unbei-t unb fcdjjig: fedj» fjunbcxt unb fteben unb \rh\ fcdjjig-
»■26 Qc^jig: adjtjig >7(
».33 ntcnner öon 9ieto, (anber) jUiel) unb funüaig: mcnncv l)o|m|
anbern [»i ^Icto, ä^cl) unb funfijig'
»•39 fie'6en(t)3ig: ficBensig
25 ».42 fieben(t)3ig: fic'üen^ig
».c. Siecfjt unb gi'ecl^td'diafien): ,Cicd;t unb %id)l ^j»fl.^-_g,
VIII.
».4 (unb) 3U feiner linden: ^Ibei; |'7'| ju feiner linden
»■ 5 er (raget) * : er (reicht >■)
30 «. y ba(6) fie: ba fie
trindet ba§ fuf-i: trindet baS fufäfe]
».15 (S3alfam) jloeigc: t)arpaum |)7(| 3tüeige
»..7 a[(e)fua: Sofua r .-..anoTka«
in». 18 Sit 33erfamlunge fMd r: n-is? salSlcifl'f
') Neuer Text = Hebr. TKü; Viily.: = centesimani pecuniao, fruraenti. Alter
Text meUeicIU nach LXX: i-rö rov äsyvgt'ov jöv oUor. ') Neuer Text = Hebr., Vvlg.,
LXX. ') Der neue Text = Vnly. verbindet richtig inx mit 123. ♦) Der alte Text bleibt.
30*
468 ^nnbfdjrifUidK (Jiiitväge. (Ttc'^cmia 9—13.)
IX.
iv3 man Ia(f)§: man Ia§
v. 1:1 iinb gegeben (lirfjtige) 9{ec[}t(c), (ttctoe) ©cjeli, gute Qsthoi: niib gegeben
fein lüarlHifftigl 9ie(i)t, [unb ein xtä)t] @ejc|, unb \r\ gnte föeBot
i'.ij ba§ fte ficf) lucnbetcn (,yi ivem bienft jnn jixm nngel)orfam) : ba ^
fie ft^ lucnbctcn ,yi l)l)ver bienfttaileit l)nn t)I)i;ev (i)I)ver) ungc--
bnlt /■/'." (J(ini)ih'r: ut Mirjam jc. !*"(/ «'« inneren Blatt runde:
fie U)oIten Inibcr i. e. l)nn ©gtjpten.
i>. 20 bcin 5)lani: bcin ^]Jan(na rli): tttt,ut r: [<il.] CDJian) i. 0. (jimiclbvob.
!.'• 22 iinb (trickft) fte (jnn bie ccfcn): unb teileteft |'-j fie !^ic unb baljer rh lu
»•-■23 jn(n)§ 2anb: jng Sanb
u. 'i". man jffet bie menge: man jffet, bie menge
« ;a bvinnen lebet: lebet |ev] brinnen mn
V. -i ; gcüefen : gclnefen
X. ' 15
>.'..« 5tnatl)0(t): 3lnati)ott) r
»■3a boy tuir iei'licf;(e): \>a^ iuir jciiid)
v.:u beftimpte ]eit ,5U bicnncn: bcftimpte ^eit, jn brennen
XI.
». 18 Qcf).5ig: adjt^ig r 20
>•-. 19 ftcben(t)3ig: f lebendig
'■'.24 (mar neben bcm Könige) 3U alten gef($e|ftcn an baS DoM: Chatte)
Uhu- befelf)aber be§ fonige§ [rh\ ju allen gef cljeff ten , an ba-S luilc!
XII.
ju ».10/11 Meht r: (.1. .2. .3. A. .5. .6.) sr,
in «.11 Sabbua nnt. dazu r: \(^/.\ (3abbua) Si§ ift :;\abbn.3 bev bcn
groffen 9tlci'anbei: ,3u .^sernfalem cmpfieng. ?Ufo I)at ^Jietjemia bie=
teidjt 6urn anrf; ben '^llejanber crrcidjt unb feer alt luorben unb
Dier (i^of)c) ober funff t)of)e pricftcr überlebt.
IV 24 eine l)ut (neben ber) anbcr: eine l)nt nmb bie |'-| anbei 30
XIII.
»■a orie(n püfel): nUe [frenibblinge] -
»7 iä) merdfet ba»: icfj mcrctet, haö
»9 unb f)ie3 ba§ fie: unb fjie-ä, ba§ fie
In». 29 Io§ ftnb loorbcn mm/ 35
') Alle Übersetzung bleibt. ') Neuer Text = Ilebr., Vuly.; alte Übersetzung wohl
auf Grund von LXX: r.jtifuxxog ; auch in 4. Mose 11,4 ist ~DBpK = jiifammeiigflniifcnf?
©ffinbcl gleichfalls mit i.-jt'/tixTo; übersetzt.
$toto!oII unb Ijanbjd^tiftlidöc giitttäge. (eftfiet 1. 2.)
469
JIESTEK.
2)a8 2?utJ) (&\tifcv.
10
.11. An^^nsti.
Cap. II.
20
kl. 1
U. 2
».4
ü. «
U. U
». 17
V. 18
1.M9
[ö. 3.| p]pisco[)os, Befelfjobev \aU],
SBenn ber furft einen fd^ttft, bcr atte
virg|ine.s jol befef)en 3C. Eliget tauquain
dominus Episcopiim pucllarum, (jiii habet
25 raandatum inspicieiidi puellas ((iiae for-
luosa JC. In graeeo: komarchae, villariim
[SBI. 136='] praefecti. g§ Icit üicl an eim
gnebigen Sogt.
30 [ö. 9.] @r i)at luft ,3U ir, briintb luirb ci
fi^'' pront[oü]ii;t. |b. 12ff.| {jaben bic
!ontg unter ben Sßeibcrn gelebt, Itie ein
•Dd^§ unter ben tuen.
ber bo (regiert) : ber ba !onig \vcit r
fa(f)§: fa§
ju (fcf)Io§) 1 ©ufau: (nuffm
fd^Io§) Sufan
adjaig: Qd^t^ig >•
S)a Giengen tnci(§) . . . %\\ä)n:
£)Q Giengen Ineiffe |^| ... S^uc^cr
jnn gülben gefefje: jnn gutben
gefeffcn rh
~M SBcin bie menge sirht r:
i. c. non bibebant demensum
(fjubfd)): fc^one rh
fotd)(§ ftiic!): fot(I)[el tt)Qt r
foId^(§ ftücf): foIcf)[cl tf)at r
3lfuero§: ?l^a(f)fuero§ rh
II.
».2 (^üBfd^e) ^unaftf^cu: fcf)Dnc l*-]
^ungfroJren
i'- 3 (Sluff ic[)cr) : ScTjaloer rh
(l)iibfcf)e) ^itngfralocn : fdjone | r]
Sungfratücn
in(n)§ J^ratuen.^immcr: jui?
g^ralucnjimmcr
,§eg(e)''^: §cgai r: Korrekt itnuin.
nicht von f/nthcrs Hand.
>•>. c toeggcfurt loob: lucggefurt tttafrjb
»■'.7 (l^ubjii^e) S)irne: feine \r\ S)irnc
».i4gtcng(e): gieng
»■ 16 in(n)§ loniglidje.^QuS: in§ f6nig=
lic^e §au§
zu 1 Hester r tciederholt 23 Kliget oder Eligit 2i< dominus c au« dominos
oder duos Episcopum] Episcopus Ms 27 praefecti c aus praefectos
') Alier Text bleibt. ') Alte Ütjersetzung bleibt; die Korrektur wolil nach V. 8.
') fici^ = fic.
470
5ProtofoI( iinb Tjniibjc^tifttid^c G^iiittiigc. Gfttjet 3 — fi.)
Cap. III.
[b. 1.] Sie 3u^cn l)ciffen nocf} r)eute'5
iaa,-i alle unfern (S-urfteu Hnmtn i. e. tur-
bator, Yerbii res, furncmcn,
[Ö. 13.J gr ()eifft [P. M.] que.stores l■aciellte^^
opus. @§ ift 3U fjofe jiigangen lt)ie§ nod).
[O. 15.] [Civitas perplexa] @in§ teilS {)nBcn§
gern gefc'^cii, ein§ tcil§ nic^t. ^
Cap. IV.
|b. 2.J 6'3 1)01 eitel freubc muficn fein,
löo bcr Äonig gciceft ift. 3ft ein rcdjt fein
Comoedia.
[D. 8.] „fraget", rogate (piae ad paceiii.
[ü. 14.] 'S! tacueris'; S)a§ fillb verba Hdei. f
Cap. V.
[b. 1.] Pcrsae ftnb fecr pre(f)tig getocft.
|ti. 2.]'Spi|en': ba§ ift anii) ein Ceremonia
geloeft. [U. 3.] '3liicf; bic Ijelfftc Jc.' baö ift
Xob.i_2.'.-.t.: traditio ludaica, ia^ ift certiim. [ö. 14.]
Tic 5papiftcn foHen, meine \ä), and) am
Baum tjcngcn, ben fic un» Bereit Ijaben. ^ft
gleicfjlrol ein fein poema.
Cap. VI.
[b. l.| Postulavit ei dari librus jc.
|b. 2.] 2Bie fein fdjidt fid;.3. [b. 7/8.] S)a§
ift au biel, ift ^ubifd). '^ron onff§ t)enbt
ni.
1.1 ber ßonig: ber ßönig 'ilfjaf^
uerou' rh
v. 4 ob (bie rebe): o6 jold)(§) (für)
trjun /■/* 5
i'. 6 Itiar: Umren rl/
1-. aber (ßrkiter): ber '^{mpt=
leute^ rh
1. 12 mit bc§ ft6nige-3 (©iegel) : mit
be§ Königes ringe >■ i»
Waxl 6, 23 ,
IUI.
«■ 3 an lueld;e(n) ort: an tDeId)c|m|
ort
»!■ 8 unb (fraget bon jm) : unb t[)ett 20
eine/bitte an l)t)n >Ji
V.
fa(f)§: fa^
VI.
^••5ba§ 3fo(f)§: ba§ SHoä
2 .3. r 3 unfetn Jh] wohl un(ctc i/cmcinl
31 Kapitelüberschrift fehlt Tis
') Neuer Text = llebr
11 6t c aus 63 K .4. r
32 ((niiicsivi) postulavit .93 (c^iilt(§) fidjä
■) Vtilg.: arciirii; LXX: yaCorpvläxiov.
24 .5. r
iptotoIoU uiib ^niibfc^tiitlidjc ©itittägc. (©(lljet 6—9.)
471
fe^cn', ift 311 öicl Sa« ift ein additio, 3)t
ein pocma. [ö. 13.] 'Si Mai[dachai': ba§
^ubcn^ct udcr aüc mo§. Veliemeuter dili-
«lunt liiiiic libniin. liiant ut Hamaii, fie
5 lüoltcn gern Ijod).
Cap. VII.
[b. 13.] 'mein leben': ift acutum.
10
[ö. 8.] Rex cog[itavit: @r loil e'^et !omen
benn id§, fie, reginaai, ]^inridf)ten. ^
Cap. YIll.
[b. 6.] Quomodo possum ego servari
15 [gi-aece] ^ possum [si] niei intcrficiuntur.
[ö. 9.] S)a§ '^at ber ßonig öor nic^t gctfjnn,
SBeil abn 5Jbrbocf}aj Pan^Icr ift, niu§ man
auä) 66i"eifd^ in Persla fi^rcifien.
20
[ö. 11.] 61) ba§ ^at in fanfft gctf)an, unb
t^eten§ bie fd)clc! nod) fieuteS tagc§ gerne,
[ö. 15.] 2Bic bie ülürcten i^it gcljcn, l]abcn ein
gulbcn diadema auffm l^ute.
25 [®i. 136"] Cap. IX.
VII.
B. Ouir finb Dcrtaiifft, hai: luiv
finb öer!aufft, id) unb mein
bolrf [rh\, bn§i
um(ge/6rnd)t: um6racf)t
AUI.
»•8in(n)§ Könige» namen: jnS
Könige» nameu
«. ioin{n)i Königes 3lf)nfuero§
nomen: jn» ß6nigc§ ?lf)af=
ueroä namea
fü. 2.] Volunt, haä luoltcn fie i^t, and)
gevn tljun.
IX.
» I ba bie geinbc (foltcn bie) 3iüben
(ju fdf)meiffen), fie ju n'6crtoel=
bigen: ha bie iJeinbe ber [//(]
Silben "^offeten [rh], fie ju
uBerioclbigen '
i'- j) inn bcn I)unbcrt unb (jloet))
unb fieBenKsig)*: inn bcn
I)unbert unb ficBen^hJenjig >•
;/ er) IJs hat e^e, wohl Schreibfehler 11 .8. r
6 Kapitelüberschrift fehlt IIs
17 öor c au» toot 31 .9. r
') Neuer Text = Hebr., Vnlg., LXX. ') LXX hat aw^rjrai. ») Alter Text
legt zugrunde Ii3'r von i2'r = jct[c^mcttetii; der neue = Hd/r.: iinatr ron "i2i' = ^offen.
*) Alte Übersetzung bleibt.
472
5protofon iiiib f)niibf(^tiftliil)c t^inträgc. (,fiio6 1.)
.l-_'. Aiisr.
ÜBER HIOB.
Cap. I.
S)n':? 95ud) .s^iob.
I.
|ii. 1.
leBcu.^
:^so6: bcutfd) Df; Df Don icfjLlucrcm au im stdif r: -|- [Gl.
lobal) rex Edoiii
|ü. 2.] ®n5 ein fotd^cr Ijoiligev 9Jtnii aurf)
ein hicib ntmtit. |ti. 3.] gtoffcr, fjcniicfjcr,
[cf)iii(^ev], „medjligcr". 6-5 ift nid)! QÜciit
ret(f|tum, sed etiam ein grofjer pKelgcnt,
jiracditiis sapientiu, ]iriidoiitia, virtiitib| iis.
Omiiiiiin oeiili erant in eiun intenti. Siiib
iDol reicher gelucft bcnn er, sed non tam
gci'f)umt)t [autoritate] et sapientia et reli-
niones, Ut textus dicit. [b. l.| 'Timens
2. Sam. 7, 9 doiiiii.' magnus .scil[icet autoritate. feci
tibi noinen iiixta K. de davide k. Ut
MLagister philip[piis iam est maior, iioii
üpib[us, ff)rtitudine corporis 3C. Aiit in
magna [opinione] et autoritate, infVa d|icunt
Äiip. 4. eainici. Ulli nunc tua pietas. @r ift ciu
^JJlofe, Saüib itrtb ©alomo in bem Sniib
geh)cfen. |ü. 'If-I •'öic ftcl)ct§ coiiective [dies
revdluti jc], nos distributive. Sie IjoBcil
gefdjiemmet. 2)a§ ift Ecciesia lol). Sinb
JufQmeil !ümeil in locum, ofl'ereliant, i)rae-
cabantnr, ftnb gcti tirdjcii gangen, barnad)
finbö I)cim gnngcu et frolid). |li. ().| ®a
toar bet Teufel ha, et tooU )d;aben tl)nn.
SBenn man in bie ürdjen fompt, ift bcr
ücufel and) ba. |ü. 7ff.J Non est similis
Hioh est
Gen[esis.
sci][icet iüxta Arabicani i'eii-
ceni, in petrea Arabia, quia
irrunnt in euni Sabei.
u. 3 (mcd)tiger): [{)crvlid|erj ; dn^n
r: reverentia autoritate sa-
piontia et religione non divi-
tiis et potentia.^
mad^ten (5}}al) : ntadjtcn [Itjol-
leben]
1.3J!ojc36,33
j. 0. 15
Bfll.
1. Siöii. 10, 1
.i .1.
lupiiiionej
diaboto mit
iil't (c^^ltjcrcm Irtcn] jdj tcbcii //k ll 9to(fci: c ««.v flioä i'/ (religio)
in loc'-uni durch ^Strich zu hüXWüÄ) '/, 2H tjezoijcn 32J173, 2 N<m est bis
') Vielkicht ist die mutmaßliche Etymologie des Wortes Jliob angedeutet: ni''X
alujeleitet von a^x = befcinbet, Dom ©d[)icffnl Dctfolgt luftbcii. ') Die (/edruckte Glosse
lautet: 'Jiic^t bn? et jo 3icid), uiib gctoiUtid ji'l) gflDojcii, Süiiborii iiiiib icilict luci-jl)cit, Uctftoiib
uiib ©uttfcUgtcit luillcii, ift et l)cttlid)ci gctjaücii bciiii anbete.
^Jirototull imb ()Qiib[d)iift(id)c (finttägc. (.'piob 1. 2.)
473
«. 11 iu(n)§ angefid;t: \\\ä aiiQcfidjt
3 be§ ci;ft(cn) : be§ crftgcfiotiicii r
historia in sacris literis, iibi deiis loquatur
sie cum diabolo.
[ü. 12.] S)q§ ift ein feiner te^t, ha§ Uinfer
§[ei"r Q)[Ott mil'3 <lial)olo licputiam c\cim.
5 [ö. 13.J 3llle iar fjatcii fte lirmcS gcljabt.
'primogeniti.' ®a§ ift auff ein Qnbev \ax
gcfcfje^en {haS' ift bcv cvftc tag] fjaficn 7 tage
quotamiis nod) citi anbcr ge()alten, |ü. 14.]
'Ülinber: finb pfarfjciT; '^\d' ])opuliis. Sic
10 cxposueriintPapistac'.[0. 15.]'(SV;6rt'['/S'c7w;/;rt'] »is crcin: f)Crciu /•
ift Arabia fflix. llbi habitavit lob? ^ä)
\)alt, er ^abc getoouct in Scir, in Arabia
petrea in confinio [iuxta] felicis arabiao.
i.'Kofc36,33 Est Johah in Gen[esi, Kex Kdoni.
|b. 19.] Ibi vides, hü^ bcr Scufel tau ein
20 loetter mad)cu. S)ie fciitncrcn luctter finb
fein, bie guten dei. [b. 20.) Mail, langer
roif. [b. 21.] :^c^ toerbe ()in faren nacicnb,
h)ie \k Hn f)er fomen. !«(. is?"! [0.22.1
['In omnib[ii.s bis']: 3)a§ fter)et gefd)ric6cn,
25 quod in 8eqtUMitib[us >uirb er t[)Ortidj tt)Ull,
bo§ "^at er utcrluinbcn !unnen. ^
D.n bic iiamct, nnb jd)liigcii bic
5?na6en: bic ifaniel, nanicii
fic |'//| unb fd;lugcn bic
ßnaftcn '
v. I« bc§crft(cn): bcScrftgetiorncn'/'
u. 13 über ber häuften fjcr: üoii
[/- unt\ bcr lüuften ()cr
Cap. II.
[ö. 3.| Ifcslc.iaf!'^, Constantius,
fb.4.] '§aub umbtjoub', tjeift lucdjfeln. ©ein
30 I^Qub ift im bie licbftc, aber finbcr fjanb k.
[ö. T).] 2)a tvirb-S tvcrbcn, ba§ er ncrrifd)
rebt unb fdjier bic ©celc tierfe|t.^
11.
V.3 1)cltnod)an:I)eUnod)fcft|'/'|au
i-.4,'öout (für) Ijaut': fgani für
f)aut
«.7 (für bem) §®)mh \mn a\u
gefic^^t bc§] ^^^Umi
V. 8fa(f)§: fa§
5 9inc r wiederholt *JUIc durch Ulrich zu primogoniti /.. 6 yezogin 7 tafle] laflc(l) lls
SU 10 X3b r 12 (Ut)} in 7/ Jobab r wiederholt 20 tna^eii] nm mad)cu //s
zu 21 b-'Sa r 2t (In oninib. liis] spüler und mit hellerer Tinte (jeschrieben, v>ohl auch
nicht von Hörers Hand 28 .2. r 29 (u) §aub
') Neuer Text = Hehr., VtUg., LXX. ') Hehr.: piir^a ') Alte Über-
setzung bleibt. •) = die Seele preisgibt, verliert; vgl. D iVth. s. v. 11 Christi minnc reis.,
seilte Haiti versetzt.
474
^prototoH unb Ijaiibfd^tiftlic^c (Siiiltöge. (§iob 2. 3.)
[ti. 0.] Sie ttntatio ift 311 ftard getoeft, ba§
uai.flop. i.äbie fralu nit^t erlciben tan. [i.e.] 10 liberi
occisi. f^aftu ni(i)t gnug öcrioren, fo ftirBe
aurf) ba^iU iinb fcgene m^er. Yerl):i iratae
et inipatientis mulieris. 5pvcbigc nu, ruffe
('hristum an. ^ä) meine ia, er I)a6e biv
gclonet, (licitnr hodie: 6t ()at gcfcgenet, ba§
t)Cl"blcnlft fid).' Ironia amanileiita est. An
iion vides deum irasci? ZijU loie anber
Seute, -Me plaga 6eftel)et un§ - uml' 6f)viftu3
iriüen. Turcac in Austria illuscrunt pios,
Ibesiis Maria jc.
[ö. 10.] 6r toil sexum £)onorirn et tarnen
arguere vitiiim. i. c. iUebeft loie ein tolle
Dlerrtn. fö. 11.] 'Svijftcn': J^i iüurlic?^ finb
feine gefcüen ba|u gelocicn. ^
i'- s .Öciteftu nocf) an: .sjelteftu
noc^ fcft [rJi\ an
©cgenc 6ott: ;3ß [>'^ ®e=
genc ß)Ott,' dniu nm tinteien
Blatfrnndv: [GL] (^a ©egenc 0
(Sott) 3a bu tr)uft fein, £o6eft
nnb bieneft Sott nnb geljeft
bxnBcr ju grnnbe.
zu ©egenc @ott unb ftivB
steht r: Qa fcgene ®ott unb 10
ftirB) (Morere et) (benedi-
cendo); darüher: (irata Ironia
aiuarulenta bu fegeneft).
[ü.l.
Cap. III.
S)a fte'^et nic^t gefcf;l•ie6en^ <|ui)d
III.
labiis jc. «Sie IjaBcn tooHen troften et ultra
illa .2. mala rerum et corporis, [amici] af-
fligunt animam desperatione, dod ergo sunt
consolatores, sed crucifixore.? Hiob. S)a
finb eitel Eelypses.
[ö. 5.] „3'nnen l^aljcn", fein tned^tig fein.
V[iilt d|iccrc: dotninentur [obrnanf] tcne-
brae ei. Atra caligo, 'grcflitf/, boa er nicf;t
Qnjufe^en ift.
20
». 3 iierlomi (locvbcn): öcriovcn
fein ^■
>■'• 5 (Vinfterniä muffen jn (jnnc
{)akn): 5'"ftcrni§ unb tun=
cM \yh] muffen jn u'6ci1üel=
bigcn rh
(unb hal^ tuncfel HeiBe uBer
jm mit bitfcn luoIcEcn): unb
biete looIdEen muffen uBer l)^m
tilcibeu* rli
matf;e (in greSlic^) ": umcfje
in gveälicfj
l'J ..3. r 20 Sic c aua tx 'JOl'JJ Sic iiabtn bis dosperatioiie tml
') fid) = fic. =) = trifl't icns. ') Luther vermißt die Beden der Frcmulc, die
Iliob seivcn Mund auflul, darum sagt er: ®a finb eitel Eclypses. *) 7m alte» Text ist
riijis = bitiifcl, Sobcsiindjt zum l'olyenden Vcrham gezogen, der neue Text verbindet es
riehliija; wie LXX und Vulg., mit dem VorliergehcmJen. ') Die alte Ubersetstmg bleibt.
SptototoU iiub Ijaiibjdjriltlic^e ©iiiträgc. ($iob 3.)
[0.7.] iaudfjjcn. rl)ümcn.
\t>. 8.| Vnilt dLicere [bic ftd)] loibcr ben
groficn brndjcn fe|;en, bie 3c"6ercr. fom
5 (jer (lial)ol('. bei) beiii 3orn itnb gertd^t
gottcs. '£etiiQtt)Qn': bcr groffe £radj. [b. 9.]
@§ muffe lein fterne fcficincii, affirmativa pro
negativa.^ i. e. orientea stellae eins.
[ö. 10.] 'Sci6§' i. e. iiiatris meae.
[ö. 12.] 'Sd^offe': scÜLicet mulienim.
25
[b. 17.] i'Impii']: So geljct et Bereit auff
bie freunbe, bie fid^ mubc gcerbeit I)a6cn.
[ü. 23.] V[ult dLicere [fie] omnes afHicti in
niagnis tcntationib^us Jüiffen nid}! too au§
unb ein. [ö. 20.] 5JBa§ fol bem§ liedjt, qui
sie mit, bai er ni^t loeia. Sßere im fieffer
bai er geftorBen toete.
[St. 137"] [ö. 24.] ^ä) folt effen xuit trindcn,
30 \o mu§ id) bofur toeinen unb fcuff|cn. 2Bcr
fol ba gern leben [i.e. VlhIi dLiwre] SBcnn
iä) effen fot, fo mu§ id§ feuff^en, toenn
ic^ einfc^cndcn fol, fo mu§ ii) tjculen. 2Rcin
l)eulcn erumpit ut aqua cum magno souitu,
35 faufet, btuttt, raufd^t toie tonffer, hjcnn fid^
einer nid^t galten tan, feret [er] mit ge=
tualt crau§. Jfabini madjcn culpam et
pcccatum brau§, bah Inil ic^ nid^t f)aben.
[b. 26.] Pax jc. sunt beneficia dei, esse
. 7fein(c freube) brinnen fein:
fein iQÜdj3en [r] brinnen fein
v.'.'j (Seine) fterne (muffen fiufter
luerben) jnn (feiner) bemme=
rung: [-[- ijfjre] fterne muffen
finftcr fein [rh\ jnn [l)f)rer]
bemmcrung.
(er) I)offe: -}- Sie ['■] f)offc
». 10 Sq§ (er) nid^t berfdjioffcn (jat:
S;a§ fie [/■] nid^t berfd^Ioffen f)at
». 15 Söaruntb (fjabcn fie mid) auff
bic fdjoffc gcuomen?): 2Bar=
umb i)a{t) fie mid^ auff ([ber])
fd^o['3] (cmfjfangen) 2Barumb
I)at man midj auff bcn Sdjo§
gefegt r
unb (für jm bon Sott bcbcdt
h)irb?): unb [G)ott für l)t)m
[ben felben] bebedttj; </«'-
unler: [Gl.] Sßa§ fol ber
leben, bcr nit^t loci» für angft
tüo aiiii lüo ^in, beffcr tob JC;
daneben: a deo.
I (S)enn mein füff^en ift mein
tcglidjc ©pcifc, unb mein l)cu=
tcn ift mein ©ctrende, : Xenn
loenn id^ effen fol, mu§ id)
feuffjen, unb mein Ijeulen feret
l)crau§ loie SBaffet rh
6 ScBiot^an r wiederholt ' 23 magnis c au^ magna
zw too au§ unb ein /^. 2.3/2V gezo'jen zu 39 finb r
') Vuly.: Obtenebrentur stellae caligiue eius.
25 niö^t h)ci§ durch Strich
476
l^rotoloß iinb I)anbid)tiftlicöc ßinträgc. (|)iob 3. 4.)
fortiinatum quietnm. Errant ergo Ebrei
manifeste. £a 9el)ct IUI bie tentatio xeä)t
an. Sua tentatio, quietus fui, fa§ in U[nfer§
■ÖICIT ©[Otts rofcngnttcnS nunc eontrarium.
\\[n\tx §Lert &[oü ift mir imgncbtg, ^urnct
mit mir, et toil mic^ in bic TjcKc lücrffcn.
liaec ipsi confirniant et augent. ^
Cap. IV.
[ö. 3.] „5Jhtbe", potius: faule, ncgli-
gentes, loffe, liinc: ein leffiflcr mcnid),
[t). 4.] 'BeBcnbc', bie bo troUcn uniBiaüen.
S)n§ bing ift aufbcrmaffen poetifd; gcmodjt.
[ö. 6.] 'Timor': I)aft liort)in UioUcu fü from
fein.
IUI.
u. ajrcr !an(§ laffen)?: löcr fnu
fiifjS cntfjalten'? r lo
1.'. s (uu'ibc) Ijcubc: laffc \i'Ii] t)cubc
. :• nnrftu(licr3ogt):li)irftuUietc()/A-
■ 6 (3a) ba§ ift beine (®otte§) n
furd)t: ift ha§ [um] beinc
(® Dtte§) f ur(i)t ^ ; hifolficdetisen
ist auch in der alten Glosse
((Sa iaS ift)) das Stichwort
timndcrt in + ([,3ft ba§l). 20
|li. 7.] 6r I)cbl an ^u bifputirn: qnod ista
pateris, non est tna pietas, (|Uod sequitur,
pins talia non j)atitin'. [li. 10.] Tvrannos v.u
vocat leones bte pflugcu inicjuitatcni. 3)a
fteljet .f)| erjog ©L^org. Mctzentius.* SLHfc^off
Hon 5Jlentj. ©allj'ßnrg. [D. 11. | Sßeil er >.< n
lebte, f)ctte er ju rauben gnng, iam mortuus
non JC. ^[
\\). 12. 1 'l)eimlirf)', berborgcn, gcftolen,
ein fonberlid)», Ileinö. Siff) l'i» fi" cim
ort, ba nicfjt ein groffe offentlid) prebigt
ioar, sod ba ein !lcin gcfrf)it)clj lüar.
ftimme (be§ Setoin): ftimme
bcu groffcn lelren" r
bie inngeu SrUieu: bic iungen
|bcrl Scun)n.
". 1-' ein (mcrrftidjS) : ein loortliu r,
darnntrr: i. c. ©djUicliliu ■'
25
V'. n®a irf) bctraifjte bev nodjt
G)cfi(f)te: Sa id) Wefidjte \niii\
bctrad)tcft] |ljnn] bev nad)t
l'J Iiiiic stellt r
•>l gr lil
2 (.4.) r IIA. )■ zu II Eiiphu.'i [u. 1.] r
bifplltitn unt 28 ^ r viiederholt
') = im Glück; vgl. Unnre Ausij. Bd. 37, :'>3T, 1. ') Alter und neuer Text nur
rcruchiedene Auffassun;) von t<bli. Zuerst als ecce, dann als nonne? Vulp.: = Ubi est
tinior tuus? ') Alter Text == Vulg., LXX; neue/r = Hehr. *) Metzentius ist die
Jkzeichnnmj, die Luther -und Melanchihon in vertrauliclien Briefen für Herzog Heinrich
von Jiraunschiecig-WdlfenMUel (.finiiS aBotft) anwenden; rgl. Kösllin - Kaweratt 11,5-58.
') = 'flcill flcic^lut!?' Z. 32, nicht im D Wlb.
5ßtofotoII iinb I)anbfd^tift(idf)e (Fiiifrcige. (.fiiob 4. 5.)
477
tat.
. Sfüll. 12, JO
[ö. 10.] Noii auditiim publicum et magnum,
.sed privatum in aurem. lactat, quod cum
deo occulte locutu.s, audierit vocem de! Ut
5JKinl^et, quam nou quisq|uc audit. Glo-
5 riatur de rcvclatioiie singulari. Ultb tft
bod^ ein 9hu-r in ber ^aub, ba er am Iliifi=
ften ift. @cf)lüaljen: non publice ddccre,
scd [cum] CO agcrc, omnibLUs. äßenn cincv
ein bing fil)ct unb tracfjtct im noc^, So
in t()un oKe Rottcnses, ba« ift ein rcdjtei
^Jiün^cr, btc eigen revclationes I)aiien. 2Bil
per eas ben guten §io6 ex scriptura fnicn.
[m. 138"] gin !oftlid) ])rooemiuui luil cr
matten et loil ^ob meiftern, qui in luio
!■' digito plus novit quam ipse in toto cor-
pore.2 [ö. 17.] 'Quomodo homo?' 2)a ger)Ct
bie !unft an. [ö. 18. | 'Kece' in servi.-^ .suis
non est firmuni, stabile, fides. 'Et in angc-
lis suis invenit' positam stulticiam. V[ult
20 dLicere: SBtltu from fein für ©ntt ut
angeli 2C. casus Lucifcri.
S)a§ ftnb öerfe.
[ö. 20.] (S()c fie mit bem 'f)evlien bvauff
gebentfen, finb§ ba£)in ab sua sapicntia
25 [ö. 21.] 'unt)crfct)en§" vel in ircv torfjeit,
narr^eit. Etiam liberi eorum moriuutur. ^
JUS. IG i^ovet eine ftinune steht >■: -]
Non auditurn magnum aut
j)ublicum , sed iiriüatüm et
aiiricularc. bic I)l)meliftf)C
ftimine. lliuntjev. (|ui(le:n non
(inmibus patet. gloriatur de
revclatione singulari. Sche-
mels pro Sehimed (zaililc pro a.ajioic 32,25
ain Exo|di 32)'
» 1» (finbet er nidjt treto) : ift fei=
ncv on tabbcl //'
SSoteu Ulli. (Id-ii r: \Cif.\
VeP Engeln.
iv (liekften): jv [übrigen]
v.
(nemen): f)ülcn r
Cap. V.
[ü. 5.| f)olen: bcr 2eufel loirb fie füren.
[ö. G.| luiquitas de terra i.e. eorde liumano.
|t). 7.] Sie inngen vultures\ 9?ofc tuBcn
finb bofe tiutcn. \'o. 8.] Sßtr lüollcn nn Don "'»-^ f)anbe(n mit, ihi-n r: -f
®ott Iianbeln. »lo (brauffen): auff bie ftroffen »A
|n. ll.| lügentes pnllatos', alratos-': bte >-mi ben (2}erbriirtten) : ben t)e=
leibe tragen, bic traurig ger)en. 3ft externa trübten ih
4 IDlün^et )• wiederholt ß ^aub] ^onb inütjUclt IT suis c aus servis lH stubile
(le) fidcs 20 ©Ott (k.) nt 24 ab sna] absque möyllch 26 liberi r wlederlwlt 2H .5. r
31 n-iuiin r
') Sidie oben S. 264 f. ') Spridiwort; vgl. Unsre Ausg. g. B. lid. 40, 600, 22.
') Gedruckte Glosse hat Ober. •*) Vgl. Sernea, Ep. 95, 44; Marl. 6, 62, 4. Vnltur (Geier)
in der Bedeutung 'räuherisclier, begieriger Mensch'. ') pullatus im Sinne von 'ein im
schwarzen Gewände Trauernder'.
478
!)>tofotcr( mib I)niibi(f)rift(id)i' P-iiitviif|f. {.fiiob 5. 0.)
facios. [ti. 12.] Ttiscliia \\. e.] existoiitia.
|ti. 13.] Naj)litnJini: perver.si. @§ {)at fi(^
mit miv unb meinev ©djtticftcr Ucvlert, in-
■ ':■ (unb iimdjt 311 iinrfjeit bev
3BilHCicrt vnt): unb ftov^t [bcr]
i.si;Dic:io,Sf|uit liOa. [B.] Prisea cloqiientia ift eitel bci'fcvcten vot ' '/'
fentenlj gclucft, unb ift fuv ein gvofie ineif- 5
()eit 9cl)altcn. ^c^ [A.] loolt, \V. M.] ba§
ic^ baö SBnct) gav aujlnenbig tunb [^ft ein
fd)cubli(!)cv tiiclfrf;evl ti bot fein ©cntent!. » ■^r. joie (eine mnnbcl)- eingefuvt
tuirb: loie 4 ofixhm \>h] eiu=
gcfnvt tnivb 10
(ai). VI.
|0. 3.] oft umB fonft, lunö ii^ rebe.'
[0. 4.] f.sagitlae .sortis] 'ftcÄeu in mir'. U[nfev
■ÖLCvr ®L0tt fjntt nid)t Hevlipte ■' pfcU, \\}\\t
dlLeere: feui'iiV -^^fcil. In pp[uliiio .(5.: sa-
i'ji. i!i. 7, 14 gittae irac. |l). 5.] 'futtcv^: niixtiiin pa-
hiiliim.
|t). C] Albnmeii locrbcnS nicf)t gcffcn fiabcn,
@i lüirb [P. M.] ba§ plilegma in dvo, <|iio(l
abiioitnr. |ii. 13.] 5111 mein !vafft, macljt
ift [)in tneg, licrmugeu ift bn t)in.
|l). 15.] [P.M.] Tantum aftieiuntur mca cala-
mltate, quantuin flunien, quod praeterlal)itiir.
|ö. 14 IT).] Sßcr nid)t 'IiavmfHer.^igteit' uM,
finb Uiie ein Umffer ba§ für über rauffdjt.
|ü. 10. 1 6§ mu§ öon bcr I)i^ gercbt fein,
([iiia KC(iuitur [b. 17.] calor. [li. 18.] Vacnuni:
ha c§ lüufte f'ungeteneteV, ha \M)\.'i ift.
(ö. 19.] ®r fcl)ilt fic Inniid) fdicuflid) bal)in,
[gen !I()ema]. Vinlt (l|i. ■(■!•<■: Clialdi'i tjnkn
mid) berautt, bie tt)un eben nlfo, ncmen fidj
iener luci§ an. 6r ift nufbermaffen jornig
ber ^iob.
72 .0. rh SU V> lliüb r 33 3;f)Cina(u)
') Alter Text = LXX, neuer ^ Vulij. Hebr
fcfjmiljtoit »oitb üDctcitt. ^) = Bund Getreide, s. D
z. P>. Umrc Änsy. Bd. II, 711, 2. ') = unyehahnt,
Tl.
. i (aÜe) meinen geift : meinen
geift
.' (nod)) ber Dä)\c, lucnn er
fntter t)Qt: bcr Od)fe btodt
nid;t [*7(], Uicnn er fein |r//|
futtcr '^at
20
13 (e§ loil nirgcnb fort mit mir) :
(öe) mein Uermügcn ift (b)
tueg rh
as
u ''nid)t beUnnfct): Uicgert
so
.19 bie pfa(b)tc reidj ?lrabia: bie
Pfote reid) ^Irnbin.- '/""« '■•• -|-
. 20 lücnn fie (brnuff ) !omcn (finb) :
Uienn fie |bnl)in] !omen
: wörtlich: hex iliottjjdjtng brr ä)cv=
Wlh. s. c. /. ^) = ren/ißele ; r(/l.
ohne Wei), also Wildnis.
35
5ptototo(I iinb I)iiiib(d)tiftlid)c (viiitväfie. (.fiiob <">. 7.)
'17!l
[ö. 25.] Non cogitatis, ut mc consoleiniiii,
sed ut [argiiatis] houix clepravetis. [ö. 2C).]
3(f l)a'6t eud) geruftct mit »uortcti ad ar-
gnondum et ein lltllt gcfiifit, bil» h Ulid)
5 jU nidjt machen et tiirgidi ad voxandum
mea vorba [ad offlaiidiim verl)a opprossio-
nis], boS ir |er] oufpciet tvol^ige tuovt, ba
mit ir midj bevjogt madjcii. [SI. lös*"!
spirituatis vos ad offlandum vcrba despe-
10 rationis, ad spirandiim verba desperationis.
descriptio pessimorum istoniin liomimitii,
ut Müntz[erus. §o, §0 [diciint], fo ^aftu
gelctt, pauftct, fpriiet, jpciet. |o. 27. |
©ruBen: iusidias. ($?, ift folrfj biiig [P. M.]
15 lüie poeniata.
»>■ 36 unb (bcii miit mit »uortcii 3ag
mndjct) : iiiib | baö l)f)r mir
(fpiuct) paüftct tüort bic mid)
(fücv]3ag[t'|) lu'v,^ngt mad)en
foücu ' ^
i'. 27 (rottet) elücvn 5Je^eftcu (ou§) :
gralit l^-Z/J eUicrii 9Ief)eftcu
grüben rh
tt 29 tüo? (ba§) rcrfjt ift : toa§ vedfjt tft
Cap. VIL
§Qt§ bev ©alomo gemncfjt [P. M.] , fo
lüunbev icf; mid). (fr fjat |o Inel teutatioucs
20 nicfjt gc()QBt, e§ toere beim üon ben SBeibcrn.
[D. M.] \on est autor Saloinon. |t). 8.|
'Oculi tui': ba§ i[t ttiarlirfj ein fetljom fenten^
Yll.
li
[ö. 15.] ,§enc!cn ift Subifrf;.^ fö. IG.] „gitel"
i. e. 3id) ^ab nid}t§ aufgeridjt mein tag, [de-
feceruut] In vauitatibms ipsoruni. tjab icfj
30 gelebt, ift öerloren gehjeft. 3ift gleici; mol
[P. M.] feer fein gcmarOt. ''JJtcin leben ift
toergebtic^ gcloeft.
[ö. 20.) i. e. äßo mit fot icf)§ Bejaten, ba§
35 id) gefunbigt ijdbi.
». 10 fein ort (bleibt loüfte) : fein
ort -}- tonnet \)fyi nirf;t mcf)r *•
»nfagen {ba§) betrubniö: fagcn
füom] betrnbniy
V. IC finb (eitel) : finb [Ocrgeblicf;
geloeft]; dam >■: dclL'oeruiit in
vauitate l)aben(t) ni(^t'3 er-
langt, nic^t§ on-jgeridfjt.
»• 18 alle ftnnbe(n) : alte ftnnbc
18 .7. r 19 ton tentationes Us 30 gctcBt (fjali) ift
') Im allen Text ist ran als Substantw = 9Jliit, im Denen ah Infinitiv = paiifteii,
d.i. pustet = heraiisblasen : <■■. DWth. hajixlen, jiimftten, piistitn, iiherxelzl. ') Vgl. oben
S. 405 Amn. ä.
480
5pvcitcto[l iinb Ijnnblrtjriittirfjp Ifintrötif (.^liob 8. 9.)
Cap. VIII.
fu. ].] Xcx ift geirrt. |ü. 11.] Tnnotis:
ba foiiipt abn ein ^^^octercl). „5piiifen":
baöon mac^t man !al3ftiiclcii.- tyin 3 ieiifi
rf)or [-] 1, ein pinfcn [an] nioS. ein 3uii9=
fvalii öou 13 iarcn, ba mag reuten nnb
faren.^ C'aniiet.i: geroritf)t, Bebilos^l?]* [0. 1:!.|
coutein])tor religioiiis, ^eud^Ier, acrciliinl ail
l'^pionreos, pi-i)faiiat(ircs. ^
vni.
1'. II (bic ©if)ilff)': \{\) (ein nio§)
jdnlff]- d'isxr: \W.\ -|- i.e.
ipinljen
tuie fic': Uio fer]
(eine äöiie): grac- jJi
i'- H (ift matt): Hcrgetjet r
>•'''■ lHilIiand)(t)(5cnä;:luVlljand),}cny
( ap, IX.
|ü. 14.] 'anthnivteir? orf) iftS and) nirfit. v.
[O. lß.| iioii civtlo, baS ift 6üfe, iiiai;iia tcii-
tatio. |D. 22.] Sa§ ift cin§ i. o. ba§ ift i--
ein mal Irar. |D. 24.] 'Si non': experiontia
est, fcdiitra] fifjet mnn§ boct), ha^ fo^ugctjet.
Supra: eitel gOücft, [li. 27.] gcljerb i.e. trau=
rig gckrb. |ü. 28.] furdjte fd;mertjen, »
K»V.l scüiirrl HC l'cdoailt.
|li. 21i.| „nnnuljc" i. <•. Ijafe id)§ lirrbienet,
loammti fdjlegtS " nidjt luilb tob. 6u ift '^
nirgenb ]n unli, ba§ id) fo üiel leibe, «jnac
noii pi-dsiini ; bcnn Hicnii id) mid) fnrd)ten
fol, tan id; nid^t anjridjten. •!
jii ».
IX.
u. nmb(§) Si'edjt: uml) mein |'/'|
3{ecC;t •■
2:.'2)osift(§),ba§:S)a§ift(cine§r)
baci eine \rh\, ha^
n
2« 6d (fd;e»iie irf; mid) nficv alle
meinem tfjnn) : So fnrrfjte irf)
alle meine fd^merjten" '•.• (l'(:ii
r: \(jlf.\ ■)- ne redeaiit. 20
■M liiarnmb (f)a6c) id)benn foldje
(nnnii|c miil)e) : Ummmb leibe
\rh\ id) benn foldje UcrgclilidjC
plage rh, dazu r: (\m'' noii
prosllllt. 25
30 mit (allem) fdjnee tonffdje: mit
fdjnec[loaffcr] tunffd)e"'
3;i s/rld r von Jl/irns Jlttinl: Do
Christo Mediatore lo(|iiitiir.
3-. (2)enn id) lnci§ mid) nnfd)nl= -m
big.): (jo) LfonftJ !an id) nid)t'3
tl)un bü'j für mid) fei), r
4jf) Kill :'. icrifi W.« mo§ )(»)( ■'> ttior c avs tov 4 tüoic r nicderliult .'>IT 3»II9=
fralu l/is foteil unl 7 Caiiiietn] narli. Jfs Ciirnicii miii/Uch 11 .9. r
') Alk Übersetzung hleilil. ^} Spiebeu;/ a»,s Binsen oih^ Wegerichstenyeln pc-
ßochlen; s. D Wtb. 5, .30J, wo :wci Bckye aus iMthcr /iir Inldlwhc Verwendung. ^) Wohl
ein Kindervers auf das' Katsenstühkhen. geroricl)t = liöhricht, Übersetzung von caiineta,
ine rieUcicht statt carruca zu lesen ist. *) Bebilos [?] = ßvßXoi, Papyrusstaude, Jlohr?
'■) Hehr, hat "liBui-s^ = jn niciiiem Siidjtcr, von Luther verwechselt mit i^ErBb = iim inciii
9{c(^t. ") Jlelf): niaS". Der Stamm 3S" hat beide BedeulungeH: ©djiiievj Icibfii ««</
jaiirc 9(vücit tun. ') fdjlcgt« = fdjlcgfl. ') ift fehlt 1/s. ») qui t: aus qiiae oder
vmgekihrt. '") Neuer 'Text = Hein:: 5]3U3~iB3
jptotofon iiiib f)aiibjd)tiitliif)c Cfiiitrciflf. (.^liob 10.) 481
Cap. \. X.
[ö. 1.] 5pfalm 14'). .40. \ax ncibvoS « i 'öJeinc^v) fcelcn (gratuct für)
mid)-:- aiiffj Uoltf. ^\l iiicf)t teboii, Un( incin'cm; lc6cii, ^d) luil meine
micf) tob Oetteii. äßil niid) nieinaub l)oieii, {(age'n) gefjcii laffeii: 'OJfeiiic
i tril id) bei) mir felbev frfjlua^cii. feclen [oevbrcufit] mein leben,
^ä) lüil meine Kage (linber
mid^ r) bei) mir f)A] ge{)en
lajfcn
[ü. 8.] ©eerbcitet. C§ ift Uinjerm .^lerr ». s Seine §enbe baben micf) (mit
10 (SLott fotocr trorben. D(ei§ gemacht nnb bereitet 3U-
gteicfj, nnb jnn 5Jintter leib
öcrfcndEt) : Seine .^enbe I)aben
mirf) [geerbeitet] nnb fgemad)t |
( h öerjencfeft mic^ gan^ nnb
15 gar r) aCe» Idq§ id) iimb nnb
(uin) nmb bin. llnb tier=
feuifeft mi(^ fo gar rh; da-n
nm Seitenrandc: [<tI.] (Umb
nnb umb) 5Jid)t-3 ift an mir,
20 to.^ bn uic^t gemad)t I)nbcft
ober nirf)t bein fei). 5iod) Der-
inirffeftn mirf) aI-3 f)ette mid)
ein anber gemadjt, bcr bein
feinb luere. £0 gar nimpftn
26 bid^ beine§ eigen? nid)t an.
[ü. IG.J '^^(nffgerecfter\ ein ftolticr, iiisidiaiisuiu. i.-. -» anffgerecfter l'elne sichf >■:
prafdo fit)et fidj nmb, ba-j im niemanb (ftol^er)
entgetjc. [ö. 17.] mit ^auffen, mit eim >' n ein» über ba§ anber: ein» über
l^eer. ba§ anber mit Ijoüffen rli:
30 daneben: -\- exeicitii.'
[ü. 2\.\ lJl)i apparot nihil, r|uam caligo. ».^i jn(n)§ £anb: in§ £anb
1). 'ia (ba§ ein) ßanb (ift), (bc§ lierf)t
biiie finfterni'j ift): l)n5 |W(|
Sanb, + ba e§ [ftodl bide
35 finfter ift rli
2ß ^iiffaeredtteT <• aus ^tiiffgeTe^ter 27 praedu
'J .10. r
4 tob c iiun tob(t)
c aiit praeil.ie
') Vuly.:
pocnae militant, in ine.
Siitfter-3 SBetfe. aibetüfieviefjung 3. 31
482 ^lUotofotl iinb (|iiMb)(tviftlii1if Piiitvägr. {.fiiob 11.)
\m. 139-j Cap. XI. XI.
|ü. 2.] 2oI ev alleiu feben, [er] imi§ \a
niidj i)'6xm. |l'. 3.] Nnm in copia |:il)iiii- ». j 'DJinffcii bic Seilte (bir nKcin)
daiilia] voi-bortim tiionim alii f:icol>iml. Si jd^lueiflcn ?: ''JJiulfen bie i'cute
Bnil [-|-] iioii est substantialis, coiiconlat -f beiiiciii (groffcti Vlaubevii) s
fiiiii toto textii. Tu es verbosiis, et tiia Ql'olfcil fJ;tlie^en [r]i\ fdjUU'i-
vcrl)()sitato toilt alio^; ftfjlueigen.^ geilT- dn.:n )■: ^n: propicr
'^\ä) Uiil in Inffcn Umffdjcil uiib fein eoiiiam pliirimam auri Ocü- f..TOüici,i
iiiQd)t Ueifiid^eii, iiiib |iii| bod; iiidjt oiifel)eii. tLei-onoinii .1. et lol» .41. eu- 4iiob4i,3
todjaiuvot liiodje in bei" rebe. piam eins tum-' tucebo lo
bicf; (jdjlncigc): bid) bc^
fdfjeme rh
in». r. ®ott mit biv »nt
|u. n.| Die t)cimlidje lüeiftjctt, nidjt «lei i' « iiiib ^eigcte (luaS er nod)) I)eim=
saiiientia, benii bev 9km- lücis baHon nidjtö. lidj )wiö: iiiib jcigete biv ['//| u
^^^ [iliiplicia^] 6i- ift bir Hicl ju giitig und) bie |-/'| IjeiniUi'ölcl UuM§|f)eit]
Spr. :i, 21; bcilier fllllbe. Tn^ehia |pi-iiverl>|iisl: meiiui
s, U; 18, 1 '. . . . ' . ' , '
est saj)|ictitia, consilimn 3C. tein bilig rebeii,
»ai.'i^j^M.a; tiQg ^j^ fte()C. Utiiiain cleus ostendieret, sa-
|)[i('iitiaiii (iccultam, (jiioniani duplicia^ jc. 20
Seiner funbe ift fo Hiel, ba3 er fie nidjt
aller gebencEt. Ipse posset duplo pmiire,
seil boiiam partem peccatoniin obliviscitiir.
S)u inodjtö'' fo tiiel, baS er§ nid)t nUcS
lüil gebenden, merdeii, ridjteii, ftraffen. ,3ft 25
eitel p<H'(icHiin, figuratuiii. u. » (lt)ic) taiiftii {\\\ cvfeinien):
|ü. 12.] *a3tef)et^ fjclt fid; fnr ein tueifen
man iinb Ijabe nenn Ijerljen im Jt'eiO."
|ö. lliff.l |l'. M.] 6ic fagen eitel gut bing,
bie in pdcritae. "i^iftii froui, fo geljet bivy U'ül.
\\\)a?>\ tanftii luiffen r
V H (uerftel)eii) : mevden ili
17 (niib Un'ivbe crfitr bredjen):
(uiib fo bii Ijm finftevn bift,
:i .11. r ö Jiaci\ wisirher, es steht elijentl'tch l>es [1] ihr, (tut lltimh nhcr ist deutlich
vniderliott -[- l'jiulr: [Ifelir.: "^13/ Z'i 'V/ZO steht r: ilc Levi;illi;ui rap. ,41. Sclmiliini duest
II 3)ic c ans (®ci)iic
') i- zum Schiveit/e.n Itringen. -) llrln: rp'na. Im allen Text ahyeMlet von 13
= Vlbjoiibftiliig, (Icilur bir ntloiii, hti neiien mii ^3 tj; eitle Sieben, ÖJroftfpti'djerfi. 6. Motte 1, I :
3riJ i-i ^) tu)ii| t.iimen miiglkh. *) Ilebr.: np'r^nb W^h^'S ^ büppcU fo Diel üüt'iüljint;
s. Kap. 12, IC: n^r^r-j VJ --- üindjl iinb ayei-jljeit. '■) Siehe Amii. 1. ") iiirtd)t.S - iimdjfl-j.
'; Hpnv., nicht bei Thiele und Wander.
SProlüfüfl iiiib ()niibfcf)viftlirf)c Ifiiitiiific. (§iob 11. l'J.)
483
i C'ap. XII.
[ü. 2.] '©texljen.' ein feine Ironi:i. |t). ".|
3c^ f)o6 ia fo ötcl öevftanb olä iv. jü. r..|
'('i)fi;it;i[ti()nes] opiilcnloriim^ iit vos. laft Clld)
bimcfen, quod sitis lux iiuindi. 6in ariucC'
10 liedjt üevadjt iv, aVi ba§ gar nicf)t§ fan et
tanieii ftojit cudj bran. !^ä) bin nurf) ein
Hein todjt, [ü.G.j sod coutumptis. [ü. ;>.] iiorf)
tuil idj bleiben, folt alle anlauffeii nnb
ftoffcn an mir. Coram coufidentibnis fnr
15 ber gvoffeu fingen, bcr iDcifen [fid;even] Sente,
bie g;ruti.s l)aOen. fan inen bcv giiff feilen. '
Germanice: für bcn gebandeu ^JDlLeifter !tug=
lingS.* Non solum lingiui [antlioi] valiiil,
sed etiam [spiritu] sonuoiie.
20 (Sä fielet atcr ba§ Sicd)tlin, bo§ f ic f idj
bvan ergern. ©tolljcn. Kxponentla docet
no.s: Nü.s lumeii funiigans, coiitempti Ccsari,
FerdLiiiaiido,Papae,Card|inaIil)iisct tanien jc.
[U. G.] @§ ge'^et, loie e§ [il^tl ftefjct für äugen.
25 Nos pressi [?J summa in()])ia, Impii abim-
dant. Eck jc. [ö. 21.J 'P:Huii(lit.' e§ luirb
noc^ S)aöib gemad;t jc. [ö. 22. | l'upnlum,
sur. 1, 52 'i»i 'li'iil G'^t, 'bringet er erfnr', l'otentes
de sede deponit.
30 [331.139"] [ü. 25.1 '3(rr', pi-i"fiipes [ullLi-
miLS versus], ha§ ift iljt. ^
hjirbS Ulieber nuivgen )) (11)
3:0-5 ixn\ia U'irb ein liedjter
morgen tuerbcn ' '/'
»■i8in(n)v &xab: jn-j (S^xab
XII.
»■ '. nnb ift ein(e Sampe bcn vci-
djen, i)crad;tct jnii jvcm Ijorljen,
':Jlber jngeridjt, ba-j fie bic
fuffc brau ftoffen): unb ift
ein öerac^tet liedjtlin fiiv'
ben gebunden (bcr) ber ftolljcn.
Stcl)et aber ba-S fie fid) bran
ergern r, dantlur: [(ff-\ i. e.
glummenb todjt.
6 .12. r zu 7 [V.4] 'SSetlac^l'; sciliicet sua [.2.] cum |.1.| sapieiiti.i r /; t.iiiifii
c aus bennod^ 3$ V\n\ ^ijbw Jl« ll ("orani c uns 3n ISjW Non si.limi bis
sermono unl
•) Im alten Text scheint nssn = bil bifi öerblin(e(t gan: misgelassmi. ') für
c aits in. ') Gegensatz s« dem lUiufujtn t% am firiffe ^aben, d. i. seiner Sache sicher
sein; vgl. U>isre Ausg. Bd. 31', 106,33. ') = Besserwisser; rgl. z.B. Unsre Ausg.
Bd. 30 -, 634, 6.
SV
484 -|'vDlofo[l iiub Ijaiibfiliviftlidic Piiifröiic (.(öioti 1.'!— ITj.)
tap. xiii. xm.
>■'. 3 2od) (tuil id) iion bem) ?III^
ined)tir(cu rcbcn, luib (l)nli
luillcii ©Ott 311 tabbclii): S^od)
tnolt lä) gern Inibcr bcn | >-| 3111= s
nied)tic\m vcbcii, imb luolt flevn
mit Giott (bauoii) vcd;teii |///J
|o. 7 8.] 3r ^'^olt gern ein mal mit ®ott
bi)piitirn, rixari, nrgucrc, bef viigcii, l'cfpred;en,
licvicdjeiiS Ibalioit] I)niibclii. älMr tiuiiicn lo
iiidjt bijpiitieveii. äBiv fdjdtcn ciitUicbev ober
fdjaljeii un-5. &mx fad;eii f)elfft ir, non fe.
•S^jiüb ivvitivt fie nur. |li. l.'l.| 'feilen' i. f>.
id} tril red;t rebcii. '^m h beifjcii /mf, da,:u r virhf nm
Lullicrfi Il(iiuJ: I)alteu n
'»"■i'-ev »Dtrb mid; bod; evlpuvgen
mit, dazu r iiiilit von Luthers
Uand: ob er mid^ gleid) er=
Inurgct, mit idj bcniiod) niiff
in (tvaU'en) Ijoffen m
|ti.2r).| Toliiim': bn§ Cjaben fie nid)t Pcvftanbcn. i'- -'7 fn(f)§: fuö
( ap. XIV.
\M. 10.1 3ob f)Qt bie 3>igi( nnb baS fcg-
fciir gcbnnet. Sa§ 23ucf) ift geluiflid) post
I('iii|>(ir:i Saldiiionis gemfldjt, ift sapieiitin cl 25
(■lixjiicntia briun. [ü. l.">.| äBoU gern Unbev
lum ber tentaljiion !omcn. |l). in.J (!iit(:i «-a-
v:it K.- |ü. 20.1 'Söefen': P'v rcbt boni gnnlicii
ftevben. |b. 21.| 'äßeiä ntd)t': »nenn er tob.
Cap. XV. XV. 30
[tj. 2.| „3inn luinb rcbcn": ift Inol scn- « l- fo (jnn bcn liniib) rcben: fo
tciitia, sed iion i^eiinanica.-' Seine fünft anffgcljtafen »Dort \i-\ rebcn
6Ic()cn. i. o. Iiabere venlreiii [ilciiiiii) vciitis. unb (feinen) Onndj (mit
8 .1.3. r 11 (lis]nuture r 12 [rfjaf)Cii //«] = fc^abcii uih-r fcf)taf)Cn /'?/ iinn
(et) (fr 2.9 .14. r Hl .15. r
') Nicht bei Dietz; = kennen lernen wollen, re.rsiichen, k.U Wlb. s. r. ^) An/'dm/
ilex llexamctern: gutta cavat la)>idein, consuniitur aiiulus usu oilei- iion vi, seil saopo
ladendo; r(ß. Otlo, Sjmclnrmicr der Homer S. ir,r,f. ') Vyl. Otto, Sjirichworlcr der Mmer
S. :UVtf. Von L. doch luiufiy deutsch (/cl/iwtcht ; r(jl. z. B. Unsrc Ausy. lid. :il',9T, 21.
iprototüK iiiih ()aitb[cf)viftlid)c (Jiiiltägc. {■'^ywh 15.)
•185
bit uimpft imfevm .^[crr ®|ott bic cf)ve, bic
bu im mit loorten c[eim folt. Kopetit suo.«
sermoncs, supra caiiiut .4. Sie miificn ben=
noc^ biet bingS C[d]oü 1)aben [Don] bcii
5 patribtis. Patres fiaBeti m\]n o,d)altin de
seriuonib[Us amiconim Toi), «jnam de ser-
monibus ipsius, quin cogitaverutit eüiu lo-
qni ex impatientia. Sunt eoiioiones lejjales.
[ö. 19.] per incdimii. @inb nHcrbing rein
10 getreft, f)Q'6cn nidjt idolatriam gctjotit. [ti. 20.]
'SBeBet' [in torroHbns]: et fd)Uiebt, tuei? nicfjt,
toic lanc\ CV lebt, nt swniifnr.
[t). 22.] a>evti-aliict nid}t, ift nid^t geloiS.
15 [b. 24.] 'fdjlaljen in nibcr', op])rimnnt.
-Cf.is, 7 iö.27.|T:idipesu()]Prodiit'(mamps|^almo.73.
Bruften fic^. Adipem siiuni conclusernnt,
bcm fjaticu \inx flcfolgt. ["». 2r).] @r ift ein
T)atftan-irtcv tropff, bev fid) loibev ©ott auff=
M lehnet, barauff ftefiet er pompa, actione
siia jc. Non est simplieitcr malus, scd
abundat nialicia ttiic Gd, Cochleus. [ö. 27.]
Significat liauddiibie conspirationen» [P. M.]
potent um. Sic bos cra.ssus jc. 2ßa§ frage
25 id) tiad) n[nfcrm .^[crr ®[ott.
30
[b. 30.] Lingua est 'flamma', iuipetus orit-
est verbuni.
35
[b. 31.| 'Xon urcdet': er Tjot !cill tioft,
Vanitate dcceptus erit iu.stiibilis [nou iiabe-
Iiifft fiiacii): llitb (fid) |>-|)
feinen Imnd) fo bleuen mit
lofeii vcben ili. T)if nlfc
Glosse SU Sufft 3)a§ ift, iml
lofcr lüort fein, ivlnl ijc-
strichcn.
M6 (ber) llJenfd)c: [ein] ^JJenfcfjc
«. n (nod) Ijat er forge, er bcvbertie) :
furcfjt er fiif) ber üerbeiBcr
!ome '•//.
«•.•7@r C^at fid^ hjiber jn anff=
geM)net, unb Ijnt fidjfcft luiber
in gefeljt.) : Pr trüftet fitf), »nie
ein fetter »uanft, Unb macfjt
fid) fett unb bidf r: darunter:
[(r!.\ Scil|^ieet contra Dciim
sicut büs pinguis et crassu.s
pugnax; danchen: sicut ro-
bustus.
u. 29 reid) (tnerben) : rcicf; titciöeii rh
fein gut luirb nirfjt (.^n-
uemen): fein gut luirb nid)t
+ Beftetien ' rh
Unb tüirb fid} nidjt au§=
Breiten: Unb fein gludf [rh]
Uiirb fid) nid)t auSBreiten^
u- M unb (Uiirb lueggenomeu hier-
ben) burc^ bcn obem (jrc§)
munbeS: unb bnrc^ ben obem
jreS munbeä l)t)n tucgf reffen rh ;
dazu am inneren Bkctirande:
i. e. liiigüae os et Spiritus.
«31 (Gr ift fo Betrogen, bnS er
nid)t gleuBt, ba§ crgcr mit
>) Neuer Text = 1kl»:, LXX, Vulr,. -) Thbr. D>:r = tt)t SBcfiÖ, 3lcid)lmii,
Lutlicr = [ein glutl ixl im allen 'lext überselien.
486
fiviitofciH iiiib I)niibfd)rifüid)C (^iiilväijc. (X^^oh 15. 16.)
l)il c(iii.«()lationem] et non erit aliqiia cnn-
imitalio eins. St meinet, er ^el) certus. sed
iioii, (Iccipitnr eins .spcs et sapientia. @r
gclict baf)er tjctrogeu in feint fl)nn, sed est
opinio fallax, ci" ticftcljct nil^t :c. dccipitiir
5Pi- 7. 10 [?)(](> prae.scuti spe et futura ps[aliuus .7. fni-
stationem. Vanitas erit nierces eins. (St
[a?(. 140»] gIcuBt nidjt, ba§ fein bunrfcl irre.
Non credit .«e (esse) vivere [scil[ieet deeeptus]
in vauitate, adeo deeeptus est, Sed vanitas
retribuet ei, erit eins reniimeratio vel Non
erit stabilis, vanitas Vöilb fein lo1)n fein.
3t|. 7, 9'<^j „Qj, ffcdideritis, non pernianebitis.' ^
Cap. XTT.
ff. 2.] 'Consolatores' afferentes laboruni
niolestiani. ^x plagt mi(i) tüot mit chn'cm
troftcn. ?ir toolt micf) troftcn, foTt micf)
nkr »noI öerjiüctUcIn machen. Sie troften
nic^t, fc^eltcn in nnr. fvr ^.ilagenbe, Bittere
tvoftcr. Tn§ active lautete! fö. 3.] ^t
madjtu mir erger, ]>rorsus inerndiH f Ra-
bini] sunt [T. M.] vertendis metapheris.
ft>. 4,'.^.] '«mit Porten' irott itf) eutf) audf)
jm toerbc): (Sr tuirb nii^t it-
ftef)en, bcnn er ift (mit) l)nn
feinem ' citcl(!eit) fbundEcl]
Betrogen, llnb (ber feföc) eitel
(bnncfel) Jotrb (1)) fein lotm
Jüerben rh : daruhcr am oheren
BJattranilc: (Non credit se
esse [vivere] in vanifate, adeo
deceptns est, Sed Vanita.s
retribnit ei Bemalet).
» ■" o6gc(Ie)fcii: aBgcriffeu rh
».»Bringt (lift): Bringt fetjl >•
XTT.
1' 2 (eirnbe) Iroftcr: ^ticrbricflic^e)
leibigc \rli] Ürnftcr
» 3 h.in§ ^feitet biv, bn>5 bn ant=
ioorteft): tüo§ mod)t bir() fo
(fec!) fredö olfo ^i vcbcn rh
V 5 (ans bem finn rcbcn) : - troften
fd^onen. [ti. 6.] Et coramotio labiornm iu p >; .'•7t7(/ r: |)arcere i.e. nt par- 25
[meoruni] parceret i. e. Loqneretnr parcentia. cerctnr vobis dolor.
Sinb pmal sifjnificantin verba, qnae non
possunt reddi. [b. 7.] '3lIIe§ ioaS id) Bin.'
totnm menm cnmuhim, mein gan|en fianffen:
2eiB, leBen, et)r, gut unb a'[Ie§ 3c. fö. 8.]
Polor facit nie rusiosnni, nt fit testis. ^ft
nirf)t Hon U| nfcrm .^i crr &\ ott gerebt. '^un|=
lid^t gema($t' scil|icet dolor.^ Tie 'rnn^el
.^fugcn h)oT, Uia§ itf) [Bin] Teibe. Sßic fleg-
Ii(f)c loort fiuba! Sautet fiel aubcr§ benn
ber anbcr prebigt. Sie laut burcf) au§ alfo:
5S?er from ift, bem ge'^et§ hJol. %
OS menget (hjiber midi)': ,^euget 30
[(oonmir)] (mitcinanber)( ",^u
Ijaüff) r. Dir (iJossr (.J^CUgct)
2)a§ ift, jr BeBelff kiibev mitf).
Iiit zwar fii'sirirJie», Jthihf (ihr ^_
in doi fohjcnden liihcldruckcv. 35
B. 10 (f)6nifcl)^ : fdimeBlid) >•
»■ 12 3u(riffen) : 3U ftoffcu r
3 spe(8) T/x T Vanitas er!t durch ftlrich tn Non credet Ä 4S5,3S gezogen 11 vcl r
7fi .16. )■ 17 nKiIesliani c aw.s (one) molestiani 31 fit) sit müi/lich 35 Sautct] Saul« J/a
') [einem c aus (ein« ') Die alte Übersclzuny bleibt.
SProtofott mib ^niibit^tifllic^e Giiitrögc. (|>iob 17-19.)
487
Cap. WTT.
fö. 7.1 ['mombriri i. c. id^ gcT)C bnfici
h)tc ein f($cit, 'fc^attcir. [b. lO.] 'ftauBe':
alle mein fjoffnung k.
Cap. WUT.
fti. 2.] Soft ief)cn, \va-i bei 30ßeiit^cr
tnad^en Itil. (t). 3.] OculLs', ba§ h)ii nid^l
reben t()üren.
fti. 9.] Sitienlcs: bie flcin icnbcn. ^ft iia-i
getröftet? [b. 13.1 '-^aub' f)eift ev (jie, traS
15 er an ^at: vestes jc. fb. 14/15.] Pallatia:
C§ ftnb |iastorales ca.sae.*
ftt. 10.1 V|iilt d|iccre: Unter beneu, bic in
feim T)aufc tooncn nnb erBen. fti. 20.] Senes
et iuvenes ioerben fd^redEen jc. ^
Will.
■> toerbcn tnir ((fnr bir)) 9e=
ncfjtct; tiH'rben luir geachtet -
ba§ Sierfjt bc'n) ftottlpieu:
ba§ Ciedfjt be[rl öottloicu
birb i(m) fe(i)ten: ȟirb ']\n\
fc[TlIcn\- >■ wiederholt: fcÜeit
V !:■ u'Ber fein (^pnlTaft): über fein
'Uionniigr) r)ntten >l>
i> i'-Mtin feine 'ni gcfcf)(edf)t : jiiii
fcinefnl -|- erben" rh
i'--;i nidf)t (!ennet): nirOt ncfjtet rh
Cap. XIX. XTX.
fb. 2.1 'Altoritis', multi dolore.s: ]>s|al- » 2 (teubet) mid^: |3einiget [/'l mtd)
$1.34,20 miis .31. [b. 3.1 fert mir mein fndf) umb in» 3 bo§ jr mid) '">■ nmtreiBct "«^
fpervertit , perdidit]. fb. fi.] Wit feinem f/rt.« r: -|- -\-
^^ageneti vd ftridf. Gr rebet anbcr tbort
SS benn feine .nmici. fb. IG.l Servo: 23?er ligt
bcr ligt, ba l^oret ber fned^t, toenn ber öcrr
ligt. fb. 17.1 'Halitiis' i.e. verbiim et ce- o. n^cin SOßcib (fc^ettiet fid^ für
niittim meiim Jc. non potcst aiidiro. e§ fol meinem obcm : ''llJcin S^eib
nic^t foetor'' fein. fb. 16.1 ^^^ vocantis
30 fcum gemitii] et volentis imperare siciit
antea. fb. 17.1 Abalienat sc a vocante nie.
G§ fol verbum contcmptii.s fein: bu elcnbcr
menfc^, h)Q§ fol idf) be^ bir t^un.
(entfrembbct firf) bon) fteflct
fidf) frembbe, locnn ii^ l)f)r
ruffe rh
2 .17. r 6 .18. r 21 .19. r su 31 Units ainieiis ikhi polest pollucre aUenuii. r
') Vulg. hat coram vobis; LxUlicr fibersetzt für clotcn nugcii. ') Neuer Text
= Vulg., Hehr., alter = LXX. ') Neuer Ted = Hehr. «) Die frühere Über-
sdzwu] lautete ipaBoft, die neue .^uttcil. ') DioiC Übersetzung wird in der Bibel 1-545
noch einmal gelindert in in feinen öülctn. Hehr.: V'iW'ia — in feinen äßp^nungcn. ') We'd
alte Übersetzung: fd^etoel fic^ für mcQnent obem.
488
"PtotofüII imb Ijaiibjrfjviftlidjc (^iiilriiüc. (.fiioti 19.)
f3^(. I4ui'l 'filii uk'ri.' tarn™ iiullos Iiabet?
\}l. L.] faniiliae jc. \V. M.] 5}teincv fiiecfjt,
fiiibcr bcrad)tcn mid^. [b. 18.] Sßcnn td) ftc
ein \vtmc[ ftvaff ober fd)cltc, gcBcii fic nidjto
an ff m\ä). Sßciin iä) mein nmpt Uni üben
H tljnn als ein t)Ci'r, „l'crad)ten fic m'id)" :
£if)C, Uni bev alt ,'c.'
t«i.
|ö. 21.] Sßcnn U[nfcr •^(crr ©[ott ein fdjlcdjt,
fo f)Qt bic iuclt lUfaif) .yi ladjen.'- Et mds
3cj.;i3!3|?| i"i'|'iitaviiiui.s cum novi.ssirnum K. Et Cou-
fiilit in (Ico. [ö. 20.] i. c. ilcntcs eminent.
3ft fein Ijaiib mt)ei- i>a. |b. 21.] 'gcrurt'
|i. c] fletvoffen. [ö. 22'23.] 5ßenn iä) fd)on
tob tiin .'C. |li. 2.5.] Ip.si civiiiter iiitclli-
Himt, (|1I(k1 di'us vindicct ,'C.
1^ bic juncjcn .ßinbei (neindjlcii
mid), Uiennidj ntidj anffniodje,
fo rcben fic tum iniv): bie s
innren ^^inbcr gcten nid)t3
anff midi [rli] 3Benn id; (fic)
mic^ Unber [Uiibcr nnf] fic fc^e,
fo gekn fic mir Bofc luort
vom /unteren Bluftranda mit lo
Strich cimicwicficn.
■■\ (bod;) jf meine ^leiinbe: ji:
meine gveunbc
28(53©
iMOSDseat.s'/cw /-•■[<;/.] ■-■«
-]- erlofergJctter VindcxQuia
C'hristiis viiiclicat nos conti'a
Iiomicidam nostnim dialinluni
sicnt proximus .saiiijiiiiic. ■'
Ttdziiam unteren Rlaltr<iniJc: 'n
(Weift) i. c. spirifii vocor.
fb. 27.] Wir ,5u Inft, in c<Mis()Iaii(>M('ni iiicani u :t !eiii(cn anbcin): tein frcmlj=
vidoo, Scd alioni cnm noii vid('l)un( [sicut "isiX rJi; dar unter : -\- fi'xKwi \oi
vos ctiam]. Vos non vidchilis cum, vluU cstis.
d[icero: [IK M.] ©oUcnä bell fd)onen fprncfj so
[lier!eren] ift f unbe unb fdjanbe. \1\ 28. | ;\ft
[1*. M.] tein beffer brinnen.
Cap. XX. XX.
[ö. 11.] Peccatu «icculta: bic er nid)t iv 11 ©eine gekinc Uierben (feiner
cr!ennet nnb kfanb, bie bie U'elt nid)t iiiftcnt entgelten): ©eine gc» ss
ftraffet, ftraffet ©ott, 3)n gel)et baö argu- Beine lüerben(nnil) feiner I)el)m-
14 novissimum c nus uuvissinuis 14lli> Confidit c aus confidit Ui,17 flcriu't bis
getroffen unl 29 etiani] cstis iiüi'jlicli Sl [Dcttctcnl (jii) ift :U 20 (c aus 2(\)) r
') Verächtliche S'pollreili: der Kimhr und Kiicdilc als Bcispid in direlcler Kuh.
■) Als ironiscitc Kcde aufzufassen. ") Die letilcndrci Worte fe/ilcn in der i/cdruclctcu Glosse.
$rotofo[I iiiib I)aiibfd)tiftlid)e (yintrnrir. (■^M 20.)
489
licfjeit fünbc |UiilIcii! hiot 1)0=
jalen) (tucrbeii) ili: dainhir:
5ßf[alm .89. und die ncncvim,
JJhcrsetzuny: -f Seine 3?ei(b) =
[nle(n) loerben feine rjclimliifjc
fiinb luol Be^^alcn.'
13 (©ic luirb HeiTioItcit tiicvbcn
iinb nirf)t 31t f\ctaiieu': ©ic
Unvb niiffgeljniten unb l)()m
iiiiijt (^eftnttet rh: (ln:.n r:
^- (fs icf)niecfct \){)m fiiife.
?(t)cv lüivbs nicf;t Ucrbalucii.
iuf'iitnm brailff, (|iK)il habi'iit pcccata 00-
ciilta, i|iiac dpiis puniat. I^u [^ uicfjt
ml^et, toil \^ bo(^ beii Rabinis cnioein figere.
W- »0, 8 Ipsius ossib| US .solventur absoondita. p.s[al-
5 nins Mose. Totii.* nmiidiis i'ü-norat |>ecca(iim
originale, [b. 12.] Cum piacucril [.2.] et
dnlcuerit ci ininria falletur tarnen in lingua
[b. 13.] et 'parcet'* in ea et non roliuquetur
ci. Nns germaniei feinen 6illb babon: G^r
10 frifft ein nieblid^- fiiflein \ha^ f(^me($t im fo
fnffe, nlier er f)ot§ notf)'' et vtff)t nnqtnrf an,
sed cv InirbS nicf)t berbalnen. (H ift ein
[1.] fdöcnblicfie figur, bie man nid)t >boI
geten fan, Seqnentiafb. 1-lff.] geBenS. fb. 14.]
15 S§ tnirb ans feiner l'of^eit leine fpeife tocrben.
fb. 17.] Non videbit, sed ego Zophar, mit
tt)itb§ (Sott fielen. 2Ben§ eim iiBel geriet,
finbet ev Inol fcntc, bic in fc^elten, nt liodie
nobis fit a Papistis. fb. 21.] 'opci?' [b. 18.]
20 ©eine guter luerbcn Brnffer iinb Bofe Buten
Kriegen. Pistoris' et Broitenbaclui* liberi non
fruentur l)onis jiaternis. fb. 22.] '5Rul)e' vc;!
ungludf. [b. 23.] 'fcnben' scil[ieet deus.
[b. 29.] S)er !nn ntdjt mljer prebigen. Male
25 tibi est, ergo nialu.s, econtra. !Si servaveris
legem, iustus e.«. Sic alii per totnm librum
concionantur. '^^ loott gerne tniffen, tüer
ber Autor be§ Bucf)? töerc. G§ ntu§ ein
feiner 9JJan fein gctoeft, ber doctrinam legis
30 unb promissionum tüol berftnnben Bfit mib
üuS) xtxS) im (Seift it.
zu 9 — 13 Ut dux Ilenricus Bruii8[wigensis. Besonders seif dem Jahre lö38 lebte Luther
mit Herzoi/ üeinricli rnn Braunichweig -WolfenbUUel in «tthidif/cr Fehde. V(jl. Kiisttin-
Katoerau TT, 55Tff.
') Im alten Test ist Bir^is = LXX richtig als jiigciit üherset:! , im neue» auf-
qefaßt als Participium passivi von n^S = Ucrtcrgcn, also I)cl)mlid)e |iiiib. ') = appetit-
liches, zartes, vgl. Unsre Ausg. Bd. .90', fi.S'.i Anm.3. ') l>r. Sitnon PLitori.i ist Lcipziiicr
Ttechtsgelehier iiyul Kanzler des Herzogs Georg. J489—l.'>ifJ. Vgl. lüokcr, Tischraleii
z. B. Nr. IS lind Allg. Deutsche Biographie 26, 78fi. ') Georg von Breitenhach, Leipziger
Jurist, war im Frühjahr ir,40 Kanzler des Kurfürsten .Joachim von Brandenburg getvarden.
Vgl. KroJcer, Tischre/len Nr. 377:- . . . Cum dixeris ad morionem: „Bibe! Jlaec est corc-
visia' ridet: .9ld), inriiiit. nihil est!' Sic SBrcilcilbod), Pistoris, gistcbfii fiiib h)ol foiift
in tuclbt t)ciibc(ii tliig, sed hie plane excaecati non audiunt nos . . . SBcitii iiinn jagt: „Avii-
ritia et usura est contra Denm", bo ladjt Söteitenfiod^ unb ipott unjct
490
5profofDl( iiiib f)nnb|rf)vitl(ic^c eintrage, (.^iofe 20. 21.)
\^l. UV] a«l .11). capnit.i
fcap. 19, 0.] in'ius valehat imperiiim
meiim, spiritiis mens, animiis, voluulas.
IMelathcsis est valde Irequeiis apud ludaeos.
58oVH, tolt.^
Cap. XXI.
fti. r?.| 'a^crtrat^t mxä): 2)n§ tft $aulu§.
i.TCt.ic:M,G3fi, .ji Sehkch. Tsaac in ao-n, [Gcn|esi.s .24]:
Tflom vor1)iim. [ti. 6.1 Mhilrzeflt : Icrror, P5ottc§
l.SölI.lM.ij V-, T XI 111-
»jii.i)Jl.s5, 6 1111(1)1. In rpf^LiTn. Idem vocabuliim Inc.
[ö. 13.] '.f)ct[e' ober grab. Ai-ijnmenta jirinci-
palia incrodnlorum. [ö. 14f.l ©inb Ei)i(Miroi, »■
|"(]iii] etiarn illo tempore fuenmt. ©tc l)er=
adOtcn llLtifern §|err Wott iinb meinen, fie
feien eigen tjerren, sed nihil minn.'<. \\}. Iß ff.]
Ter ©direikr ift ein feer foftlidier Elirnens \>-
gelnefen. Snnf merac flu;nrac. Ilii !oni>)t ^■
er pi'opi-ic ad can.«sani snani.
fti. 27.| Vos dieitis, instnm nnn adver.-^a jiati.
Fmo pii male lialiont, Impii liene. Qni.s
))ntest denm aecn.^are, cur Iioe facial. '^^^ft
nll§ contra loirem. V[nlt d| icere bn§ Tvatzaro
2uf.?6,'2üft. i'M nef)ct nnb diviti Hiot, ioiffet ir gar
nidjt, imo est vohi.'j .'iitjnnni et ]i()rtentnm.
öofi.a.Kf.ft,. 81.] 'gr ttiut': Epnlo in EMano|elio pro
exemplo. facie i. e. de praesenfi statn, an
deo |)laceat vel non. Ipse facit. rcpotitio
Uroximae sententiac. SD3ir tnnUCnS nicf;t
tnbi^irn.
10
V- fp Inir (im entgegen Tnnffen):
fo luir l)l)n nnvitffen /■//
f hiie (ftro): hiie ftovH» ''
!•> WottM)elt (ben) .fi'inbern (bef
fclben bn§ leib): Q6oU Betielt
beffetben nngintf |'-// "'*'| nnff
feine \rh] AHnbern -o
SS
h. 33.1 [nnlcnernnt]. 5|t ligl er nnb Irolit ""
nit^t mf)er et liahet dn^cm (|nicl('ni, non
■ ^■i nnb (mnn trarlel nnff jn) )6ct)
ben linnffen): nnb nini? Wci
tien \rli] fiel) ben Tjnnffcn.
:o ber fff)lnm beg 3?nif)§ nnf,
(l(i::u r: -\-. Dir. (die (1 lasse
2 prius (obed) v.-ile)iat zur) WlStil r 7 .%\.r zu 8 Siu] Biir [Jlc.lir.:'''SKt.v]
27 Vos his pati Ulli
') 77.S vnrd noch einmal hirz (in f eine Stelle nun TCnp. I'.i (V. '.)] znriiekgeijritfeH.
') 9?orit bvim nur ah Jleispicl rini I\lel(illiesis untirfiihrL Sicherlidi hat Lullirr in diesem
Zuaammenhanrie die TFio^c ? üfS in Kap. 19, 9 mit der Wurzel üEC in Ka}). 19, 7 vayjlidlicn.
5!tototorf iinb Iiniibft^rifKic^e eiiilrägc. CtSiob 21. 22.)
101
qiind ad ipsiini, seil alios. (|iiil)|iis uiulestus
fui(, aftiiu'l.
Cap. XXIT.
[0. 2.] a^crbrriift mid), bn-s fo c[ax ^loctifef)
flenmdjt ift, V|iilt diicoro: UmS fvnc^t iiinfpf
w liicvr (1! litt itacf) ciiit mciifcfjcn. [f. ?!.l Wcinftii,
ba§ iiinfcr f)ierr ©lott ein gefallen fiat, ot
Sap. li, 3 bll f(IeicE) front Bift. Snpra cap. 15 [in prin-
(■iy>in]: 'bic nttfit U\C[in i. o. bic ntrfit niii.!
fein. [ti. 2.] Gprmanioe: aBn§ fro(?t ®ott
15 Tiadö ein trcfftidftpn, flnqcn, qiW im fiTrid)
\}\d. Sßenn bu citcirf) ein bn^iffer ftarc!er
Wan Bift. 35?ci§ frai^t er nod) iinfct potpntia
pt sapipiitia? [ti. 3.] Tfl? Itiil er ffif^en: Tu
hiilt natfern Tiierr WiPtt todien, nl§ biirfft
;o er bcincr, bn§ bii bicfi felBs hiilt rerfit '\pxt=
cfien, bo fra^t nmfer fiierr W'ott nid^t nndf).
ftt. 5 ff.] fiift nfeiifitmit ein 9?iitic.
\\}. 12.] calcavenint vir! iniqiii. [b. 17.] tf)ltn:
35 hieber (\\\\?\ noiT) linfes.
[ti. IS.] rdiisilimn: nteillUlld, fl)int, fünft,
IrnTni, fo.sritatio. V|iil( fl|icerc: ^d) tutlä
mit iiicn'nidöt f)oWen.
30
ff. 25.] fniiriim: Kbiraica vkv sifrnifioat
niimitinnpm]. ■• Vpruni ccrlo Aiiruni est
fidncia, niunitii), foiiitudo inipiornm.
(Der fdf,rani be5 tmdjs) 1^(l.3
ift, bie JoDtfuft im f(eifdf) nnb
gut'3 Mich, i^l (jislrirlini und
danchen sieht: diiloescunt ei
rimaoton-ontls. (fi-rißtniiftia
unb lefft bic lent mit fricbeii.
xxn.
(Weinftit bns ein man (Mntt
(iTritf) fei)? Ober jemnnb fo
tlnn fei), baS er firf) int licr=
r|Ieicf)en' mn(^c?^: S'Pn? barff
Wntt eine? ftnrtfen llnb )tia§
nntit l)f)m ein fintier rh. da-
neben: 3Ba§ fragt G5ot.
!> ^ oBbeinc tnege gTeirf) on H'nnbeT
^finb">: ob bn |^A| beine loegc
gleid) on hjnnbet ac^teft rh
«■ '■ n Cn) ge.^ogen : a | n ö |ge,^ogcii.
Wohl nicht von Luthers Ihiml.
» n jncn (gut?) tfiim !6nnen: inen
tfinn Tonnen. -
>'. i'- (rat): meiitnng r
« 21 ©0 licr(etnigc) bidf): ©o tier-^
trage fr] bid)
V. 21 ©0 h)ir(b er)': ©o toirftn rh
B.2hnnb(hiirft«orb?frafftliaM:
llnb ber aKtneditige hiirb bein
golb fein >•
w. 2r, nnb (Obcin anbliiiO) ,yi Wott:
unb bein anblitj ,^n (Motl
B.2R ba§ I(i)(^t: ha^ liedjt r
8 .22. r }7 TOan bift AircA .SVn'c/t zu gilt im /?. i.5 (jezoijen zu 2t am Ilnndc:
Ihi est dimidiuin Tlioli
') Vnlfj.: notiipaiari. -) Neuer Text = wörtlich Ilebr. '1 Vul().:'^.i\.\\ni.
*"> Vidq.: Krit<|iie Oinnipotens contra tiios lio.stcs. lieh:-, ^''^isa ton 123 = ©olbctj.
Luther sdieint die Form von nnsa .= .^iitbf , fcflct Dtt (s. oben munitio) abstilcHcn.
'i92
^Ptütofofl imb I)nitbfrf)vifllid)c CSiiitiiuif. f^iiob 23. 24.1
Cai». XXI II.
[u. \'2.\ 'TOf)ci- beim irf) fdjulbiti biir,
iiifjci beim mir gctuitcn ift. \'&. uV'\ \\). 17.]
'iiidjt bcrbcrft', toil niri^t nuffl^oren. %
XXIII.
(flc)fiiiibcii Serben: ciiiui=
bell
Uicvbcii
(ap. XXIV.
|ti. 5.] (vitel mnl6(\e!crt bi^c^. 'Opus': itiic
ir nvt unb Incife ift vel 'tnie fie l'ftcqcii' 311
tliiin. fö. d] '(?rnbten' JoaS fie fricgeii
rrnixtiira, ronfusiim], finbeii , InaS fie mcf)t
(lentndjt 'i)dhm. 6ic neiTten§, Inie fie c§
finben, tote bie !ue bretn c^reiffen, fhjaS er
tregtl, ncinen§ alTS tiin tüca,. fö. 7.] fiinnen
feine latelinis fjaticn. [ti. 9.] 3Beil§ bie '6rufte
fiat, ift§ noc§ fein 'tneife'.' fü. 14.1 .S5el)
tiec^t", 'manr', oiim liice.?eit. ©inb 6ereit fo
6ofe Sente qeltiefen. [b. 15.] llinfer f)[err
(^[ott Iefft'3 imerbar fo fjtn nf^ien [ita certe
aii]iaret] frnflt n\ä}U barnacö, Confidit ffingit
.«c esse] in abf^coiulito, [er benrftl, bn§ man
in ni($t felje, er fei) Tieimtid).
[ti. 18.] 'Faf'icm' i. o. ^estam rem. [ö. 17.]
'finfternt§' '^eifft I)ie unglud. fb. 10.] Tn
1o(a Ecclcsia papistarum legitur 'nimium'
]>ro: rainimiim. Ex isto versn dooncrnnt
(Inas poonas esse infernl. 'niminm oalorom'
et frigns. [ti. 20.] ©eiii fnrt) trirb lo($e=
rit^t, tnenn bie vermes loerbeii in freffen.
ft>. 23.] 'Oenli feins]^ ba§ ift Don llmferm
!0[itt ©Ott.
XXIIII.
1 auff bcnt ntfcr, (bcr nirf)t jr m
ift): nnff bent artcr, nlleö \va'i
er tretet ^ r
H(99el) lied)t): (2Bcn§ lic^l)
(f riic) SBcnn ber tng nntnndjl ih-
!■' nnb (tierberfet fein onblit?)'':
nnb meint er fei) Dertioracn rh
30
unb (UiDÜen m(I)t Dom Iiecf)t
h)iffen).nnbfcf)cloenbnc'licd)t»//
ii
'^.f unter fi(e): unter ftd) rh
2s {'rt mn({)t jm fclfi§ eine ficf)er=
l)eit, (bnrnuff er firi) Derlnffe,
unb feine nuc\en fet)en auff jr
tt)un: Cfr mmfit im loot \rh]
fclfi'j eine fid)er()cit, botf) \rh]
■t .23. r
« .24.
2/ se r er bciutl] cibcitdt /7s
') Hrbr.: xsx = id) lucibc T)crbDtrict)cii. =) 1M»\: fti^a = i()r gfuttctfotii; ihiiiach
ihr neue Text; im (dien ist iihcrxcUl -ft •'^3 ~ nidjt itjiicii. ') lucifc = Waise: tucil = .so-
iange. ') Alter Tcct -^ Ilehi:, Vulg., LXX.
!Ptotofon iinb ^aiibirf)rifl(it()f giiittüge. (^liob 24. 25.)
493
[ö. 24.] 'UntetbnidEf, armen »oerbcn. (5itbe ».
nemcn, ba§ nic^ta bableibe, gan^ uiib gav
5 Quigetilgt, rcddituni. Spvclü- meinet er.
Tri:i [sunt in spica] : ghima graiiiini, arista
ift bei fpte§. Gluma tunica grani. V[ult
(iLicere, baS nicf^t reiff lücrben , !ompt ^nr
ernbten ntd;t, bac- bie spifu nidjt fan btuen
10 funb] reiff toerben. Caput spicae. [rnstice^]:
ba§ !oi-n tjat fein oBgc^i^t.* llVnn bo? forn
unb ber loein Huct unb regent brein, jo
ftnba üerloven, quia ber regen fcf}Ie(f)ty obe.
Dinii impius est in spc faciendi noxiani,
li \o get)et er jein baT)in.
jefjen feine äugen [?<w. (h.:u r:
h a] aufl jr tl)un.'
ioinb loerben 3U nidjt, unb
uutevbrndEt (rtievben, unb ein
enbe nemcn toie alte bing ,
unb toie bie (()ulfen Don beu
e^ern) tüerben fie abgcfcfjlageu
tücrben: unb tnerbcn 5U nid)t,
unb nntcrbruift unb gan| unb
gar nuägctilget loerben [rli\,
unb Uiie bie {d)xm linn) evftc
bluct an ben etjern [rl>] Wtx-
bcn fie abgefdjlogen toerben.^
/« t)ulfen al'jlif >■•• i.e. fpreto.
Cap. XXV.
XXV
[tl. 2.] 3ift persona aut res quae facit in o. 2 zu 3ift ni<^t bie Öerrfdjaf t
caehim? [ö. 3.| 'äöer.' bn? 6otts U^nfer
^lexx ©[Ott nichts loiffen. 2Bev folt bis
20 f^un. ©Ott ift nied)tig unb fan lool fteuren
ben [groffen] feiinben. loenn bu nur from
hJCreft. Respondet ad superos, uhi Hi(il>
dicit, deuni ignorare jc. @§ feilet an bir.
[0. 4.] '?IJtenfd^ geredet.' Sa !ompt er. Tu
25 vis 'mundus' esse corani deo. [Hoc ipso-
rum argunientum'j: U[nfer ^^itXX ©[Ott ift
uiec^tig, niemanb !an on in etloa§ tt)un.
Est iustus, neminem favens ininriam. Sa-
piens JC. Et tamen noii solvunt
30 meutum, quod sinit impunitos impios.
s/r-/./ r: [GL] Sßer folt biv
tf)un. ©Ott ift nied)tig'' unb
tau lool fteuren ben groffen.
2Bcun bu nur from tueveft.
Unb bn meinft Gr loiffe ev
nidjt iit ))ro.\iine di.xisti.''
Argu-
6 Tria sunt in spica r tciederholt gluma] pliima /Z« 10 (ober) funb) IT .25. r
19 nid^tl (niii^t) ttjifjeii ii> ©loU c ai« §
') Alter Text = Hebr., im netien iit •\y^']) = baroilff et \id) üixla\\e utiübersetzl.
') Spreh)] Luther übersetzt: bie tjulfeii too?i bell e^ern. ') ru.stice = »nie bie ij^niietii jageii.
*) = zjcr FrucJit angesetzt, nicM liei IHetz. ') Uelir.: V33 = toie q(Io im allen Text
mit »oie alte bing, tw neuen mit gatilj iinb gar iilterselzt. — rxi = .^ailpt im alten Te<l<i-
ment mit f)ul|c, im neuen init erfle bliiel üljerselzt. *) Gedruckte Glosae hat aUincdjIig,
nur die Bibel ir>43 hat *JJIed)tig. ') Gedruckte Glosse lud für die laleini<!chen Worte
toie bu iietolid) gejagt ^oft.
494
^protofotl iiiib l)niibfd)viftlicf)c' Piiitri'uv. (.fiiob 2(i. 27.'
Cap. XXVI.
|t). 3.] .1. poteutia. .2. ile consilio. .3. fa-
ciillatc. Ttnifliiu existeutia: baS lüdjt U'ovt,
foiibevii fonie in bic tI)Qt.
I^^l. 142 «J [U. 4.J Nos d^iciiniis: bu lliodjft
bcu Dbcm tool fpareii. [ü. 5.] 'tHiefen.''
[D. 1;{.J „UHiIfifd)". 3)ic Uintfifcfj [n. G.j iinb
Sciifcl in bev f)eEi: fiivdjtcii fidj fuv im.
Nun soliim in celo et terra potens est, sed
cliaiii in iuferis. Ideo plus do illi potent iao
«luani vos. Interim tarnen non tnndetis
ad arg[unieutuiii nieum rjnia potens sit.
|D. 8.] 'gr \a\\d bn§ \va\\tx k. Seniiod)
ift ev iiiivcd)t, er fiiiiby luol lu^^cieii, uiib
Uiilö bod) nici;t tf)iiii. [ö. 10.] 'lux et tene-
l)rac' i.e. perpctiio. |u. ll.| SBev loolt 6el)
bernunfft bleiben, U'etm er per tonitrnim
loqnerelm-.
XXVI.
"• 3 iiub jeiflcft (beiuegroffe tt)cttin-
feit): unb 3ci9eft einem med)-
tiqen Uiie ev-5 auffuveii jul ' r
V ' (an) nivfleiit: nivgent an //'
i'- 13 nnb feine r)anb (treibt bie Mixl-
fijdje tueg) : nnb feine l)anb be=
reitet bie gerabe fdjlangcn.'- ;-A
D H \H6er (luaS) fjaftcn luir (barinn
fonberlidj» geljorct) : ^ilbev "ta^
üon [/■//) ()aben 'm\x (fein) ein
geringe luortlin bernonien rh
■Oi^.%i\. 2i,l
Cap. XXVll.
|d. 2.| 'S)er nur |red;t]', gelonlt nnb
nnred)t tljnt. jb. G.| 2)cnnod} fjobe icfj nodj
red;t, l)aby nid;t berbienet, m vos dioitis.
|b. !t.| 'Nnnii|iiid': bas ift beniiüd; f)art.
.26. r 10 plus] i)(e)liis //<
XX VII.
«. c gcrcd)tigteit bie,: geredjtigl'eit,
bic
bie itfj (t)alte) : bie id; Ijabe rh
« 10 nnb (in) ctlua anriiffen: nnb :io
CiJott [rh\' etUui anruffen
i'. u nnb .. eine 9iad)!6mtinge: nnb
[fleine ^lodjfomlinge
3« 27.
') Ihhr.: n*i23iin =^ äÜeiSljeit im neuen Texl als luic er?, oiilfiltfli jol nhersctzt. —
~"b — in ifütlc ""* einem ^JJIfdjtiflen (leyeben. '') lieh:: r\V>n im allen Text als Foel
lon V^n = burdjboljteii ütiersclzl wie LXX: idarüioias, im neuen als l'illel von i)in. —
n"ia ans = fliidjtige ©oblonge ist hier Name eines Sternbildes. ') Neuer Text = Hebr.
IJJrotofoU iiiib Ijiiiibjrfjrifllidjc Iviiilvcigo. (.g)io() 'JS.]
49i
(ap. XXVIII.
[ü. l.J e§' f)eifft t)ie nid[;t „gcleutcvt",
fonbcvii fd()mcli;en. |li. 2,) vcl ftciiie, ]d)b
fevil, iit in \:illi' l(i;i(liiiiiir;i et MuiislMd K.
[o. 3.| y)lan iudjt im fiiiitevnis, \o lang bi-3
maiiy finbct.
[t). 4.] Ucvgeffen bc§ fiifSgang?, bn§ fic nitf;t
10 hüiffen, \vo bcv fiiifteig uov bimf)gaiigcii ift
vpI pfidiis tieilicven. 'iUeiiii ein gvoffcr
fti)iicc gd)Ct, l'cvlicrt man bcibe, ftrajfen uub
Un-gc.
20 |ö. r,.| "feur' i. ('. Srfjlnefel. 6r vebl Dom
bei-gtoeicf. Droben tücdjft gctveib, unten
finbet man aurum, siilplmr jc. [ü. 8.] (5(^av=
l)an^' snpei-bii.s, iuuge'Seloe^ sequltur bcv
gvojfc Selue. \\[n\tx .^[eri- ©Lott fifjafft, baS^
25 bic mcnfd)en t^nn, scil[icet quod hie recitat.
Nds feciniiis in persona iioniiiiis, non dci,
(jManKjuam is dct, [ü. 12fi.J sed sapientia
non iuvenitnr. Est magna copia. [ü. 7.|
Avi'S oani non vidoiit (4 tanion fcf)Cn fccv
30 toeit. lioniincs hmnen ienö feJjcn, ahn
sapienliam non JC.
XXYIII.
u I leutcvt : fcfjmel^t >•
u--' jc(}mcllj man: idjmcll^ftl man
». 3 uub jcmanb finbct ja ^ulcl^l
(bao; ücrtiorgcn-: nnb jcmanb
finbct \a julcljt | bcn ] fdjif cv | /■// J
[ticffl uerborgcn: <lfi:u r: -]-
V. 4 gö (quittct) ein foWjcr ä^acf)
cv'auv), ha^ bic brnmb Inoiicn
(mit fnfien nid)t miigen bvülicv
gcf)en, uub hiiib bcn Scutcn
ju t)oä) unb flcuft ba()in):
([ßrl; e§ [bi-id)tl ein fotdjcv
33ac^ ev[fur], ha§ bie brumb
tiuineu be(§)in] (füfftcigg) ineg
bafclbS ücvlicrcn unb fcüt loib=
bei- uub (fle) fdjeufft ha^in Don
benteuten[rA jduon ben Icutenl)
».18 (fic) ift f)o()CV: bic Uiciffieit^
ift f)6f)er
D. ».'. ba(§) et bem Sßinb fein gc=
löidjt moc^(c) unb bem SBaffcr
feine maffe : ba cv bem Sßinbfe]
fein gctDid)tnuid)|te| uub [fetjte]
bem 'ilHiffcv feine [gcluiifc] nmffe
2 .28. r
•) Hebt
ri^absi unüberselzt.
Bd^30\ üTO, 21.
II ein] et Its 2Ct rcciiniis (non) in
!ipii = bnS mal» (äiitett. ^) In der allen Übersetzung sind -ps und
>j = streitsüclilUier , sloher Mensch;
*) Neuer Text = Hebr.
vgl. :. B. Unsre Ausg.
496
';UolüfuU imb l)aiiiiiif)iifllid)c Pinlviuic l.riiot 28.29.)
[ö.-l.l
\pXtd) i. o.
( ap. XXIX.
bn er mit mir 311 rot giciig.
[ü. G.J i. e. ba iä) auff rofcu gieiig ' d[iciimis
iios. 3ä) gicng in eitel fett. 2Bo id; gieiig,
\mx e§ rcid) uttb inol auff. ©oldje figiir
f uiuieii lüir iiii^t rcben. i. e. Dlekrgc [i. e.]
^c^ tDQr ein .s^iauffjerr unb f)Qttc [reüjc] oU-
berg, ba fürt man mir Qu ac si fliiffc. Sic
iiuiItitiRliiieiu jxi'corum et iuiiioiitoniin. et
fdjeffercl). SBo er ift im f)aufe gangen, ba
ift olc, buter-, tefe, ba^ er faiim räum I)atte.
'M) [)attc olertgc" bnttcr k. [D. 8.] @ed)§3tg''
ierigen, 'alten'. [i\ K).] 'liiigiui': locldjc rebc
ift ha§. Xn lieber ©ott, Ego cram dives
[.!.] in grofjem gclualt [.2.] et. el)ren.
[U. 13.] 'Benedictio peritiiri": beS bcr nnter=
tru^Lt luarb [untergetjen folt, üerb erben
jültl.
[m. 142''] Ex isto libro possuut edisci
iigiirae P^braici sermonip. [tj. 14.] Cideris^:
"diadciiKr, ein cl)rlid)er i^^ni. 6§ fol fein
insigne iiiagistratu.s, nun vestis usus qiioti-
diaui, sed ofTieialis. i
[ü. 17.J '3eeue': aud|imus eum fuissc tjcrm
»•2c mad}t: mad)t[el
bem ©onner unb .5^liljen:
bcm Sliljen unb "Sonner mn,
(l(UH)itir: h a.
V. 57 unb fanb fic: unb jer] fanb
fie; (/«-« r: -j-
XXIX.
gieng(e): gieng
"" gel)eimuiä s/chf r: gel)el)m-
iiiä i. e. gefpred), rat.
meine(ßnalien):nicinetinber rA
ülc(flnf»): ülcbedje //'. I>ic
frühere (jIossc zu V. (i {^mx
buttcr) ®a§ ift, S)a id) aUeS
übrig genug Ijatte /.^V enjäiid
durch die Worte aüe§ fett nub
liol ouff r
11. a
in «. 4
bie (Wnaben): bie einigen rh
ber (jengete Hon mir.): bcr
rtjumcte mid;. rli
bcy (a>erlorneu): beS bcr Her
berben folte rh
id) (triiftet) baS l)erlj: idj
erfrelüet [rh\ ba§ t)crtj
mcin(e ,3i"'bc): mein fnrft-
lidjer t)ut //'
■ Samen nnf, dazu r: ])assali
9 .29. r lli t)atlc r. aus ^atic
yezoyen zu '21 -\- r
ISlli) et fc^effcrcl) mil Stricli zu olcticrfl Z. IGjlT
') Vijl. Unsrc Austj. Bd. aö, 7U> zu 635, 19. ') Vuty.: Quaiulo lav.ibaiu jindes
nifios Ijutyro et petra fiiiulebat. mihi rivos olei. ^j olctigc ricUeicIit = iili;/':' oiler ?»•-
schrieben für ole(lu)icingc = Uljyressen, oder für olbcrgcr' *) Hein:: d''C"iiu"'"i von b^ir;'
== ?Utct, 65teiS brimjt Luther hier zusammen mil D'^ISU; = ©cdCjjig. '■) C'iilaris =^ der
Kopfxclünuek der Küniye und l'riesler; vgl. Curtius 3, 3. 19; Lactan: 4, 11.
5ptototoII iinb l)Qiibfc()tiftüd^c Piiilnige. {iQiob 2'.i. 30.)
49/
Jndiccin. [ö. 19.] Wnvi f)at beit '2qUi' ([nn
ia messe, bcnii cr f)clt, ba§ ba» forn uirfjt
auf feit, fonft in aestu sine rore fclt§ Oll§.
©ic ttiiffcn luol tion bcvfncf}3u vcbcn. |ö. 20.]
5 '33ogcu': potcntia [moa], macf;t, \vaxh ttiicv
fterder.
[ö. 21.] i. c. eram facundiis, fiinb ein pvcbigt
tl^un, [ö. 23.] toie ein groffcr ptal^vciien.
10 [ö. 24.] i. e. „butfften" [fie^ nicf)t bvoüff
ÖCVlaffen], nic^t fünc i.e. mens risus ctiam
fiiit magiiac revereutiae et gioriae. In tanta
existimatione eram, ut etiam risu eram ad-
miral)ilis, non solum sevcritate [?] in gloria,
li sed etiam autoritate. SBcitn iä) mit inen
lad^t vel frolid^ toax. '('ädere', conteni])-
tuni faccre, comitatem et luimilitatem non
poterant nibcrftfitagcn, sed potius ^u6en fic
empor, i. e. familiarita.s mea non peperit
20 contcmptum. sed muften gleicfjluol ein fi'^clD
^aben. 2Rit l^errn ift ntd^t gut fdjcfljen^
de maiestate. Siedet i. e. frolicf) fein i. e.
Bleib gleicfjlool in autoritate.
[ü. 25.] äBenn iä) toolt mit inen jutljun
85 l)Qben, (luaudo eligcham, ftlinb in arhitrio
raco. äßenn fie Boten ad alicjuam causam.
Cap
[ö. 1.] eitel figur.
i'. ii>(öom) Inaffer: [am] lüaffcr
Ijlci6(t;: bleib
»-. vo evnelnet fiel) (inv) mir: er=
nclnctl e] fiel) l)mer ' \rli | an | rli\
mir
(oerenbcrt) fid): jOeffertelfitfj
u 2J SBcnn idfj (fie an) larfjet (bnrff=^
tcn fic fiel) nitf)t bvauff ticr-
laffen, unb tl)iirften mid) nidjt
betrüben.) : 33>enn id) [mit l)()n]
Iad)ete, lourbcn fie nid)t bar=
auff) jn fitnc barauff, Unb
ba§ liec^t meines angefid)t§
mad)te ((■be]mad)t) [midj nidjt]
geringer rh: (hizn r: \ftf.\
Sad)ete, freunblid), frolic^ mit
l)[)n toor, äBurben fie barumb
nidjt fuue mid) ju üeradjtcn
i. e. familiaritas mea non pe-
perit apud eos contemptum.
«. •-'.'. SBcnn ic^ (,]n jvem gcfd)cfft
molt lomen) ' : 3i*ciin id) toolte
mit l)t)n 3U tl^un l)abcn
XXX.
'luniores tempore.'
». 1 bic (innger) finb) ^ : bie iUieni=
gcr] finb; dazu r: (-f ticff)
30 [ö. 2.] l)abcn ir alter nirfjt crrcid)en, [ü. 3.] i»». 3 Sic für f)unger Ins elenb
finb junger» geftorbcn, ut sequitur. V[ult luorbcn loif, ddzu r: -\-
dLieere: gä tnaren fo arme 'elenbc' £cutc.
[ö. 4.] i. e. fie namcn 'ixx^ geringfte haut,
ttien§ gleich ncffel Inaren. [ö. 5.| %^ l)abc
35 [ein] neffellrout gcltigt, nu f)ab id) ju effcn.
[M. 7.] 'rieffcn' i. e. 'letabantur'. [ö. 9.J 'Seiten=
15 autoritate durch Strich zu eram adniirabills X. ISjll r/ezogen 2ß (ße)'Doteil
28 .30. r fi(c>8Ut 77«
') l)mer = Vtilg. -) fie = fid^. ') Vgl. Wandet; Herr Msß'., Sclierzen 5.
4) Alte Übersetzung bleibt.
Siit^et? SEBcvte. ai6ctii6etie^imfl 3. 32
498
51?vototott imb {)nnbfcf)tiitlid)o e-intvöi^c. (friioh 30.)
fp[icr, h)cr baiigt, bcr ligt.^ 5pfit, tft baö
ber gvoffc .'Tiiol). [ü. 11.] toxh vel biffe-,
|i. e.] dissolvit [funcm meiira] obedieiitiam
et antoritatem [meam] et dimisit eos liberos.
Recitat illam calamitatcra, quam intiilerunt
oi Clialdei. [jobcit mein rcgimciit i)\n tiicg
genommen, aEe meine !necf;t, l^aBen meine
feilen a6gej(^irt i. c. me spoliarunt. Cumis
aiirig-a. ^tcf) fur i>n f)cv, \vax luol geipcinnet,
fönten bie Chaldei et jeumen nüc^ oBc.
aufenint animam. 3»ft ein I)ocfjti"abenbe rebe.
6y geljet ouff Clialdeos, fie fjabcn im fein 9ie=
giment aufgcfpannet et maiestatem meam 3c.
i. e. privarunt cuitu et aiirigatu. "^aten mic^
öon bem meinem gefetit. ä^or \vax iä) ein
gvoffer ^inntJ^er.
[ö. 14.] 'On orbnung', nicmanb {jat fie*
tuibcr fie gefetit. [ö. 15.] ^stf; fufie luie ein
fvci^err, melius quam '^errfcfjafft, quando
significat possessiones et facultates, f)ie fol?
fieiffcn qualitatem: [331.143»] „frei'^eit", fic^er=
I)eit, '.Salus', salvus status. [ü. IC] psLalmus
*(. 42, & Effudi, 'in mcmetipso', ex psLalmo genomen.
^ä) 1)a.lk certe, ^iot fet) naä) Sntnb ge=
loefen. [ü. 18.] äBie man ein be^onivt, l^ic
sieltet man im bi§ narrnfleib." ir" fdjnurt
mau mitf), funbs nirfjt loy tnerbeu. |t). 21. |
Odio: bas ift toevlid; l)axt 1. o. biftu mir
gram tüorben. [ö. 22.] 'Veutum': ha !ompt
ein bcr Sc^loinbel an, toenn er fo feret jc.
lö. 24.] '[ilunnf)aufe]' 5. o. er luirb mid} ia
f(^(affen laffen, iucnn idf; tob bin |ü. 28.] i. c.
^d) mu§ traurig fein uub i)C['bc bocf; nie=
manb idjts** gett)Qn.
(S)cnu er f)at feine fcl)ue gc=
f Pannen, unb ^at mid) ge=
bemiitigt, unb t)ot mir ein
gebi-j jn-S maul gelegt) : + ©ic '-•
f)aben meine (5oe) Saeleu auf=
gefpannen [rh], [unb mid) ju
uid)t gemad^t, unb baS meine
abgejcümet >■//.• dazu r: [df.]
Chaldei ^ i. e. dcposuerunt pri- lo
vai'unt euri'u et anrigatn i. o.
Dominio meo.
13 befd)e(i/bigen: befrfjcbigeu
. i.-' meine (freiljeit): meine (l)err=
fdjafft) I)errlig!cit'^ ih
mein (f)eil): mein | glud= i«o
fctigen ftanb rh
2S
beineu (f)afci): bciuen gvam
30
2« 3d) gcf)e (betrübt) cinl)er, (>inc
Wül id) mit nicmanb ,v'irne):
3'dj gcl)e fd)luarl) |;i einf)er.
zu 14 -\- r 17 Dil c aus on 23 in mcnictlpso] in nie nienteni mlij/lic/i
27 fiinb? nic^t mit /Strich zu man in Z. 26 gezogen
') Simv., vgl. Unsre Ausg. Bd. 41, TOS, G. ^) fovb = Maulkorb, biffc = Ztiiim,
Gebiß; sonst biss; nicht bei Bietz; s. BWtb. bisz. ') Grdritclte Ohssc: £ic g()nlbefv.
*) fic = fic^. °) Alter Text = innn: von ns'i: = freier aSillc; neuer Text = Hebr.:
■'n2-i3 von r.Z^y — nliitflicljcr, üoriicljmet 3"ft «"b. '■) Wohl auf die üble Bdtandlung
der jwngen Stiufhiten bei der Beponierung (Aufnahme unter die agentlichen Studenten)
zu beziehen. ') ir = Ijier. >) = clreas.
5Proto!oir iiiib ^aiibjd^riftlid^c Gintrngc. (.f)iol) 30. 31.)
499
Cap. XXXI.
[t>. 1.] ^ä) ijüh mtd^ ]o rein gctjaltcn,
ha§ aui) nic^t virginem angcfe'^en. [ö. 2.]
'SBoa gibt mir U^nfer .f)[err @Lott ju loljn.'
[ö. 3.] 'alienatio': [öerlaffen, öerftoffen
10 h) erben], haS ficf) U[nier ^L^rr ®(Ott io
freinBb gegen mir l'tclt, qI-3 !ennete er mir
ntd^t. Tad folt er eim 2cf}alcf tl)nn. 6r
3urnet mit lltnierm ö[err @[ott, tvcx redjt
^abe. fjobe mic^ fo front gc'^alten, qnod
15 eam virgiuein. deiis ostundit se aliunum
a me. [ö. 12.] Vnilt d[icere dicere*: SBer
ein (?^e6rec^er ift, fompt um6 e'^r unb gut.'
unb tiornct midf) bod^ !einc
fonne nid)t ' r
0.30 finb ncvborrct: finb berborret
fiir I)i^e rh
XXXI.
0 3 (folcf) elenb leiben) : -|- fo t>er=
ftoffcn toerben >■. Koniliur
Ulli ra/ir Tintr.
20
[ö. 21.] 'gcfaren', gerumpelt.^ 6iu furft fol
\\ä) f)altcn, quod sit [loeiia i.e. oa res, fjuae
ordinata ad aiixiliiim.
30 [b. 25.] i.e. 'Si sum lactatns, ?iim in fortnna
prospera.' [ö. 26.J [lucem] i. e. 3öem 'bcr
"• 13 trenn fie ^mit mir rjabbcrtcn) :
Jücnn fie einefarf;e inibber mic^
l^atten rh. Korrektur mit roter
Tinte.
» -n öaB itf) meine f]anb (an) ben
2Bnifengc'lcgt):.öabid; mit [»■//]
meinefr] tjanb [über] ben 2Bai=
fen geffaren]; dazu r: \fil.\
(gcfaren) Sin unb toiber ge=
trieben. Korrektur und Glosse
mit roter Tinte.
ma6)i l^aben : madjt ju t)elf=
fen [)•//] f)aben
6 .31. r
') Neuer Text = Hein:: nsn xis = o^ne Sonncnbranb, dagegen übersetzt Luther
im alten Text n-~ xba = o^lte ^otn, tmc Vulg.: sine furorc und LXX: uvcv Ovfiov. —
Zkci Bibeln, die von 1541 (vgl. Unsre Ausg. ßibel 2, S. 637/]'. und die von 1,'A:', {rgl. JJnsrc
Ausg. a. a. O. S. 657 ff.) haben die Übersetzung unb bctutt inid) boc^ (eine Sonne nic^t.
Diese Variante ist, tcie der Augenschein lehrt, ganz offenbar lediglich aus falscher Lesung
des handschriftlichen bornet ('= bren net) entstanden. In Luthers Schreibung haben bei schnellem
Lesen beiutt und botnct grofk Ähnlichkeit. Aus dieser Beobachtung dürften sicJi Sclüüsse
aycben für die Frage, ob Körcr als Bibelkorrektor unsere Urkunde unmittelbar als J>ruckerei-
exemplar benutzt hat; siehe darüber die Einleitung. ') VerseJientliche Doppelsdireibung
in Hs. ') Sjnu:., rgl. Thiele 366. *) D. i. tritt laut, polternd auf ^
32*
soo
SßtolotoU imb t)anb|(^tiftlid)f (Jiiitväge. iJTjiob 31. 3l>.)
Sa§ ift traun ein fromev
i.e. 3(f) IjoBe mein gcfinbimi
giJonb' öol ift.
man. |D. 31.]
alfo ein gejogcn, hav aud) mein gefinb nidjts
ninft l'cgcicn. bft)ut nn§ @ott für unfev'?
Sfed^ftcu fleifcf) unb 6lut. 'Quis det ut tle
curne eins satiirenuir' i. e. non permisi, ut
(■.xercerent vindictain. Sf^ut mi($ ber licBe
05ott, ba-3 ic^ bem fcinbe domini mei ein
()nnliu tob fcfjlage. [ü. 33.] Ibi vides (jiiod
lioraines libenter sua peccata ornant, nemo
U'il nnvccf^t iijan 'ijoben.
Iliob iiKjuit diversum. Nou vident IJa-
biiii, (jiiod contendat Hiob cum dco. »
[o. 3.5.] Qx toolt, ba& ULnjcr fQinx 6)[ott>i'"
jelti» ricf^tcr n)ere, vel aliu.s quispiam scri-
boret libruni de nognoio, bo lüolt Cl" Pffentlilfj
coram dco et bominibus JC. Ta§ ein Man
ficfj mciuev ]aä) auncnic unb ein geidjrint
fdjvicbe.
Jt. 37.] Trinceps' i. o. liber, au-3 freibigcm
mut. [ö. 38.] 'sulci': ba§ id) unmf;t fbin]
mit umbgangen. i. <■. tjabc id) violeutcr
ge()onbeIt, ba§ £aub \ibtx mid; 3cter fd}reiet,
Sev bojUiidjt fiat mir mein ac!ev genomcu k. <
31 £) Uiolt ©Ott, ba§ yot mit,
(Jii-H f rof ( ] ) .■ Sfn-ichiaiji
mit sr/iirar^rrr Tinir.
34 3d;bretb(c): 3«^ Weib. -S/n/.
climui rot.
ai ba§ meine fiegivbe his evfjove
■>■«/ »h/, (Za.r?< r rot (-j ); S//v'/-
cliung mit f^rJnvar.zer Tinte.
frfjr(ei)6c: fd)r[ic]ljc. Kor-
rektur rot, dazu r rot: (-}- Sig-
num): Streirlmmj mit scliwar-
zer Tinte.
l)on meiner \aA)t rot mit
ii
.39 fiinä dir. ah nJleinstehcndc
Hchlußnotiz f)ef!cl.rten Worte
Sie Inort ipioti ()aOen ein enbe.
mit rotem Strich cirnjewieseH so
limnittelhar an das Satsende.
So werden sie. fortan auch
gcdnickt.
Cap.
II.
(ö. 1.] 3lo6 ftct)et imer in ber disputatio,
cpiod negat sc niaic feci.sse. |ti. 3.] Aniici
atlinnativam dicunt.
xxxu.
35
5/9 von Qui.'i ilel Ai« tob fd^toflC nlelieii die Worin am inneren lilattrande senicreclit zu
ilni Zei/en zu U sie/,! r: 1 sigmiiii 7S/20 2a§ cin ^KqH Ji'< fd^ticte r 19 ein (tion)
fleji^rifft 35 .32. r
^PtototoK uiib I)iiiibid)viftlitf)C Giiiltägc. (,f)iob 32. 3o.)
301
D. 9
B. II
[b. 14.] Non satis fit mihi, (|iiod dicitis cum
reiectum n deo, fö. 17.] mon mu§ im fieffer
in bie iroße [a?l. 148''] flreiffcn '-, ba tan td)
'5 allein t[)un. fo. 18.] ÜJebc idf; nic^t, fo er=
ftirfe ic^ für groffcr !unft. fb. 19.] S)etn
tft boa prebigen notiger, benn cim anbern
ba§ i(^ciiicn. !t). -20. ] 6r fjnt nii lufftäut...
9c[)oIct, ba^ er nidjt crftidc. 9lu ptcilf auff-'
Bis bnB (fie mit) .^iub gevcb
f)atte(n) * : 6i-3 bai ioioi fauä]
gereb l^atte. Hole Korrcklur;
dazu r rot: -\-
meinc fünft .juBelncifen: meine
luiift an eüd) [rh rot] jn lje=
lüeifcn ^
5)tc (^Reiftet) : t ie groffeii '■ rot
Bi'3 ir (ber) rebe (ein enbc
morfiet): bi§ jr trefft bie
redjte rebe rh rot
20
[ö. 22.] 3ft nod^ [Tang nid^t].
Cap. XXXIIT.
[b. 2.] 'Os.'
[b. 6.] significat niodulum i. c. eo modo c|1iü
30 tu es dei, et ego. ^(^ f)aB audf) ein föott.
'^S) ^abt fo trol ben ©cift al5 bw. mctnftn,
bu l^abft in altein?
' ba§ id) obcm ()olc i'lihf r ml:
[r;/.lScholLion3df)(oer)erfti(Ie
fonft fnr groffcr tüciftjeit.
». 21 nnb teil (fold)§) fcine(m) mcn=
fd^en (ju gefaüen rcben) : unb
tüit Icinefn] mcnfc^en + rt)ü=
men r rot
xxxin.
tj. 5 (trit mir gtet($ imter äugen):
4- Sd^itf biet) gegen mid) unb
ftette bW
rot
V. 6 ^srf) bin G)otte§ (mie) bu (fageft):
^sd) Bin ®ottc§ + cBen fo h)ol
[rh rnf] [als] bu
» 7 unb (meine "^anb) ' fot bir
nid^t rot gestrichen
zu 12 -{■ r 27 .3.3. r zu 36 steht r: "pE; Längs am Itande neben Kap. 33
itehl: [ti. 9.] Igiob ^ol getoonncn, quia innocens de facto, [ti. 12.1 C^eä)) Iste vult eum con-
vincere, qnod pcccator proposito et voluulate. Su '^oft fctlDQ§l 6o§ im {^nn flfljaBt; fonil)l
©Ott juoot. [d. 14.] 2Scim er ein bing ein mol t^ut, Pet er nid^t att nee dcliberat ut hnnio,
qui plus post lactum deliberat quam ante. Triumpliator in Israel non pacnilet. .1. Heg. IC. l.eom.15,29
») Alte übersdzung bleibt. ') NiclU bei Thiele; vgl. aber Unsre Ausg. Bd. 6, 320, 38;
34-, 76, 3; 313, W; 41, 206, 12. ') = nun laß luircn! vgl. Dietz s. r.; woM an Elihu geriditct
zu denken. «) Alter Text = Vulg., neuer = Ilcbr. ') Alte Übersetzung bleibt.
502
*J.'rüto{otl iinb Ijniibidjriftüdjc giuttägc. (.fiiub 33.)
fO. 8.1 Oeca.siouem, fo rcbcftll .^iob.
{ti. 13.] Sßciin (Sott ein biiig fogt, fo lefjt
cr§ iiid^t cifeiineti, [bifputirnl, ob» rcc^t fei)
ober iüd)t. ^sft gcrebt unb gct()aii, fo ift§
gercbt unb get^an.
[b. 15.] donnieutib[us apparet deus homini-
li[iis [ö. 16.] et terret, ut legitiir de Abi-iiuv
1. fflfoicao, eiuelech Gen[esi. |0. 17.] Opus: furneiucn.
[ö. 16.] bem gieng» c6en. crfcf)vidEt unb lotib
gc^ud)tigct [ü. 17.] unb aBgclunub öon fei= iv
ucm furnemen. I)offart i. c. baS er nid)t
etloaä bofcä tt)U.
20
.9 rein (unb) on miffetfjat: rein
on miffet^Qt' rut (jcMrichcn
12 nxe'^r, (benn) ein 5Renfi?^ \rot
gestrichen]: nte'^r, [iüeber]
[r rot] ein TOenfd)
II Senn luenn @ott ein mal
cttt)a§ (^cifft), (fol mon nirf)t lo
barnarf) crft fcljen, otiS recf)t
fei).): S)enn rticnn ©ott ein
mal ettoa» Befc^leüfft [>•], ©o
BcbencEt er» nt($t f)ernoc^ ^ rh ;
dariiher rot f/cschricbcn, is
schwarz gestrichen: -\- (So
lefft er§ jum anbcr maP nii$t
rec^t mad)en quasi errarit);
dazu am imfenn Blattrande
mit schwarzer Tinte: [GL]
siciit Homo post foctura con-
.sulit et penitet [et] (no) cogitat
mutare. Deus^ non penitet,
Sanuiel Triumpliator in Israel
uou peuitet (D) nee mutat.
IC unb fd^retft his 3Ücf)tigct fie
rot unt
ij (Ooni ungluÄ) )ücnbc: öon fei= so
ncm * furnemen | rh rot] tuenbe;
dazu r rot: \Gl-] nt Abinie-
, , ^ , ^ affixuni *
lech* und «^ ,. ,
rauicalc
7/S rcc^t fcl) ober nid^t um aus rcd^t ober iiirfjt jcl) :?!' bcni gicng» cfien mit Stric/i
zu Aljünelecli X. -^7,28 zu 32 (+ fortis) r
') Alter Text = Vulg., tieucr = Hebr. ') Echr.: ü']r\':i'i^ = unb in slut'icii ist
unridiliy :um Foh/e>ukn gt'zoi/eii und mit I)crnadj nrul baxmd) übersetzt. Wörtlich: chuiint
rebet 65olt unb ^loei Tlal, man aäjkl e-5 nic^t. ') Die gcdrttckte Glosse Itinter umtare
..lautet: Triumphator in Israel, (inquit Samuel) non poenitet nee rautat. *) LXX hat
aiiov. ') Gedruckte Glosse: 2ßie Stbiinelcd). &a\. 20. ') Hebr.: M'^"?'?; es scheint
rirrEia = Dom (iöfcn) 2;()un der Übersetzung zugrunde zu liegen.
äOm.15,29
25
^tolofoH uiib l)aiibfd)tifl(id)C Ginlrogc. (friioi 33.)
503
5 fö. 19.] @v mncfjt in terroribLus in ciibili
fo IrandE,
[ö. 20.] i>a§ int toeber cffen nodj trindEcn
fd^medt, aE§ a ])avoiibLus. [ö. 21.] 'Selben':
ba» ift ber fd)tninbel. Pavores occidunt sen-
10 sus. ^i*^ erfd^racE, bol iä) Irebcr fa^c nod§
imt. 5.6 l^ott. 'Ossa': ut regi Baltlia.sar Baby[loniac.
descriptio terroris in uocte. lila poena facta
est, ut erudiat te. [ö. 29.] .3.
[b. 23.] unici. übicunq|ue est pena, ibi pec-
15 catum. "Contra lob. [ü. 27.] Ego, Esto qnod
nemo fecit peccatum, sed ^at? im finn
gcljoBt, ut Balthasar. Abimelech. Idee t)at
in G)ott gcftrofft. @t; toil im in fein l^er^
geljen, ut toil in iubicirn, iactat eins spiritum.
20 [b. 23.] V[ult d[icere: U^nfer §ievr @[ott
habet plures angelos. (Sr ift ein lauter
legista. [b. 24.] SBeil er fid) lernen lefft
et toil in futurum from fein, ['bcrfunung'].
Nos prius. [b. 23.] Si angelus vel Coii-
25 cionator praedicat de gratia vel iustifica-
tione, sed est sublimis sententia. Tenerior:
est prosopopoeia dei.
30
für (überfallen) * [rot ge-
strichm]: für l)offart ^ »7t »-o^
». isjnn (gefd^o§) faCe: inn[§l
rf(f)h)crbl [rof] faEc
». 19 (gratoet) : [eöelt] [roi], dazu r
rot: (g)
San. 5, 6
1. asoic 20
l'. 21
bo§ (man» nimer) feigen mag :
bau [er] [nicfjt h)ol rot] fcljcn
mag; dazu r: [Gf.] -f- Scho-
l^ion i. e. [schicars] l)l)m§ 9C=
fi(f)t bergl^et, U)eber fadj no(^
Ijoret. rot
(ftiurbe jn bertretten), p bcr=
lunbigen bem 'DienfcTjcn (©otteä
gcrec^tig!eit) : fmit t)f)m rebct '
rot], 3U berlünbif^cn bcm ?Jlen=
fd^en lüie er fotle rcdjt tf)un
rh rot
35 [b. 27.] ['Peccavi'] @r leret in, quod fateatur
se pereussum a deo, ha^ er ein Bofe fd^aüeit
furgel)alJt. S[umma S[ummaruiu: Voiunt
persuadere, ut fateatur se peccasse, büS lüil
' Sein ffcifcf) (nemc loibcr ,^u,
nacf) ber ftraffe) * : 5cin fleifcf)
Tgrunc toibcr rot] toie l)nn ber
iügent* rh rot
1 hjirb bcm ^J^enfdjen feine ge=
recfjtigfeit bergciten: tnirb bem
5JJenfcf;en nacf) [rli rot] fcine[r
rot] gered^tigteit bergelten
' 3d) (l^aBegefunbigetunb miffe=
ttjan, unb ift mir nod^ ju ttjcnig
gefdjeljen): :^ä) luottc gcfnn=
biget (£) unb ba» rcdjt berfcrct
14 pena c aus penam 27 prosopopoeia] prosopoia S«
') LXX hat ö-TÖ :tTcöttatog. ') Neuer Text = Hd>r., Vulg.
= £olmctfc^et, SBermitKer. *) Hei»".: -is:
') Hcbr.: y^h^
iügent, Vulg. = a suppliciis ftroffc.
304
!ptoloto(t iiiib fjniibfrfjviitUdjC t'iiilv(iao. (.ftiob 3:1. 31.)
cv tiid)t tf)uit. SBivb fcficit. 3" Ifiilcu i. e.
er milb fcill t)CVi^ Clltbcrfcil, fatchitur pewa-
tiiin suiim, ["gcnul^et] i. c. i(f) loerc in allcii
inmcv bniticv fomcii. [iL 30.1 n'ducal, fic
ti'oU iiutbc tf)itn imb in baä licvbci-Bcn
(;icf)C[n. liic vieles quac .sit sajiieiitia Kliliii.
Cap. XXXIV.
\m. 144»] \t>. n.| '^Pfeilen', bic in mtv
ftcrfcn. [ti. 7.] Qui.s vir: ba ift bie \<vo-
sopopoeia on§.
[0. 10.] Tjoret mir jn', Sd) It^it bcm .r-iioli
rccT)t gcBcn. [b. 12.] [vcl] bcr!evt bas red)t
llidjt. [ö. 14.] 'Spiritum': i. o. funbv in
einem nnt^cn 'bWä [in] ein Innffcn fdjTnljcn,
V|iilt (1| leere: Tu es observator iiulicii jc.
[13. 17. 1 Scntentia est: bn folt '[Nnii<|iiltl]'
llinfcrn .^[err (S[ott nidjt unred)t fprcrf)cn,
3^a§ bn Wott fo ftraffcft nnb fcf)ittcft, quia
tibi iniui'iam fociat. odis iiulicium. (Ic^feiulit
[Elihii] ergo iustioiam dei. [tl. 20.] ba§ ftC
!ein T)onb' vol !rafft Tjaljcn.
[li. 20.] Tn üvopff \vc[§ bicl öom Srauni
jufagen, 2^) ^)«tt Piuilus t)nbc [.^lioB] flcvnc
gclefeu ^
[D. 20.] •3Inblirf)* ücrtiivc(ct\ |li. ;iO.| 'Icfjt
rcflircn' fe|ct itnb tl)ranncn, nnb fitiet lueber
fientc nod) bolcfer nn, äßcnn er fcltcr nidjt
!)nkn. 9(6ev cS l)cttc mir
nid)ty gennljci >■ >-o/
XXXIllI.
i). 4 diiirh ■ — ....-- «/.s Farcii-
tliese fiekcnnscichnct
«. f (ba§er)inanbcIt:rnnb]Uinnbelt
»> 10 ,C-)iH'et : 'Dnriimti ]rh] .fiorft
20
iv 21 bcr (©tollfcn) tiicl'': bcr (biet)
Diel
«■•iiTnrnmti, bn§ fic jm (ni(T)i
nnrr)f|cfoIi'5et liakn) : Tiornnib,
ba§ fie tion \rh] jm \\}(c\ gc=
luicfjcn finb rh
V. M (So) lefjt (er benn) rei^ivn:
[llnbj Icfft [n'6cr fic] reQirn
10 .U. r
c in (lütil)) [Iliol)]
Ulli pi-(iS(ipop<i('i.il prosi>poia IIa
:SI (Xci) c In Slnbliif)
16 auaciittidE (lob) [iiil 26 (l'aul)
') Vulg.: aufercnt violcnlum absqnc manu. ") Mtc Übrr.fctznii;! bleibt. — Luther
rcrsnchte eine Korrektur, weil das hebr. D''"i"'a3 = rnndjltfl, flolj, Uirl eigentlich doppelt
id)ersel:l ist. In der Sonderaufifjahe des IIT. Teils A. T. 1.')'2t nnd 1')2.'> heißt es auch mir:
Gt bringt Uicl iiint). '•') Zu V. 10 vgl. Bomer 2, 11; Gal. 2, 6; Eph. 6, <); Kol. V, 2,5.
*) 9liiblic^ Us. = *j(ut[ilj s. DWlb. s. v. Antlich, ivu ein Beleg uus Bcbel; ijedruclU ist iUnblil!.
!}.itolofürt uiib tjoiibidjviftUdjc C^iiitiöac. f.fiiob 34-36.)
505
fttict itnb rCflivt, (]uaiul() rojiiiiicn deserit et
Icjft ein fcfjttld refltru, 'brcn(\cn\ tagen,
liestl-lt, plagen, [ü. 31.] Quia do deo ^ |1'. M.] :
;^vcf) ntein§ gut mit uinfcvm '()\m giott, Idj
Uni in t'cl) clicrcn ert)alten. 3(f) i"ii§ vcbcn
fuv n[nfci-in !^>[cxx Ö)[ott fbaä ieftc]. unb
!an§ nidjt laffen.
»0 [D. 36.] ßn§ in h)oI Hcvfnrfjt tocvben, ba§
ei'3 mit ben uiirerf)tcu (iclt. [f. 37.1 ""^
bidf), ®ott, berbammcn.'-
i' 31 {Wmb ©otteS loiQen luit idj
bic rcbe bulbcn|, unb uid)t
(tüef)rcu) : \'M '""'3 !»>■' ^^^otl
Kbcu],nnb[!aui?] uicf)t [laffen]
V. 31 Ia§ td) (toben) : InS id^ mir
fagen r
gcr)oi(t) mir : gef)ord^t[r/(] mit
1). 3G 'DJJcin Uatcr la§: allein bater,
Ia§
cap. xxxy. xxxv.
5ptagt in hjol suis rcpetitioiiib[iis. ,^io6
'^ fiat rcrfjt getrjnn ba§ et im uidfjt geautluort
t)at, id) ticttc im aud; nidjt ein lüort. «. i anthiiivtcn(mit)tOürt(cn):ant=
lüortcu [ein] hjovt
ft). 5.] '3" ^)o^f' ^^'3 tuüftc id) nicfjt, iücnn
hu mir§ uicfjt gefagt fietteft.
20 . J111-.6/7 steJd )■: i. c. Unitu troljcn
ft>. 0.| vi anfcniiil, tft Epitlictmi. Myranmis.'
3dj ^altc, et meine ben havc. u m (i:it) fpridjft (nter) : lajü [']
Cap. XXX^I. XXXVI.
25 fti. 2.] 'T)arr': Ijat nod) nicfjt a^fgefl)eiet^
V|nl( d|iccro: altius lopplprc. |D. :>.[ Gr
\o\l nu !Iug Icerbcn, [ö. 5.] loit ber o6ct!cit
tocrfd^oncn, q|uasi d|icat ©0 fottu and) t^un.
[ü. 12.| 'getoar tucrbcu', mctcEen. »la (burd) bcu fpie§ lanffcn): ijnS
30' fdjtoett fallen r
[0.18.] praeter opinionem. riidicium cor- ».isbaS bidj nidjt biclfcidit (nn-
rumpitur diiplicitcr, vcl per iram, vd per gcbnib) betucgt fjate (jun bot
gratiam. ^u Mcibigcn, plagcu mattem. qnal): ba§ bicfynidjt biclleidjt
14 .35. r
25 .36. r
') Vulf).: Quia ergo ego locutus sum ad Denm. 1524—35 hiutel die Übersetzung
in der SondcriibcrscJmng des dritten Trih A. T.: SÖOjt id) nu Don ®Dttc-3 tocgcil nu^ncrcb
"^nbc. -) Villi/.: iul iiulicium provocct senuoiiilms .suis Dcura. 1524—25 (s. Aum. 1):
»üibbcr ©Ott mit jcljiicn »uotlcii tjabbctii. ') = ausgeredet, zu, Ende geschwätzt.
506 5>voiotüf£ iiiib ()niih|d)X-i)tlid)C (SiiittaflC. (^-»iob 36.)
:Q\.m\ [rh] fictucgt i)abe Ijctnanb
3U (6eti:) planen r
[b. ID.] Sic fjaten fd)icr 3ct)cu vocalmla ». lo 5Rctnftii, (ha§ bein c^c'malt
gcliabt, bic golb Ijciffcu. i'cftcfjcn luerbe on tvutifnl):
5)fcmftu, bay a (f) bciiic s
getualt ac^tc obcv (vciifjtfjULiu)
golb r
[ti. 20.] V[ult cl[icere barff nid)t bariuirf)
iitdjt ringen jc. [ü. 21.] gct)C nicfjt mit bojcn
tjcimlidjcn tud unib. « 22 (©cfcljgcbcv) : [Icver] m
[ö. 25.] rfcfjahJen] Sßon fcrnc\ [.seil.]: baö
®ott I)od) ift. suw'i s/clit r: [Gl-] cle.scnptiu poe-
tica teinpe.statis.
i). 29 3i^enn er furnimpt bic ioolcfcn
(3n trennen, nnb feine bcdfc 15
loegttiut.): 2ßenn er fnrninn^t
bic tuoldcn aüSjübreitcn, linc
fein r)od) gcjcEt rh
1-. 30 fo breitet er nu§ fein (Siedet)
übet bic fcIBc, unb Bebetft (ba§ 20
tnccr, batier fie !omen.): fo
breitet er an§ fein [bli^] über
bie felbe, unb bebcät alle enbe
bc§ tncer§ rh, darüber: (i. c.
tonitrü); darunter: [Gl.] i. e. 25
ab occldente ad Orienten).
Z>i [blil] steht rh: 2M)t i. e.
Hit^.
«. 31 S)cnn {ha fclbft rirf)tet er) bic
leute, unb gibt fpcifebic fnHc: sn
S)cnn bamit fd)rec!t er bic
Icutc |r/(], unb gibt [bodj] fpcife
bie fnße.
[D. 32.] Gr nimpt ba§ liedjt Incg. et IjoletSi.' s-'/m (®r tjelt bie Ijenbc für unb
loiber, fulgur praesiguifi('at \V, M.] tonitru. bcbcdt ia§ lici^t, unb gebeut 35
[»3.33.] VLult'd[icere: '©efcF i.e. fulgur; jm bo§ tüiber !omc. SSou bcm
ftilgur [cf] tonitru sunt duo soeü, durissiniae fclbcn nertnubigt fein .flirte,
figiirae [331. 144"'] £icc^t ift bcä blij; bruber, unb fein tjiet) Hon bentnolctcn.):
üon liedjt prebiget fein gefcl, bcr bli|, bcr 6r bert't {ha^ lied)t) [beu bli|]
bcHarirt, \mö lux ift, id; nteiit er bclucifc luie mit tjenben, unb beiffts w
8 borff] ba{§)tff m 12 ©Ott] (bj) ©Ott m
$!tototüIt uiib Ijniibfdjtiftlidjc Piiiltaiic. (.«Mob 36. 37.)
507
C§ JoCltn er Icitdjt, quid lux-, fulmen, \ä}\ciC{.
Est (Jcscriptio poetica touitrui. %
bocf) knbct !oinen. Tavion
jcugct fein gefeEe', iieinlicf)
be§ bonner§ 3orn tjnn luot=
den rh. Darunter stehen noch
einige Worte, die aber heim
Einbinden so sehr zerstört
sind, daß nur noch höchstens
. . . fultrüra .... zu lesen ist.
Cap. XXXVIl.
37. Sa fol !etn nein ßapiitel fein, get)et
attc§ anff ein anber. [ö. 2.] 'Audite fragore,
trenioreii) [luoruni] touitrui, broffeln, ,yivnct,
l^orct luie er brofien rebet, i. c. er [u[nfer
.^LCi'i; ©[Ott] rebet mit ben Scuten burcf)
Bli^cn unb bonner, Est descriptio tempe-
statis,
[ö. 4.] 'Tem' seil. 6%n, 'naä)\'- 'auff^
20 Tjaltcn', luer)rcn.
25
ft). n.i
'groffe bing', seil, in inibibus. ßr
meinet porteuta tonitrni. [ö. 7.] @§ l)Cit
nic^t groffcr uiiiacla dci geljatt, benn metoora,
i. e. 6r maä)t ten-ore suo ia^ fic ^ bic Seute
30 öer!ricf)t, 'lu manu' i. e. ])ot€nter consiguat,
omnes hoLmiues togt er gclroltiglid^ tn§
öerborgen, auff ia^ erlennen, tüa§ er t^nn
XXXVIl.
u 2 .^oret (ben f(^al feiner ftim)
nnb (bny gefprcc^) boy öon fci=
nem munbe nu§gel)ct: [SicOcr]
.^oret \hoä)] reie fein bonner
jurnet [rh] unb \vaB für ge=
fpretf) [rh] öon feinem munbe
QU§gef)et
«. 3 fein (Ciec^t) : fein Wilj rh
». 1 (3m) nacf) (rumpelt) bcr S)on=
ner: |'S;em] nad) truHet \rh]
ber S)onner; dazu am oberen
Blatt runde: i. e. (Bli^cn) fi. e.]
poltern
mit einem groffen fdjall:
mit feinem groffen fcf)ntt
o. 7 (5)tnn öerf rcud^t fid) 6el) aßen
2Jlcnf($cn, bn§ bie leutc cr!en=
ncn füllen feine \vcxä.) : ''Mh
menf(f)en l)Qt er l)nn ber l)anb
als Oerfd^loffen, ba§ bie leute
lernen, tnaS er tljun tan* r.
Die alte Glosse ((23er!reuc[}t)
zu 1 steht r: fulmen fd^tog 10 .37. r 32 auff(§) bo§ zu 321508, 1 steht r: Nunc
>) is-i = feilt ®et5fe, Sonner ist im newn Text mit ?ein geicHc übersetzt; es ist dabei
an sn = ©ciiojfe, gftciinb gedacht. Der alte Text = fein fQxxk setzt eine Form ij-i vem
nr-i = .^itte voraus. ') Netier Text: Scntito^ brüllet bcr 3}onner. •) fie = fid^.
*) Aller wie neuer Text nacli Vulg. : Qui in manu oniniuni hominum signat, ut noverinfc
singuli opera sua. Also: '\Tr::Tg ir:N-S3 = alle 9)(cnjd)cn feiner ©d^öpfung ist ^inasp o"'"'^';^
= ba% bie Scute feine SöerEc seil, erfennen übersetzt.
r.08
^Pnilofprt iiiib I)niibfcl)iiftlid)c Piiitviiiio. (■.fSioD 37. 38.)
tan fsii' reildita scnteutiu]. ^lllc '"JJf Clljdjcil
liabet in iiiauii k.
fö. 9.] 3ft [bn§l itod) nllc§ Dom Jücttcv.
?(vuon tft eilt T)Df)ci' t'cvßc okii in Sh/»/*«
tücitcr. llcgnlaritur veninnt tL'ni[)p!<tatcs a
mcridic,
|li. 18.] ficgoffcn, glnteii,
fti. 19:'20.| ßS ift iiidjt öut mit im icbcii,
cv fcf^Icfit mit bcm bonncv und) eim. Cum
deo, fjiiis loqiietur aut contendet, ev fdjlcflt.
fitr($tcftii bidj nii^t für ©ott, bcr bonticm
Hub Hi^Clt fall, si non resipueris, löirb CV
bid) eilt mal nitffrcitieii. (?§ i[t nUc» de
tonitrii. [b. 21.] lani non curas, posl
luitftii§ luol fetjcjt.
[ö. 23.1 ©ie hJei-beii [2] „ttirfjt fiiibcit", ha§
n \u\xtä)i f)ak, ©ic [1] nuillen allmc(\c
Bcfireiffeii, tinnittiiti iiiiifcr I)ievi: (ii[ott biö
obev haä tljtt. %
Cap. XXXVlll.
Uittfei-.<3|cn®L0tt [P.M.] toirb mol fo
toiiitbevlirf) biiin tcben, al§ bcv (\ftt]an Tjat.
9(6ev [U. M.| U|iifci-m \)\nx ntott mii§ maitci
■]n 9iit f)altcn, S'd) ^)nü [»-M.], llLitfci
.^lC'^i; ©[Ott rebc mit ^oi ititb arguiftlt in,
Sa§ ift, SBcitS boitiieit, ffcudfjt
mau für fiudjt, ajicf) bicmilbcn
Sl)icr.) id (jcdrkhai.
«• 10 lueitu er (gcuffct.) : hicuu er
["niiffttjaUicit Icfft.'l
w. 18 bic (ftnrrf fiub iiub au,yifcf)cu
lüic du bnbcit): bic fcft fti'()fit
luic ein gcfloffcii fpicgcl ' rh
mm fif)ct(ja)bn§lie(jf)t uidit,
((5r mat^t luol ricllc bic luol-^
äen): [3|(tl ftt)et man |''w|
hai^ Iied)t nidjt, fba§ l)itit bcii
moWett "^cUe lernet]
(ttnb) ber luinb toctit (uub
ntac^tS !Iar) : fmenn aBer] bcr
hiiub tncBt, [fo lüirbS Kor].
!nid)t(fiubeu):uid}tbe9rciffcn>';
dazu stellt r: fum Deo, (juis
lo(|iictur ant contendet. Gr
fdjtcgt mit boitucr breiu.
(feine SBeifcn) : für feinen, luic
Incife fie fittb. r
XXXYIII.
25
5 Suplia r wiederholt 33 .38. r
') Alter Text = LXX; tieucr = Hein:
5ptotofo(( iiiib I)aiib(c^rifflirt)P tfiiitviige. (.fiiob 38.)
jW
v.-'htx (feine gebanden lievficvticu
\x)i\) : ber (fo irvet /) fo feijlct
Ijnn ber Itieiftjeit *■
i' 3;i (5Qge an, btftn fo füig?)
Sßo inareftu, ha idj bic (5vbcn
grunbet? Sage wir, tueiffcftn
hier: (un) -1- Icvc midfj |'-//|
Sßo toateftn, ba id) bic Gibcn
gvunbct? 8agc niiv, üiftn }o
tUig |//'|, Jncijjcftn, luci;'
Gr icT)e bcn [{voppfen] (Jlif)n nid;t an, ba§
er im antloortct. [H. 2.J Vnilt d]icere lUms:
Tu obscuras consiliuni et lo(|Ueri» iiiiju'ii-
(loriter.
0 |ü. n.J [Argi^umentum est lob]: bu Jüilt
loiffen, Inarumti id) bid) ftraffc, ba§ foltn
nidjt loifjcn. Utnier ibitxx ©tott f)at mir
nnrcd;t getfjan, Su bift mein Grcatiir.
Accusat Hiob de ignorantia, qiiia er l"te[)et
10 baranff, ©ott t^ut mir unred^t 3C. Imo
ck'bel)at dLicere: Si etiani me iiinocentein
piiuis, tameu recte facis, es eiiim Crea-
[S8t. 145*]tor jc. Tu obscuras sapientiani
i. e. bu Bift btinb in sajiieiitia, tui sormoncs
15 sunt stulti, Quis est, (jui anibulat tencbroso
in consilio, vel caecus est in sapientia, ©er
Uiil rtcife fein nnb irret, cum ratioue in-
sauit, 'mit unDcrftanb'. Ego sum Creator,
tu lutum. '^ä) mag§ mit bir madjen, tnic
20 id; teil, ba gefjeti i:)in. [ö. 8.] ['mare'] 1)q§
ift fein poctifd), t)at§ erft angefangen morgen
3U loerben. [ö. 12. | it^eil hu t)aft gelebt.
[ö. 14.] [®ie meinen fie ^a'6en§ getoiä unb] «. m {ha§) fie (öleiCen locrben) Hne
©teT)en Ink ein 6el| auff ben (vrmcln'^ 'sicut ciniHcib: [unbl fie 4 ftctjen [r\
25 vestiuK'utuui' veterascent 3C. In pulveroni XviennSiicih; du^u am dhc im
reverteris. v^ult dLicere: äÜie ein lofe tteib, Blattrande: in pulvereni rc-
Vfl Hiic ein r)ulfen an fern. vertenturomnia. Et staut sieut
vestis conuptÜLis und um
Seifenrande: + loie eiiiljulfen
30 IVI5 (öertneret) tnerbcn: |gcnomcn]
[ö. 18.] 'LatitudLO terrae': ha^ toiffcn bic loerben
Astronomi. [ö. 23.] Prelii, seil, contra
impios. [ö. 32.] £)a§ ift ber loagen am
|)imel [0.31.] [unb] Orion ftet)cn gegen ein
35 anbcr. [ö. 33.] 5}feiftern, seil. ba§ ber »33 fanftu (ein 5(mptanffjn legen):
^imel gel^e, h)ie bu tuilt. tatiftu t)I)n mciftern r
[t>. 3G.] äßer tjat bie 2eute toeiä gemadjt, i-. sc äBer (^at) bic 2Bci-5()eit in§
et dat eis Judicium, observationeni, ftpiis tieröorgcu (gelegt)? iDcr (()at
dedit] bie toeiftjeit in§ 'ijexi} gege'üen. ben) gebanden (üerftanb ge=
I 1 bift mein dxtalnx durch Strich zu. Waxiimi /!. G </ezo(/en 31 Dvioit r wiederholt
') Worlfulye des neuen Textes = VtUg., LXX, Hehr. -) Sprw., = sind hetroyen;
vgl. :. B. Unsre Ausg. Bd. 30\ 436, 34.
510
iprotofotf iinb ^nnbf^tiftlic^c Einträge. ($iob 38. 39.)
[ö. 37.J Uiulc est illa heroica sapientia [P.M.],
Narrat totani creatiiraiii. ^
gcBen?) : Sßer giBt {>■] btc aBet§=
l^cit jnS tocrtorgcn ? luer gitt
+ Hcrftcnbigc [*/*| gebancfen
Cap. XXXIX.
'ti. 147. !> [38,41.] Psalmiis idem dicit de eorvis:
lDcn§ nid^t 3U ejfen ija'ben.
[ü. 1.] Ex tiia sapicutia non contingit, quod
cervae pariiint [ö. 2.] alio(jiii .«cimiis certiim
'tempus paitns eaninr.
[ö. 5.] 'SBtIb.' ['vincula'], ha§ fic nidjt gefeit
Inie tue. [o. G.] 'Salsugo', desertum. ha
nid)tö luei^ft.
[ü. 7.] 'Non audit' i. e. ift frei). V[ult diccre:
Sßit fer)cn§ luol, abn loir maif^cns lüdjt.
[ö. 10.] In siilco: ba§ biv-J pflugc. '^od)'
vel feil, aätxn, 'btoä)in\ baS felb madjen,
ba§ tior nidjt fclb ift.
XXXIX.
38. 39 (mit tüilb) fettigen: fettigen;
da.ZH r: -\-
38.40 ba(§) fie lauren: ha fie lanven
38.41 unb (tinffcn nic^t luo jrc fpcife >o
ift?) : unb + fliegen l)rre trenn
fie nic^t ju efjcn l^aBen.
3». 1 (ilanftu) bie jeit (feigen):
SBeifftü [>■] bie jeit
in v. s (Sic Beugen fic^ his jrc jungen is
«Mi^, fZn^j« >•.• -\- i. e. Ex tua
scientia non fiunt etiam si
scias postea Tarnen ante et
sine te finnt
>'. 4 unb (tüadjffen bvauffen) : unb m
mehren ^iä) t)m getveibe rh,
danchen : (-j- f riuuento) ; dar-
nnfcr: 2Bad)fen
"U..C äßufte unf, dam r: -\- .salsu- 25
o-inein desertum
»• 1' ,<?anftu jm (ha§) \oä) an=
tniipffen (jnn beinen furd^cn), so
bo§ er l^inber bir (pftuge) jnn
grunben? .Uanftu jni [bein]
iod) antnnpffen (+ bir ju
pflügen r) \h\e furdtjen ju
madfjen], ha§ ex Ijinber bir 35
!6vt)rf)e[;-/(|jnn grunbcn? J)u~u
r: -j- sicut equus facit et bos.
10 .39. r ]t corvac c aus ccrvl
') = bradien, das Fehl timackern; s. IHctz.
sprotofoU mib f)Qiibjd)riftlieI)c öinttögc. (■f)iob 39.)
511
[0.11/12.] Wiz bii bicf) nuff ein Cdjfen öcr--
lefft. 'a>crtratocn': sicut ecjuus. |ö. 9.] S)n§
6inf)orn luirb nunquam ein Ddjy ober pfcvb
locrben i.e. bie artcit tf)un, bie fic tl)un.
5 [ü. 13.J 'Pavo': Braiigct ba mit, scd ulla
e.st sonteiitia nihil ilicitiir, si redilimus
penuas.
B. 1
in li.
[ö. 15.] 'Bvcd^cif. [ti. 16.] 3:cr pia)xi friffet
bie Sungcit pfnluen. [iaborem] i. c. qnod
frustra generat. [ö. 19/20.] Est significatioiiu-
clamoris, cum siio .sclieniate scii trcmorc
ir. vocis, hinuitu, fticnn luoii einen anfevet
?ani. i,c treniiila et commota voce ut 1. Keg[uni .1.-
6in pferb 6ricf|t^ fein ftim et poltert mit
feiner ftim ein l)cx. befienb machen, dielt
de anima. lib[enter eerte non incognitis,
20 sed quae creare non possunius.
[ai. 145''] [ö. 20.] i. e. Omnis terror faciti"»
cum superbire narib|us. Vide scholion. [ti.22.]
Sa anber Seutc fid) für fnrtf;ten, erfc^reden
unb ticrßagen, ba fcruftet fidj baS tl)ier [eqiins]. k
25 [ö. 24.] fd)arret: SBcrc gern balb bran. »•
3ft fein freibiger ttjier 3um Irieg quam equus.
Sie £eute ci-f{f}re(fcn bafur. Sßenn bie pfcrbe
nidjt frolid) finb, dLicunt milites, fo tft haS
^ttx öerloren. Econtra: Tremoreni, tremen-
30 tcm vocem. [ti. 2Gff.] Sinb bennoc^ bie «•
uaturae animalium bo Befd^riclJen.
I Wagftu bid) onff (jn) öcvlaffen,
ba§ (er biel öernmg) '( 5JJagftn
bid) anff ^ üerlaffen, ba§ e§ fo
ftard ift »7«
!®ic (fittig) be§ *4ifaliien: Sic
[febbern] be« 5)3faliicn
bie flugel be§ Stord» (ober
©trauffen) : bie ftugel [unb feb=
bern] beS ©tord«; da-u r: -\-
(inn) ber erben : [auff ] ber erben
; .tu um6 fonft erteilet sieht r:
fm.sda generat.
' .r« gefd)re^ sfchf r: tromitu
[ö. 28.] 'feften orten' i. e. auff ber SSurg. »■
211 preia bis fdjredlid) ift i^fchf r:
-\- trementem voceni
-'.i (fi^ilb) : + lanljcn r
-■■t unb (lierfjcerct bo§ Sanb)*:
unb fc^arret ijnn bie erbe
unb !'gleu'&t) nid)t {has) b(ie)
Sromete (laut): unb fad)tet]
nid)t ber Srometefnl []^oE]e
so (^Icuget ber (Sperber) burd)
bcinen öerftanb (mit feinen
fittid)en 3um) mittag: ^^teuget
ber [^aBidjt] burd) beinen öer=
ftaub [unb Breitet feine flugel
gegen] mittag
27 fo l)od) au§ beinem Befel^: au§
beinern befel^ fo '^od) um
23 an felfen unb: an fclfcn, unb
ö Sed uUa c aiis Sulla 17 <&\n (jfcrb mit Strich zu Est significatio Z. 13 yezor/en
') = darauf. ') lAithcr'verglcidld rra""! in Hiob 39, 19 mit niasin in 1. Sam. 1, 6.
') Vgl. oben tromor Tocis, die Siimme siliert, bei Luther sonst nicht belegt. *) Aller Text
vielleicht nadi LXX: difaneT xijy y/jr.
!l?rotofon imb t)niibfdjvifllic()e ßintrögc. (§iob 39. 40.)
<Bintti).24,28|0. ;30.] '?(fy': foccisi], bcit loenin Ijnt C^l)rt=
ftiiv aUeflid. [ö. 32. | Sßer mit bcm oimii-
]i()l(!n(o Ijabbcvn \m\, hex fu( UH'ife fein i.e.
in [n]6crlueifcn vol belucifcn, im 'kijbvingcn'.
|ü. .34.1 'Ori^ ba§ ift anä) ba§ deftc. \v. 3.5.
soemido: qiiod nialedixit iliei jc. ^
i'-29nacf) bcv fpci'])fc: nacfj bcr
fpcife
i' "i fot§ bei' nicf;t jm ()Cl)t)iin(^m :
fol'3 jm bcr nidjt 'öelj&vincicn
lOH. da.:u r: {-\-)
antloorten : [üev]antliioi'ten
».33 3d)({)Q6e9cf(u(f)t):3if)+t.in
ju Icidjtfcrtig gclücft'
«■sr. (3intt anbcvn mal): [(jcvnad)]
Für die beiden Kapitel Hiob 40 und 41 ist ein doppeltes Prolokoll rorhamleu.
Das erste auf Bt. 145^' — Bl. 146'^; es ist verluiUnismißitj kurz gefaßt und läßt eine Menge
Frar/en ganz unberührt. Vielleicht wollte man in dieser Sitzung noch mit dem schwierigen
Hiob SU Ende kommen und übereilte deshalb die Besprechung der drei letzten RiobkapitA.
Diesen Mangel empfand die Rerisionskommission. sehr bald. Man stellte ihn ab, indem
man in einer der folgenden Sitzungen die Verhandlungen über den Psalter nach Psiilm
•27 ahljrach tmd nun noch einmal in Ruhe und größerer Ausführlichkeit Hiob 40 und 41
rornalun. Dieses zweite Protokoll, in den Psalter also eingesprengt, findet sidi auf Bl. 14S^
bis Bl. 140^. Am Beginn des ersten Protokolls ist am Rande verwiesen auf das ziveite:
Viile fol. 78 [diese Zahl bezieht sich auf die ursp)-üngliclu: Bandpaginierung und ist gleich
Bl. 14S^, in der jetzigen Zählung] und zu Anfang des zweiten i.it rückvenviesen. auf das
erste: ViJe .snpra Ib^ = Bl. J45^. Wir heben sinngeimiß das in der Psidlerbespreehinig
als Frctndkörper tvirkende Hiobstück heraus und stellen es als parallele Rezension neben
das erste Protokoll zu Hiob 40 und 41.
Cai>. XL
|i). r,.| l'cvtjck'l iinbfci)
ftoU^.
|ü. G.| '(lisperiio": t()n U'ic
idj tt)U.
XL.
»• 2 (foge au) : Icrc midj r nnt
u. ^ (Unb Inenu) bu einen avm
(t)etteft) rtic ®üt, unb mit
gleidjer ftimmc büuuci;=
(teft), aläcrtt)ut: [.S>ftul
einen arm luic @ot, uub
I fanft] mit glcicfjev ftimme
bounerfn], al§ er tf)ut
1' •'■ mit(()offavt):mitpracI}tWt
(jicrlid;) : -f t)crrlidj rh.
i' 6 fdjah) an (alle) ^odjmii ^
tigen unb (6cnge) fic,
zu .3 steht r: Matlli. 24. (i |iil6ei1ocijcn c. nns (lelucijni '21 .40. r au Hl steht r:
Vidc f.,1. 78.
') Hebr.: "'pk'ii = Vulg.: leviter lociitiis smn ; im allen Text ist •'H^^p = id) t)nlio
ßefliicijt übersetzt.
'Protofull iiiib f)fliibjd)\iftlid)e Pinttiigc. iSrtioi 40.)
)13
10 [tj. 7.] 'In loeo': „ha fie
finb",anircmovt,it)oiic
j i u b, i.e. ubicuuijLiie f iie-
riüt. [o. 8.] v'Lult dLicere:
'ixe bradjt berfendfe'" in?
li grab vel in Jüaffcr. [U.9.J
Manus tua i. e. ba^ bu
Qud) ©Ott feieft. Subift
\a nid)t ®ott, baS bu
mid^ oubicirti ftiilt.
20 |0. 10.] 'Dieben bif: So
tDot al§ bid). ®a5 li()et
benuodjUne ein Eleplia?.
[ö. 12.] ß§ fon lüol fein,
ba§ 'caiida' f)ic I)eific ge-
nitale mcmbniiii, [quia
sequuntur te.st€s statini],
35 significat furiosas libicli-
nes in mundo, mascidi
[SBl. 148»] Keheniolh,
Id. lO.J 6r meinet pfcib
nubüd)ienfonber(i^,bav-
nad) luibiilos, er meinet
benSeufeP baburd). bas
ift niiiabile, biis fünft bu
nidjt tf)un, ein tf)ier mo=
d)en,ba§frifft3c.[ö.ll.]
genitale est in iiiubilico.
(5r rcbt cum Hiöb. Xtc
t()ter i^abe id; gemadjt,
et domiuor ei.s, non tu.
|ü. 12.] 'jein f^loanty,
tuftern loirb, quaudo
cauda e.st salax, de im-
petii geiierationis loqui-
tur, ftart, erectum esse.
'Sieabern': e.st repetitio
unb mac^e bie 0)ottlo)en
bünne ba, fie finb : fd;alu
Qnfbie]§od)miiti9cn [luo
fie finb] unb [bemutige]
fie, 3a Sd^alu (an alle)
fbie] I)ot)mütigen [ >no fie
finb] unb beuge fie |W(|
unb madje bie ©ottlofen
bnnne [luo] fie finb
» 10 (hjirb) "^etn ^fveifen' loie
ein od)f e : f vifft [r\ ipv luie
ein oä)]i:do-i(: (Bi"il)uli,
Boves, Eqüi)
0 12 ©ein fd)>»an^ (ftarret)
lüie ein Gebern, (bie obern
feiner @eil()en ' finb Uer=
ttjidelt./ ': 5einfd)luan^
-f [»•] [ftradcn fidj] toie
ein Gebern, + bie abern
zu 20 Behtmoth r
SU 20 slehl r: lUoh [c aus lob/ 40. Vide supra 75 b 2a t^ict c win b^icr
') Denselben Gedanken drückt Luther t'n der alten Glosse ans: 3^cl)cmotl) .... ?lber
batuntet ht\ä)te\bet er bie gehjolt uiib inodjt bc? Icufetl unb feine« ©efinbo, be« gotllojeii
^auffenä in ber SäJelt. ') Vyl. testes Z. 34, noch in Biberyeile gebräuchlich. ') AUei-
Text — Hebr., Vuhj., LXX.
£ut5et§ aSetfe. 58i6etü6eTfetjun9 3 33
514
^ptotcfoH iiiib I)niibfc[)riftlit()c ©intvngf. (.fniob 40.)
ft feniinae Herae, Caii-
(lam, cjLue salaceiii i. e.
pleiiiis vohintate [furio-
sns libidiue], lüutct.
\Mrga eins plena est ap-
jjetitus. S)a0 tüil tc^
fdjiecf)! ad generationem
bcpiitirn. deseriptio ge-
iicratiouis [actus geue-
raiidi]. SÖic iüutet [itnb
toOct] ein pferb, Itien-?
lauffcn toil.
[o. 14. j 'Priucipium^ i.e.
bei" crftc, 'gveifft in oii
mit jciiii idjlucrb' i. e.
vei'bo siu) vel gladio
homiiiiun oceidit cum.
seu Tautoldgia, 'nervi'
[nbern feiner fcfimn]
vorendoiuni cius ranies-
cunt. lit sicut raiuus,
truucus.
|a?(.148''] |ö.l4.JIliami-
rahilia i.e. [dielt] creare
illa aniuialia [quaegeue-
raut tot] 3C. i. e. quod
unus thaurus implet 26
vaccas, tanta est vis et
irapetus iu illa crcatura.
[b. 15.] 'Ibi' i. e. in ani-
]nalib[us non est p[ec-
catinii orig[inale, non
utittn' voluntate et ra-
tione, Dens implevit vi-
tani pulcherriruis donis.
si peccatum originis
uou K. Ansto[teles di-
elt, quod ex ossib[us
Leonis exculpntnr ignis.
6» lant faft aufj bovem
generatioiiis. (D. 10. j ev
gefjet gern im groffcn
©cfjilff.
feiner f(f)am (finb) ftar-
ren Ivie ein oft nw obe-
ren illdllniiiilr. (htm:
i. e. Yirga eins plcua
^ ajjpctitus
^ \<>Iiuitatis
D. 13 lüie (e()crne rf)oren) : Une
feft crlj r
V. 14 (ber greifft jn an mit
feinem f djmert) ^ : ilaru r: is
-) lionio gladio <lei doiio
occidit.
20
25
30
Gr ligt (nnter bem ge=
pufd)) , öerBorgen , im
rf)or unb im frfjlam: Gr
ligt gern im fd)atten-|»7;]
im rI)or unb im fc^tam
35
;:u II xtclit r: 'priiicipi\im vi.irum ilci.'
zu 29 r: Ex ossilj|us leonis exculpi igncm
') Diese Übersetzung bleibt bestellen. ') Hebr.: whjie^ = i!olo3Iiüirf)C, im alten
Text richtig = Qt\)ü\d); der neue Text iibcrselü 'crVi'S, = Sdjflttcii wie Vtilg.: Sulj iiinbra
doraiit in secreto calaini.
$rototoil iinb Oniibidjtijtlirfje öiiilrägc. (^iob 40. 41.) 515
bcrBorgen um, (la.~n r:
seWiicet arbor.
(ö. 18.] estimavit, leicht [ü. 18.] 3ft ein iüld)cv >•• i^ unb (irf)eUict fid) nidjt):
i.3)!o[c4o,4 bafjiii favcii. Effusus .si- iin|H'iiis, ba§ cv meint, luib ad)tv iiidjt (\vov
5 ciitjcEtpi-oplietac^uiit cv >inl 4 ftioiiic aiii=
leves. fd)la^en§ in ben fauffcn. Mino dieitiir:
Jninb, [ad)ten§ ntdjt bii fauffft nlv ein odjs.'
(\ro§], 'iinb leidjtfinnig \^ovban' ift liyporbole.
bnju jc. [3iene§ mu§ ein
10 gvoS tr)iv fein in ber inelt.
seciiro 9ct)en ba^in. ^
Cap. XLI. XLl.
[40, 20.] i. e. bü tüirft [40, 20.( ['2elnatf)ann. «. s» mit bem (()nnicn) -: mit
im nid)t angeiüinnen, ÜJion !an in [SÖiIbod)§] bem ([angel])
15 fanftu uidjt ein fifd) &e= bennod) 3emen, [ti. 21. | m, 21 einen (ring): einen on=
jtringen, (jnoinotlo me. fjomen, ein ftad;el in gel' r
bie nnfen. ^\\t ein fijdj
Nou fanft ein jotdj tl)iev
mad^en, quod implet or-
30 bem geiierando iunien-
ti.s. Non potes doniarc,
Nunquam capitiir, sed
.sua spe fallitur, sua fi-
ducia perlt, ut Elciilias,
25 confidens bestia, bie tein
menfd) jemcn fan, ben=
nod) fett im [an] fcinfci]
!unft. Jonas dielt, boa
einer \o !une gelüeft, ber
30 ift f)ineingefd)lr)ommen,
I)at i()n fCetiis] balb bet=
f($nQl)t,Kexmarls. [S)a§
ift ber Senten|]: 3)u
fanft bog gering nidjt
35 iijun, Sßa§ toiltu benn
3 estimavit] (ö) estimavit zu öß piophetac loücs r 13 .41. r
13 Seeiot^an durch Strich zu 3ft ein fij^ X. 17 f/czogen zu 2r, m .n<|iiis r
33lr>ir>, 2 S)u tanft Üs ^nbbctn unt
•) NkU hei Thiele. ') Alle Übersetzung bleibt. ') Hcbr.: -,t;x = nii§ S8iii(eii
9cflod)ten« ©ttict ; LXX: y.oi'y.og. Vuhj.: circulus.
33*
;;|(3 ';>rDtofo[I imb ()nnb|rfivif|[ic()e ffiiitväi^c C^iioti 41.)
mit Jiiiv tcmt^ffcn, l)ab=
bcvn. "ll
■10, 2:1 5)Jeinftii, bQ§ (bii) einen
6uiib nüt (im) madjen
(mugeft): ÜJleitiftu, bov '••
|er]cincnbunbmit [2^iv|
machen luerbe ^
bn§(buin)2:bn.3(|bul)
40, 514 jn(n) beincn S)ii'neii: in
beinen S)irnen •"
40,26 (9J}cinftn):+ 5}]einftit/-
•10, 2c ßanftn ba§ nelje his mit
feinem fopff? nnf, da-ii
r: +
|ü. 28.J fproiicietur] ^^d) 40, ss feine r)offmm9 ;<k/, '/((,:» K'
(jleibe auff bem SBalfifiij, r: i. e. capientis
nnrf) Expectatio eins falli- uub (lüirb offcntlid)
tiir, Ecce, speseiusscÜLicet Hcvftoffcn loerben) : unb
captiiri fallit eimj, et cetiis Uicnn er fein nnfidjtii^
Uiirfft firfj toeiblid) in§ meer loirb, fifjUnn^et ev fid) 20
nnb ent9cf)et im, [[Ji-oücit baliin >ii
sc seeure et contemptive].
iCog[itat: 3Bo§ ift haä] für
ein fdjifflin. [Sßcnn et
cinö anfid;tiQ luirb, fo] 24
fdjenfft er fort, avidus
praedae.
Pom|eranus dicebat se
audisse a nauti.s, quod
iiavi^antes proiiciunt vas 30
in aijuaiii, cum quo ludit,
luirfft auff in bie Infft et
iterum devorat.
n|ominiis Pliilij)[pu.s an-
divitaBernarddjSlila'Vi'iod 35
devoi-atüm, quem eiecissct,
cum is haberet cultruiii,
c|UO linguam eins sancia-
vi( JC. --
■J'J et ciiiiU-niplivc sieht rli i'.'i iai\ (vel) für
') Nemr Text =^ Jhbr., LXX, Vuhj. ■') Aller Text hleiht. ^) V,/!. KnJ.rr,
Tischreden Isr. 762'-^.
SPtolofoK iiiib IjaiibfdjtifUidjc Ciiilwgc. (.fiiol) 41.)
517
[41, 1/2.] 2)0 tompt so-
lutio totiiis lihri. 'qnis?'
Som. 11, 35 Paulus alicgavit liaiic
scntcntiam. S|uniina
'^ S[umrnarum: E<io Crea-
tor, tu Creatiu'a.
[b. 3.] q|uanic|uam ipsc
abundans. potens et
gratiosus [amabilis], aKe
15 ptcrouff erben ftnb fein,
nocf) Kiil ie^ mid) für im
ni(i^t f urd^tcn, er f ol mid^
nic^t fcfjhieigen, non c«-
ilam, compescam, non
20 triumphabit contra me.
3ft rei(5, omnia potens
i. e. ftcrdE et in gratia
est et voluptatib[ns.
fSBI.i46»]®er2ßcltfteI)et
2i barauff quod vivit in
omni copia et poteutia
et voluptate. Concupis-
1. 5oi). 2, 16 centia oculorum JC. 1. lo-
h|annis. 2. His tribus
30 confidit et delectatur
, miindus. ludei non quae-
runtsententiam.descrip-
sit abundantem [poten-
tem] secnrum in pompa
35 [voluptate] gloria. [0.4.]
5IBcr lüil in angreiffen?
fnr bit 311 unb gretff bem
Suräen in bie !^zt\\.
[41,1.] 3)11 lauft oontra
Leviathan. i|iii<] contra
nie? ^nfinb flcine(5^rca=
turid)CLn, quas creavi, et
tanien nemo contra eas
qnidquid vak't.qiiid con-
tra Creatoren! tentares,
o terra.
[U. 3.] Non taoebo, prac-
dicabo, canain de eins
cxceilentia, virib| us. ^d)
miift birnodf)fagcn, tnns
fein !rafft ift. Sft ein
praefatio auff bie ^c-
qiioutia. fein ^.iropor^
tionirt. ^ti. ß.] .^ie ftef]cu
biefrfjupen, r)iebicf(o§=
febbern, er meinet bie
gan^e [St. 149»] molcm.
[t>. 12.] Magnüm mira-
culuin, quod animus in-
sidendo calore tantuni ;c.
Omnia excubat.
Sunt testinionia re-
surirectionis.
[t).4.]'.ftleib':toerliiil
im- fein f)nnb n6,5icf)en.
(fr meinet bie f(^ut)eu.
n. I .r« fo fiine f'lcht )•: ferox
(erhjcrfen): [reiben].
Die (tltc (rlosse zn V. 1
{'S:a?j ift, SOßenn idf) jn
gel)en laffe jnn bcr W\[,
fo fcib jr aKc ocrlorcn
itnbtf)arinniemQnbnn=
greiffen. 9Ba§ Jnolt jr
benn luiber micf) tro|cn,
fo \x nidjtS Iniber jn tier=
moget.) ii'f (jcstrkhcn.
\> 3 {^^ ■mW jm nidf)t laffeii
frfjlncigeit feine frofft,
nocf) feine mad;t, uod)
fein flefien.): -|- S^ajii
nuic- id) nü fagen, »nie
gro§ loie medjtig, unb
tool (gcftalt; [gcfcfjnffcu]
er ift rh : (btnchnt: or-
dinata niembra pro oC-
ficiis.
■21 Sft xnäi durch Strich zu abundans Z. IS fjczu<jen 2t %tt Jh] Sic flehet
c an» gc^ct oder umgekehrt
II8 2)u tonft 6t« o terra unt 27128 Tesüinoiiiii rcsurLrecliouis in creaturis r
518
^Protofott imb t)nnbfd)rifttid)c tiiitriigc. (.fiioli 41.1
3Bev iiiil tiit'3 innul oiiff=
tTjurt imb 'in bic ^cm
gvciffcn', ^ia er \vhhB
tDoI Inffcn.
HO, 10.] Brhrmofh:
orfjfen'Eucpfei-b. [40,11.]
^'|u!t (l|iccro: '(Seine
fvafft ift in feinen (cn=
ben.' tlcgeiK'ratioDe. Bos
habet membrum genitale
an ut textu-s habet. In
voluntate, Brunft. Sßcnn
fid)ba§nieiiibrani erregt.
Est Impetus naturalis,
uon coucupiscentia ut
in liominibus. [40, 12.]
'nervi', f(f}ant, ge'^et al=
Ie§ 3C. nervi isti inflant-
niantur, ut flaut quasi
ranii. Ebrei non iutelli-
irunt.
Mein', [ScholLion]f(i)n=
Pen.
Deseriliit orflino oin-
nia eiu.s meml^ra. [tj. 10.]
incipicndo abore. [ö. (!.]
'Squamae'' finb fein sn-
perbia, bnrnuff er fidj
Herlefft. Gr meinet bie
bracchias. Snperbia est
nioles elypeorum. Ordi-
natio membrorum est, de
qua locntus est. [t). 7/8.]
3ft fein orbcnlidj nnb
feftc 3C. Copia est. 3ft
gleich itiot ein felljnmcon-
o-lutinatio, ha?> bie \ä)U=
pm fo fefte finb,
[ti. 9.] i. e. tocnn ber
Ininb firnnfet, trirfft er
bn§ liKiffer, bn§ tneiS
nnb lieiljt ioirb. [canes-
cit]. (fr '^at groffe, mecf)=
tige nngcn, fdjeinen rot.
|D. 10.] 'De ore eiuis.'
Carapanus^ dicebat de
\'olante dracone in mari,
(juievoniitignem. ,^otcn
[Gregorins] i. e. qnando
diabolus tentat mascu-
luni et feniinain ad libi-
dinciu 3e.
«. i; Sein (SeicTjnnm ift ti'ie
fd;ilbe) : Sein ftotiie fcfju^
pcnr; ai)i unh roi Jllnl!-
rnnde: Seine ftoltfeu lo
f(f)üpen finb bie feftc
fdjilbe^ rh
i'.Trfirt nn (bag) nnber:
rnrt nn [bie] nnber 15
>' a (5'3 tienget einc(r) n(:n)
anbern: G§ 'Menget eine
n[n ber] nnbern
bn§ fie nicf)t öon ein=
nnber (gettinn mugen 20
loerben): ba§ ftc nidf^t
Hon cinnnber trennen.
u. 9 Sein 9!iefcn (ift luie ein)
gteniie(n)b liedjt: Sein
9?iefen gtenljeb [)Die ein] 25
liedjt
^(iiS feinem ^Jhtnbe fn=
rcn fntfeln nnb feurige -m
(breube): 9lu§ feinem
5JhinbcfnrcnfnrMu,inib
feurige [f nncfcu], f cl;icffcii
!^erau§ rh
35
lOIU genitale (in) 11t
'} Älciii JIs] vldkwhl. ra-fchrichai fiir jtlcib (n. S.
allen Text mit Wip ^ SJcidjlinm aricccJiscU und "'I^-'SS =
Tischreden Nr. 172.
'■ ©ein Dbcm ift (ginenbe
Mcn): ©ein Gbem ift
[tnie] (fe) liedjte lof)C rh
öl 7, 36). -) nix; — eiolj im
= fc'flc 'weijgclassen. ■'') Krukcr,
iptotofott iiiib I)niitiirf)ti[t(id)c ©infvngc. Ofiiüb 41.)
il9
20
ii
[b.ir..](vriPiitctrftDiMl
für im lueg, »ua» im fiir=
fompt. [V. M.] Proten-
dit, laborando omnia
pellit. [D. M.] Et coi'ain
eo letabitur jc. ®f fleljct
baliin unb ftoiftS dkB
auff ein Iiauffen, frifit
bie fifcfjc mit finuffcn,
unb ift im ein frcube,
ha§ ben anbern fii'djcn
ein dolor ift. [D.H.] i.e.
active:"3ftf)in-t.' freifrfj
an ein anbcr (^elmrfcn.
5?u fompt bic AUe-
goria. [b. 16. | fortes.
S^ic svoffcn fifdje ffieTien
fuv im. Vidc Sdiol[ion
in margine.* i. e. reos
sc agnoscunt ("metniint],
futrf)ten fie, er hierbe fie
frcffen, a confractioni-
b[n.s: ttenn er (jer
Brid^t burd) bie luellen,
vel dcntib[us conterit,
gnab ba. S)enn er
fdjonet !ein§ i. e. peremit
.siciit pcccatores. Ego et
filius, inquit Bathseba,
crimns peccatorcs, mnf=
fcu bie fc^ulbe "^aBcn.
[D. 17.1 'wget': fert fid)
nicf)t bran. [ö. 19.] filins
arcus^ i. c. bcr poli^.
[Ö. 21.] Acntae: gr f)at
!eiu anbcr§ Bette, Ober
»• II ba5 er nidjt (kUH'rtt
Inirb) : ba§ er nidjt jcr»
fallen fan )/'
i'. ifi nnb (bic iücllen loerben
truBe) : unb loenn er (fie)
bafjer Bricfjt fo ift fein
gnabe ha rlr, ännchm:
sicut peccatores pereunt .•
dazti am mitarn Blatt-
rayifh: \Gl.] fein gnabe.
(So finb fie) 6o fjoBen
fie gcfunbiget, ba§ ift,
Sie nuiffcnS getrau t)a-^
Ben nnb Bcrtialtcn all
arme fnubcr.
l.Slöli. 1, 21
iM9fi'ein (S(3^n|e): ,^cin
u. 2« fpottct bcr BeBenbc Son=
|en: fpottct bcr BeBcn=
bcfnl 2anl3en
D -'1 (@r fan auff) irf)arffc(n
S(f)erBcn ligen),unb leget
') Vgl. in der rediien S'lpaUe Luthers Eintraffuw/cn zu V. Iß im Handexemplar.
') Hcbr.: rrjs-p = So^^il bc§ ißogeiid. VuJg. = vir sagittarius [rgl die alti; Übcrsdzutig
fc^ulje; rechte HpaUe].
520
!proli)£oIf iiiib f)ntibfd)tifllid)e ffinti-äac. (.fiiob 41. 42.)
oi bic f(osfcbbcrit icicu »icut
testac? [3?L149'']Taiitologia
po.stea exponit. V[ult dii-
cere: nihil curat. (St fcvct
uticr saxa, nipcs, ioic uin
fdjlaiii, tot. f djnrffcit .seil.
fclfen, tnic ul6er !ot. ,?sft
im gicicf) fo biet. C^r bcfcvi=
Iiirt in, meine, Scüiat()an.
|t). 22.] describit illiim nio-
luni iu raari i.e. incanescunt
aquae.
[p. 2.^.] Gr frngt midi fei-
nem -ÜJenfdjen anff (^rbcn
nocf) im 5Jieev. (5i 9eT)ct
'utier 5toI|c\
firf) nuff§) fd)nrffe imc
(anff) tot: Unter l)f)m
ligcn[/7;]fd)rtrffe[fteinel,
unb [feret nBcr bic]
f($Qvffc ffelfen \vk nber]
fot
V n (fv (ncCitct) bie tieffe (Hne
einniten) (i)raliie(n).: Pr
-l-fmnc^t]bieticffe[gant5]
©raloe.' In der alfm
Glosse SU (©ratnen) isf u
der ScJdnß (nnb aii)tct
ba§ meer, trie einen 9(t=
ten, ba§ im ^n fdjlnarf)
fei). S)q§ ift ciHeS nnd)
be§ üeufels luefcn jnn -'«
bev loelt, bn er tobet,
T)crrfd^et mxh tiial|ct-,
tnic er luil.) gcsirichcn.
25
Cap. XLll.
Autiiritate pleiiaiia vdluiim.s (laiisieno
cajinil 41, mm ciiraiitcs [Rabinoruin] k.
|ti. 2.| fein mntlriil 'ift fnr bir ticrfiorgcir,
ncrmonrt.
2<J .42
XLH.
30
u. 3 S)arnmb \]ah \ä) nnloeielic^
gereb^: Sarumti Befcnne iä)
ha-j [rli] lä) linti [ um | unineiä-
licf) gereb »^
u. snid^t red)t gereb: nid;t rcd)t
Don mir \rh\ gereb
'1 Das llrhr. hcdiuM innilich: unb f)ä(i bic ^U\[ fiii; (irnm'-i .r-innv. =) Wühl
vcrscliricben für xoaliü. ■') Aller Text — Vulj.
«Prolofott imb 1)(iub(rf)rifllid)c ^itittngc. (.^niol) 42; ^]aXm 2.) 521
[ö. 9.] ©titb fvom bic 3. ulx-iliiml. .1. ift >•. n )nr)c on (bic iJcijoii) .Soicifi:
ju gelallt. fntic nit .riioti'; (fc« >•; ^
u. 10 bnS gcfcngiiig: boS gcfcnguiä
.^ioB \rl,]
5 [H. 11.] 9?orfiiit Ijoticii ftc firf) Imit im gc= v n gad jm einen (Ooroffcfjcn^ nnb
Irnnb, iijt tfinn lic ficf) tuiber fieunblicf) .yi ein gi'ilben (tieinot).: gn'ß jnt
if)«!. 2ßirb ein 'gipfcf^eu' fein gelncft, bcr einen + fgelb) (t)ot6cn gnlbcn)
jo gut ift gclneft aU ein S(f)op§. Vox slgni- {fd)cntf) [Sd^onenl grofdien
ficat nmnmüin i't aiinniii.^ lUlb cin giitbcn ftimtaub */( ;
10 (Inzu am unfcrcn Tiluttrandr,:
(©tiiittinnb) ncn|csi .2'!. ftirn= '•^'^'i' ■"*•"
trnnb liiiuila.^
». i-'tnnfent ©fei': taujcnb ßfc-
I(inne) r
•* [ö. 14.] Qiiaie expressK nomina filianun o(
tacet filioiiim? Gcminia i. e. (liiirua/ 3.'f(iriiu
stibii.'" |ü. 15.] 2)a !omcu bie canialia nutfj
bnju. w. ifi tiicr(t)3tg jnv: öici-^ig jav.
Die BespredvDip dir J'sahncn jnrd, irie oben S. öl2 bemerkt, nach J'sithii 2' auf
Bl. /-/Sa uvterbrnchcti. durch diis einyatprengtc Stuck aus Hiob [Kap. 10 und U, Bt. IIS^
bis JH. I tO^'J. Jrdnch fahrt man nun nicht ohne nvitcres mit Psalm 2S auf lil. /•/!)'• fort,
,':o»dern die sciton zu Anfanij hehandeltai I'salmcit .9 — 27 werden noch einmal, idlerditii/s
Mir ganz kurz und mit Auswahl, roiyenommen. Wir gehen dari/,m die Psalmen (2)3 — 27
wieder in juirallcler Überschaxi in den beiden vorlmndanen Bezensionen.
PSALTERTVar. 3)cr ^Pfnttcr.
TT.
jii ». 12 stellt (im ohcrcn Bhillrnnäe,
von Eörerti Hand: .fi'uffet bon
©on ^ 3)0 ftc{)ct§. 2Bev bcn
©ou annimmt, fol oHc gnab
35 IjnBeu uub ha-i liebe liub fein.
2ßei; ni(I}t, bcr fol ein ünb
bc§ 3ottt§ Heißen.''
zu ll6 sieht r: -f- (.'oiiversio, Captivit:is
') Neuer Text = Hehr. ') na''ii'p = ®cluogciic?, ©doidjt, hier ©roid)cii. Die
alten Übersetzer geben das Wort meist mit Sainnt wieder, wofür jeder Beweis fehlt. ') Vgl.
oben S. IUI f. *) Alter Text bleibt. '■) Den Namen der ersten To<:hter übersetzt Vulg.:
voeavit nomeu unius Diem. ") ]\fit Coriiustihii gibt Vulg. den Namen der 3. Tochter
kcrcnliapiich wieder. ') 7>(ft?e Notiz ist nahezu wörtlich in Eörers Sammlung von „Buch-
inschriften" Luthers enthalten, vgl. Erl. Ausg. 52, 296.
^Ptototolt uiib t)aiibfd)viftlidjL' mittrage, (ipfalm 3—5.)
psialmiis in.
[ü.9.] [581.146^] Germanice:
bcr mf^'ii I)itfft unb fegenet
fein S>oI(!. Antithesis niadjtS
ilax. [ö. 3.] 'Multi dicunt aui-
iiuie'jc. [Ö.4.] Imo: 5)tan fjat
T)ulff {ici) Sott, uon estperditio
apiid enin,sed salup. non male-
(lictio, sed benedictio. [ö. 7.] Si
etiam totus mundiis diceret,
iion es.«e salutem apud eum,
tarnen est deus salvandi, non
nialedicendi, sed lienedicendi.
rsALMVs .m.
\m. 149''] |i). 3.1
'Xon est salns':
Inioman f)ntT)iitffc
'ÜCt) ©Ott, iit se<jiii-
tuf: [li. 0.] domiui
e.'-t .<alus. q
ITl.
Uiib betu ©cgen : Uiib bei=
nfcnl ^egcii; (^(nn >•: -f
Am Bande nlehi, für
den (inrir.rn Fsudn gel-
tend, was durch lünm-
liicr Lcnnllich ficniacJif
ist: Antitliesis.
10
Ex A )is[alu]o versu
ultimo.
.4. [b. 9.] Wt atibcr iiljrcicii
3eetcr^ itfcev mid^, Tu soius
eonsolaris me et dicis: vive.
Uiiifer ö[ei;r ©[ott toily aiidj
allein fein.
IUI.
in u ,s f)niret nnf, dazu rli: is
\fU.] feib ftiüe.
». 7 Sßic folt un§ (bcv) tuci-
fen: SBie folt nn-i bic=
fev ['•] lueifen
beinc-3 5lnbli|: beincS 20
5lnbU^§
iiiv.'j blt unt, dazu r: omnia
danmant praeter (eunnm
soliiin (Uli vivificas
l)iltf ft inii baä : IjUfift 25
mir, ba-j
[331. 146 b] [t,. 6.] sjnLogiftei;
GiflieBcn^ tft proprie hofel,
iacfans, bcf \fiä)\ gern xTjnmct
üon feiner fünft, [ö. 10.] V;rtMo//i'
fcf)abe, 'f)er|eleib' [unglndt].
'Ml tüil ein f(f)aben ubcx eucfj
laffcu tonten. In propheta mi-
2 .3. r 10 mundus mk blasserer Tinte r lö .4. r 26' ..5. )
31 min r
') = nchreien feiwllich, aln Klii/jer; rfjl. Ihisre Aiini/. 1kl. S(!, loa, 25.
Agricula aus Eislchen, der eitle Ilofprcdigcr Joachims von Brandenburg.
29 h'b'.n
-) =i Joliann
^PtototoII imb T)Qnbfd)tifHi(^e Giiiirngc. (!pf(itm 5—9."»
52£
iiatiir. [b. 1 1.] 'SBibbcifpcitftig',
unge^orfam.
fiaim VIT.
fö. 5.] Seilen fo friblicf)
5 mit mir lebten.
fiaim VIII.
[f. 2.] i. e. ubi est, ponere
hiudeui tuam in caelis.
■c-
^falm IX.
[ö. 6.] Sein fd^elten ['!"«'
])a.>^ti'] ift eten fo tiietols nmB=
20 Bringen, [b. 8.] 'paravit', feft
gefegt, [ö. 9jf.] S)a§ finb bic
promissiones, ba \mx Quff
trogen foHen. [ö. 16.] Demer-
sae: .§[er3og ©[eotgS Sal^=
2* Burg- ift "^in unter, .5iev,5og
Öieinrid^ öon 3Brunfh)ig' mu§
\a\ii)] ()in unter. [oB fie tüot
biel fc^aben tf)un viventes] jc.
[ti. 17.] Soalt nur am Itort an,
30 Meditationc seil, verbi, sine
vi, gladio, brachio, Yos medi-
tamiiii et orate, praedicate
f\ah\ VII.
[t). r,.] 'irieblidj'
bic fvcunbe marcn,
bic mir gut3 tr)n=
teil f
^^Jfalm VIII.
[ö.2.]Ubidau-
turlaudcstibi, qui
OS iu caelo. ^^
lüolt§ gern impcr-
sonalitcr!^aBen,Ut
Luc. 6, dabunt in
sin um ^
vn.
i'. •'' benen |o (mid) ^n friebe
lieff en) : bcncn )o 4- frieb^
lidfj mit mir leBten r
uümein 5"iiö(e): mein
tycinb
VIII.
HO.:- Xa man bir bandet im
.^imel Hilf, dazu r: -\-
aur. 6, 3s
IX.
iitB.i7 ZU butc^§ mort ^liM r:
ff??.] Mfditatione ^c\-
l[icct verbi, .sine vi,
gladio, bracliio carni.s.
4 .7. r 10 .8. r 18 (.10. [c aus 197) [•^•l "'"^ -S- »^
J .7. r 10 .8. r
*) ffwnjr von Sachsen war sc/ion am 17. April 1530 gestorben. -) Kardinal
]lfailhias T.ani', Erzhii^chuf von Sai-burg, starb 1540 in der Kariroche und der Vsalter
tcurdc August und September 1540 besprochen. ') Vom 10. Norcmber HS'J bis 11. Jtmi 166S.
.".24
^PtolofoK imb tjaiibfdjviftlidjc (Wiiltägc. (5![nlm 9. 10.")
Sei. 30, lo vcrljuiii. In silentio et spc crit
fortitiulo vestra. |ti. 18. 1 Qx luolt
ficrii, bns fic fic^ 6c!crtcii, !<ecl
i|iiia non jc. [t).20.] [©ic folIcnS
\nä]i Iricgcn] 'homo^ bcr arme
Wtelfnd.' [ö. 21.] Da illis non
jViitiiionion, sed Eunomon, Di-
cit. <Bk geljcn unter, scd vclim,
ut convertereutur et salvi fieri.
In silonfid vi >\t<j criL ''n'-
iur[(i(udip.
^Mnlni X.
X.
|li.2.| 'llBevinitl
treibt', ut .S",')|cr3i.)ii
®|Corg.
^folm X.
fli. 1.] ['Ut']: apprehonflit lil)-
rum, lyrani. fti. 2.] :^ft ni($t nHeill
„iiticrljaiib i]ahm" , sed foi-ocirp,
ttironniftrcn. 'Impius', superbns
tyrannns. [b. 3.] mao;nifice agere,
irlnriari: no.s sumus doctores, bfiS
mä) haB bonnerfc^Iag ^ folt ir
uns leren, [b. 2.] Quia imjiin.s
siipeil)ns, mu§ ber elenb Ijer-
lialten. I. e. agit süperbe pcr-
scf]ui, tyrannice opprimere super-
bi.ssime et postea iactaut sc.
Impiu.s docet et nocet et snperbit
doccudo et nocendo. Damuat il-
lam .sccuritatem et prae.suniptio-
nem malefaciendi germanico:
rf)o'^ntut uBet], Sr treibt groffen
uBerniut, docet cum magna
fiducia et nocet cum summa
fidncia. GiSleBcn' abest a via 3o
iusla in viam noceudi, exercet
.superblssimam superbiam do-
77 .10. r 2ö sectirit;ilniii c mis (suii)t'ril;i(en) HO ahpsl] nliijl. niili/Zic/i n <: aus in
zu Wff. ^äi t)offc ail§ bcm OTorbOrcimcn lucvbc magis f;li)i-i:i Kuangolii folgen bnä luit [in] iiieis
liliris bcn S?aljff ein S?o5W)idf)t !c mit an tag foineit, c|H(irnni gliui.-i perditio ic. r
JA .10. r
') Vf/1. nhen S. 4o.t, 17. ^') Die (jcrhnclde Glos^fC hmtct: Scilicet, ildccmlo ot
nopondo .superbit confidcntor, quasi re optinie j^ostii. •'') Bezieht sich wohl auf die
ncharfen AuseiiMmlerselzungcn, die Af/rimhi- Rislebcu im Verlauf den antinnmistisrheu
StrcitcK mit Tjilhcr mid Mchwchthnn halte. 1!)40 mußte deshalb .Agricola ivegen persön-
licher Beleidiguiiij Luthers Wittenberg verlassen und ging als Ilofjnediger nach Berlin.
■ (ßo Inug) bcr Wolt-=
lofe (itt)erl)nnb t)at):
(SBcil /■) [mnl] ber
Giottlofc [ntiernuit
treibt]; (hi,:it r: grof^
feu Übermut treibt
docendo coiifidcntcr
N()cend(j .sii])C'rbc,
(juasirc optimcgcsta-
^Ivototofl mib lianbiitvifdidu' (vinlv,uv>. (;(Jiahn 10. 11.) 525
cendo et nocetulo, qiia.^i rc op-
tima ge.sta.
[ö. 3.] .3. vcrsii post expouit
superbiam. Avariis bcnedicendo
5 blaspLeniat domiuuin. lustificat
flaudat] sese et deum blasphemat
vel hoc ipso quod praodicat
deum, blasph^emat cum. [ü. 5.] jub-^ (Sv fevet foit xlrhl r:
er engftet fic^, 'fert fort', treibt, [r//.] Arbeit iiiiblcfit-3
10 ift in vehemeutia, im trciteii, l)t)mfaurli)erben,bod)
sieut mulier puritura jirolem. sie Qcvn, u( sua lo^ stet
ipse: toal er im furnimpt, haS et procedat. ^
treibt er ^art. 3Ba§ er t^ut,
finbet, ba§ auff fein Seilten^
15 geltet, haB jeudjt er ba l^iii, Ut
Arius. [SBI. 147»] gr lefjt im§
fouer, er erteil, er ^at nii^t mitt)C
boüon, sed t^utä mit grofier Siift.
S)er psLalmus Ijat verba, bie bn
20 ge'^orn ad res, quas tractat. Con-
fidenter JC. sieut falsus testis.
(ti. 8.] Paupi^erum turba. [ö. ll.J
contritorum 'deus oblitus'. 3lft
eitel definitio superbiae. [ö. 14.J
21 6l) got ^elty mit un§. [ü. 15.]
Omni fallacia, dolo, vi agit,
Contra pios agit. Sßcnn bli bretll
fÜ^eft, mu» er lool auff{)i)reii.
1 ö. 16.] Dominus Iudex, ba muf=
30 jenl 311 grunb ger)en. [ö. 18.] Su-
perbia |ol auff ^oren vluU d^icere.
^ialm XI. ^^fnlm XI. XI.
[t).3.J'grunbM.e.ba-3 Principal, .XI. ps|almiis.
bQ§ hjort tuerffen fie t)in lueg.
35 [ö. 5.] '©eine feel' [scii-l dei. [ö. 0.] [O.G.] i.e. lusti
EbLraica vox^ siguificat laqueos, persevcranl rcoto
16 Arius] A(e)rius Hs 33 AI. r
') In der (/edrrtckten Glosse lauten die letzten Wwte: S)a§ fein t()illl be|"tc()e unb fort
gcl)C. -) i/efcr.. ■ nirc = Sc^liligcll; Vtdg. hui \d.([UCos; el)€nso LXX. iMlIier hatte recht
an ans ^ floljle zu denken, Jen. 44, 12; ö4,ltl; übersetzt 5811^ = wie eine als Kelle, Strick
erscheinemle Feuersdilant/e.
r,2c,
^ptototoli uitö ()(inbi(()viftlid)f (vintvä(?f. {'ßinliii 11—14.)
eai'boiies.
2. »."oks, :; it. Exoi di : ib
Repetit lii.storiara
jui; IUI regcnet ei; Carbones
igni.s i. e. bie gvoffe biäen flamcn
feur im inetter, i. e. ha^ locttcr
botmer blij ^ellifc^ fcur u6ev fic
regenen ut iu Aeg^■pto, ^d; loil
n\d)t kujueo.s ijobm. [u. 7.] Sic
ikibiw oEein Bei) | bem] ha§ xeä)t
ift. Vnilt dLicere: lusti fjalten
ir nafeii bem red^t naä).^ Sigui-
licat persevereutiani: dcus diligit
iiLsticiam, sed nou apparet, ex-
perimiir vero perseverando. Per-
severaut .spectando iusta, ucc
persecutione fraDguntur, ideo ex-
periiintnr deo gratam esse iusti-
riain. Wn ftaten» au ÖLCVJog
©eovgen geje^en, quod faveat
nostrae iusticiae.
as^pcctu lünnc'iit,
bn-5 [ic ]\ä) iiidjt
lafjen ablücnbcn ^
angcfidjtc unl, dazu
r: I (jfL\ i. e. perseve-
rant spectaudo Iusta
uocpersecntionefrau-
guntur.^ Ideo expe-
riiiutur doo
cs.se Institiam.
gratam
^ffllm XII.
fü. 2.] @§ ift, ut in proverb[io
?vr. 2s, ladicitur: bieloeltift fnip. [b.3/4.]
i. e. date Ire cum fiducia [quando
Ilabit ei], sufflabaut i. e. coufiui-
dentur, loquentur, soleP: jcf)lcm=
mcr, ein lo]tx gejel 3c. ^
qjfalm XIII.
germauice optima redditus.
^folm XIV.
|ö.2.] i.e. @ie fragen nad) (Sott
nidjt, [t). 4.J UI)i non est colendus
deus, [ö. 5.] ibi coluat, öeradjten
fialm XII.
XII.
[ü. G.] ['^ülffc' in V. '■ ba§ mnii gctvoft mit,
i. e. dabo Euaiig[o- dazu r: -\-
lium, verbum sa-
liitis], quae salus
deliet confidentcr
loqiti ^
25
•Jl .12. r 29 .13. r 31 .14. r
22 .12. r (Stts fic (ic^ nic^t iQfjen aStoenbcn) [•^iilftc
') = haben das llixlit als M'eijwvifcr , v:ohl zu vergleichen der Stelle Unxre Ausg.
M. 34 ', 530, 10 ^engtn bie ^a.\m aiibctlluo (-hin, mimlich als auf Pauli Lehre). -) Der
Anfany der gedruckten Glosse lautet: Non fr:inguntur pi'r.seoulione, sed pei-severaiit
spectando iusta ... ') biii vgl. Sprüclmurtcr 23, 21; 2ti, T; ö. Mose 21, 2U,
5]3rofotoU ititb (jaubjrfjrifUidje'diiitriigf. (iJJiotm 14—17.)
gott. [ö. 4.] Omuiii facitmt, doceut,
iit veutreiu alant, iViistra cohiiit [ex
i..ii.3fi. 1,13 Iesa|ia]. [ö. 7.] 311), Propliotia. (5ic
t)a'6en captivitatcm gcfjcil'fcil omnom
.-. mi.scM-iam. Iiivocat Cluistuni, ba§ CV
fomc. Gin licBIicf) bud) ift bcrpfalter.
^falm XY.
[ö. 4.] '©ottlofen nid)t acf)tet':
furcf)tet fic nid^t, fifjct fic nitf)t an,
10 Icft fid) ' poltern, bonncrn. nHeitur
[Inipii sigiiificant] mihi sapieiitia
potentia [iusticia] papistarum, et
tarnen non curat, tantum denin.
'Gl)iet' pios, qui sunt miseri pecca-
15 tores. Conteranere irapios, gel^OVt
fiiles ju, et certe iustificaus.
^^Jfalin \V1.
D ha§ tft ein fc[)on pfalmt(f)en.
[n. 147"] [ö. 2.] (J^riitu§ dicit: 3tf)
20 leibe nm6 beinen Iniüen, [to. 3.] fnv
nteinc f)eiligen, unb tt)n§ üon Ijer^en
gerne, [ö. 4.] SBcr öon Christo
fompt^, bev menget fic^ in fd)mer^en.
[O. 5.J @r rcbt de Koclesia ['hero-
25 ditas']. |ö. ll.]Iocunditates: ba f)elffc
un» unfer lieBer l^err 6f)riftu§ jn.
Sß)aUn XVII. XVII.
[b. l.J Sieber ^err, loir joHen retf)t
fein et tarnen peccatores, si [nou] vis
30 nos exaudire, exaudi causam tuain,
scio, quod non mendaciani loquor,
sed tuuin verbum, mea causa, qnao
tua est. [0. 3.] Mi 'woUm [mid)l
2 Christas r 4 Capl[ivitateni r S .15. r 13 .10. r 21 tf)il3 c ans ii)nt
2S .17. r
') fidj = fic. ^) 3>oii Christo fommcii wohl = iw» Christus uhhmvmn (mil
Willen), abfallen.
r,2S
^totofoll 1IH^ f)rtitbfd)viftliii)e Piiiiviicic. (^l^jalm 17. 18)
scd bnf)ilt bringen, qnod impia
(loeiierim, scd tu prüfcä ' et nihil
iuveuis. |ö. 4.] sed in verbo tuo
|(|iiocl docui]. [O. 5.] Nemo credit
tarn periculosum esse deerrare
a via dei. [ö. 7.] 'Dex[terain
liuun': oansanon est niea. jö. 10. |
supcrbia impionini ift toibcv bn.
D M ^bn bcn Scuteu beincv
f)anb,: $öon bcn Scntcn
beiner tjanb, .'gerv- »A
mit bciucni ©djalj S)ie :
mit bcincm Sd;a^„ S)ic
^fnlm XVllI.
[ö. 2.J Viscei'ose 'diligo te.^
|Ü. 0.] ApJi^ f)eifft Offt facieni.
brümb tjabe ic^ [Bcl)alten] : 'nafen '
linb 'faeiem' [ö. 12.] [latitubulum *
\vax] snbstantivnm verbuniljnten
loir gcmadjt proadiectivo ■"', | n. 13. |
'tjagel nnb 6lt|cn', baS finb 'cai'-
bones ignis', [ü. 16. J 'Inspii'a[tii)^
ha ftnnb Irol 30m, |0. 21. | '9e=
l'ec(;ti9{eit', laut persoualiter, ift
bod; realiter 311 ticrftet)Cn.
|ü.25.] gsfan einer Inol ein rcdjte
\ad)c l)aben, o13 er inol poccatdr
ift, 3(ll de causa et leali iusti-
cia, |ü. 28. J 'nibrigcfr [vd| be=
mutigft. [ü. 31.J Ibi vides, de
(|na iu.stieia locutus sit, iicnipo
(jiiod via dei perfecta sit ?c.
'^\ahn XVIII.
XVIIl.
20
gevcdjtigteit ii»f. ihirni r:
gercdjtigfcit non perso-
ualis sed realis i. e. jd)
tinttc vcd)te fad)c."
,111 1). .10 -J-- r
in«. 31 ©ottcöSßcge "«/,(?" "(M-; 30
Haec est iila liistitia
snpra '
14 .18. r
') ptüfc? = ptiifcff. ') Nciwr Text — Tlehr. ') Ileh\: "icsa; Vuh].: Ascciulit
fiiimi.s in ira eins et ignis a facie eins exarsit. *) latituhuhnn Ih.; yenieiiit ist
latiliiilnni. ') Weil Vult). h<U: Kt ])Osuit tenebras latil)nlnni .sumn. ") Die gednickte.
Otdssi- liddel: Non per-sunalis, seil realis. Itl est, '^d) Ijiib llidjtv nil-? ftcUcI niigcfnngeii,
joiibcvii bin bei) (^otteä Ivoit blii'bcii, l)nb bvuber gelibbcii \mi idj leibni joU. ') J)ie
ijedritckle Glonse: Haec est illa iu.sticia, de qua hie loqiiitnr.
«Prototon imb ^nnbjd)tifllid)c ffiiittäge. {%-\aUn 18-20.)
529
|ü. 35. 1 [Captus], ('apere arou.s
aeretis i.e. "leret iiiid) fpaniieii',
alii e.\ponunt conteretur arcu.s
aereiis k. \\yn\n .'ö|evv ®iott
i ift ein xcäjitx tviegfiuau, ul
liie tuultis eiim celebrat ^
10 [ö. 45.] Miiltis cerenioniis et
ciiltil)us blaiKliuntur-' deo.
tat.. 3, 17 'Meutientur.' 9{eud^Uu * vertit,
uegaut, Mentietur oliva fnie-
tiiin i. e. negat frnctuni.
15
30
^;>fnhtt XIX.
[ti. 13.] 'Zar^, cautus, [vel |
25 adraonetur. [ö. 14.] Innoceu-
tifica mc al) occultis. (/ocl:
4>io6i9, 25 redeniptor. Sic in hiob: Scio
quod redemptor mens.
^jalm XX.
30 |ö.4.]'Pingue', vel .... vere-
fui-, ha§ bein gcljet fei) luie ein
fein fette boüig holocaustum.
|ü. 35.] Aeeipere «.
[cigreiffeillaereum
arcum, ba§t)eifft in
'ft.mnncn'. .Ciaben?'
beim bereit ftetjele-
Sogen getjabt?
|ü. 45.]i.c. qnando v
aiidiniit nie, finnt
ansenltantes. S)u
bift öiel 3n ftordf,
bo-r- beincn fetnben
niu§ feilen. |ö.47.1
Agitgratias,loqui-
tur de praeteritis.
[ü. 4G.] 'SBanben.'
3id) iiaU fie ge=
fangen, 'babbeln',
contiictari, et esse
iu angustiis.
3'' (llnb leret) mein(en) arm
(einen) e'^ren ä^ogen
fpannen*: + ([ba§üo])>v
(hizK am oberen Blalf-
randc: -\- capitnr hra-
ehio nieo cnens arcus.
42 ©ie ruffen unf. dazn r:
(-f 2. RegLiim 22 idein
verbuni [?])
4.-. falber bie^ frcmbbcn.fi'in=
ber (tierlengnen) niidö^
[3a S)enl frembben A^in^
bet[n] fl)atg toibcr] niid)
gefel)Iet r, dazu r: -|-
XX.
iiiu. 4 fett fein unt
lj2 arcus aereus c aus arcum aereuin 5 ift c aus ein 24 .19. r Zar] Hehr.:
in» ; am Rande sieht -nT 2G bsis r; <ioel, Hs hat doel] Jlehr. : i>xi; 30 .20. r
1 .18. r
') Alte Übersetzung bleibt. ') Stcljele = stählerne. ') Hebr. bedeutet wörtlich:
bic £61)110 bet gftembc ic^ineidjcln mir. ') Reuchlin im Wörtcrbudi: Unde quod nostra
tian.slatio liabet ps. XVIll: l'ilii alieni mentiti sunt luilii, niuUi exponunt, Filii alieni
negaverunt mihi Genesis XVIII. Negavit Sara et Habacuc III. Mentiur opus olivae.
2ut^£t§ Sctte. SBificlüterfc^unfl 3. 34
530
^lirotofuQ imb t)nnbfd)vifllirf)f ß'iiitrniio. (*}.!folni 21— -24)
*ßfa(m XXI.
prolatio labioruiu. liaec vox
uullibi reperitiir ^ in Bibliis quam
hie. |ti. 11.] 'Fructnra eoriim.'
Sa ftetjet ^L^i^^og ©[Corg et omnes
adver^^arii Christi, [b. 13.j iuiiiie-
niin: baä fdjolion sati.s testatiir,
ba-3 mit beit 3»i>en i^t fo geltet %
')^\aUtt XXII.
[ö. 10.1 '5J^"tev leiBe.' ®a§
tcbet fein 5JIcnfd), beim Ciiristu,s.
\m. 148»] äBiv fdjreien, Ecce in
ini(|uitatib|ns conceptus snm 3C.
«i. M, 7 [ü. 17.] 'Canes' S)a foitt^t bie
•Vlinbe [fugata a canib[iis]. ^
XXI.
3ur fcfiulbern (ina=
ä}m)-: jiir jdjiilbevn
[fel)enl
^^fa(m XXIII.
[ü. 2.] In habitaciilis herbae 3C.
[po.st] ad acpias re(|uietionuiii.
Ovis (licit: Wie'in ftoU iinb \vo--
nung f'iii einer grünen auen'] 3c.
non servaut ilecornni persouae
loquenti.s, ©onbcrn ilurissiina
grammatica. |t). 4.| mu§ gcl)en,
'StciJc \tabc' 3C. hk\U au ff bev
Allegoria. [o. G.\ 'ISonuni' S)a
gel)ct bie allegoria an».
Exponit seip.sum psalnms ^
f\aUtt XXIV.
%^)aUn XXIV,
XXIIl.
grnncn und frifid)cn
■iint, (hl -II r: -f- (-f )
U. 3
|t3. 4.] 'ßofer (cre' [v.'l] at)got=
tcret) |t). 7.| i. e. l)cbt elur tieu^jt [D. 7.] I^evale por- i>. ?
empor felevate (;a]i|ita] ^ taecapifavestra^ juv. 9
2.21.7- rUJ^X )■ .V; HMjIüs v'pi-.ietci) quam /(> .ü'2. i-
3:1 .24. r
') rxi-N mir I's. 21,3. Viilg.: volunlas; LXX: Siijai^.
25
XXIIII.
anffbe§.pM5l23cr-
g(c):anffbc§§e-;K3{9J :.o
5yerg; </"-?« r: ,',
@te(b)te: ©h>te
bie 2l)or: bie3:i)or[cl
17 .23. r .92 .24. r
^Protofod uiib fjaiibftfjriitlidje Giiitrngc. (^ijalm 25—27.)
331
^^fnlm XXY.
[ö. 3.J Couteuiptorcs vani-
tatis. sine causa, Ijabcu fein
urfad^, jo ftoltj 3U fein.
i
[ö. 8.] Bonus unb ricfjtig, sed
laut evger bciin fioiii. [n. 21.]
Quidam iutelliguut adverbia-
litcr: Custüdi nie siniplicitcr
10 etrec(e,sediiiintiniolegendiun.
^^falm XXVI.
[ö. l.J Viult dLicei-c: Cau-
sam habeo optimani doclrinaui
pietatis jc. [ö. 6.J ['Altare']:
15 ^ä) lauft nici^t hn ?l1J9otte=
reicu nad). [b. 9.] 'ütaff' : 0
lieber I)crr ©Ott, 'raffe uidjt'jc.
[ü. 10. 1 @ic finb uicfjt alljeit
öol bie Ijenbc. ©ie ncmeus
20 a6er gern. Impietas et ido-
latria gibt gelb, brumb finb
Jöir betler %
^iaUn XXY.
XXV.
[ü. 3. 1 Contemj)- in u. 3 SSeredjter "«/, (/«-« r:
tores, nnlla cau.«a
IntolligodeBuper-
bi.s \l\ M.] %
(+)
0. 21 (3(^M;t unb red)t bel)iitc
mid;: <B^leä)t unb red^t
[bo»] bct)i'itc luirf); tlii::H
r: ( + )
XXVI.
inu. loHnb uenieu gerne @e=
fcf)enc!e nnf, da.:a r: -f-
^|nlm XXVir. ^Hn(»tXXVIl. XXVII.
I ö. 2. 1 [fiÄ}] ftoffen unb falten,
35 ba§ finb ia feine voees. [d. 3.]
i. e. 'berlaä mid^' barauff , ha^
er mein I)eil ift. ».Mm.5aufebc(n),<öCr3l9W}:
im§Qufebe§|r];§g9iSH3t
[b. 5.| In petra exaltat. £)a§
30 ift otle§ de verbo gefagt. fO. G.] Armatse
[u.8.](fr l)otgefagt, SßirfoKen adorandum. fu.S.J ju«. s -f r
\üä)m. [)aftu e§ borf; 96=
l)eiffen %
[0. 10.] [congrcgat] rafft niid^
35 JU fanien, Confidenler agiint
nimiruni. ju». la -|- r
2 .25. r 1-2 .26. r
2 .25. r 30 .27. r
2J .27. r
34*
532
*Prototof( iiiib t)mitiftf)tiftlic^e (liiitvägc. {%\\aUn 29-32.)
^folni XXXI.
[ö. 14.1 3cf} tiieine ia fie jcfjeltcn unö,
[ö. 15.] ©ie !unuen iiid)t mt)cr Jäheiten,
Iti. 18)19.] latius p:itet (|iiaiii fdjetibcn i. o.
fonlitentur siiani fideui. [t). 21.] 'tioir: ba§
fet)cn atlversaiii nic^t. \\). 22.] 6§ ift 'ein
Uninbevlid; gute', bic er tl)iit, Impü nou in-
tclliguiit. [ö. 23.] boS iftg lüimbcv. [231. 150^]
Etiamsi quis sentit iram dei, tarnen est in
gratia et salvu.s. ^
^\alm XXXII.
310111.4,7 \\)_ i.| S)q§ ift SLancti Pauli pfalm, ein
[)o()ct pjJteiftev] t)|alm. |t). 3.| gin Ijcimlid)
öevftanb. David |)riiis voluit salvaiv ynv
contritioues, sati.sfatdioues.
XXIX.
ju IV 3 i. e. nnbibiis aqiiosis, in teni-
pestatibus /■
»■iü(6rei6t)': (fi^t r)
XXX.
»■ ^ (llnb banti'et nii feinem I)eiU=
gen geft.) : + bandet [rh mit
roter Tinir] uiib pveifet feine
lieilifeit /'/',' ditr:ii am ohcrcn
lUnttrande: [67.] -)- (Seine >o
.'Öeitigfeit) S)a§ ift, prcbiget,
ba§ ®ott nid)t fet) ein ©ott
bev fülji^en .sjeui^ler, rtie fie
fid) rt)umcn, ©onbern (Sr ift
^eiltg unb ^at bie rechten '^
4ieiligen lieB. ps^almus 18:
cum .sancto sanetns eris. *i. i3, 26
XXXI.
»• 10 anft: nngft rh
95
XXXII.
30
v'-skfenne id} meine fnnbc: 16e=
fenne id) (biv r) jbiv] meine
fnnbe^ ss
20 .31. r 30 .32. r
') Alte Überselzuny bleibt.
-) Aller Text — LXX, neuer — Vuly., Hein:
^tolofoH iiiib I)rtiibict|viftUd)i; Cfiiittägc. (^falm 32—34.)
[ö. 6.] '©elaiigcir: «Sie hjeibcii iii^(i fein,
[ö. 7.] i. e. iit circmiKlcs gniciaruiii aetioiii-
b[us de liberatione. [b. 8.] 'Seiten', raten.
[b. 0.] i. e. bie lein Hcvnunfft I)a()cn, bic ficf) i-. ■.' Uio^f)?: iKo?«
5 nid)t leren loffen pie; sütit liabitü stiilti, ge6i(f/§: gebii
*). 34,20 tuollen nid^t bcrftcr)cn, |li. 10.] 'plage', vel
mu§ bicl leiben ^
53.3
l^fnlm XXXIII. XXXIII.
Ib. l.| ^sündjkt, 'frehjet eurf/, rebet fro=
10 li(^, Iiisti foHen im ein frf;on lob inadjen,
[b. 4.] '3"f'^9'^t', iacit illiicl seil, quod lo-
quitiir, 'in fide', Veri.s.simum est. [b. 5.| i« »• s fidelia Daiiid r
qiiia alle§, tba§ man fi^et in mnndo, ift
eitel licneficia. [b. 7.] i.e. h)ic ein SBatfad',
15 @r ^efü oben ha§ toaffer in eim toad.
Unten ift§ nirfjt ju ergrnnben. In psalterio
ift§ fdjier eitel .1. praeccpitum. |b. IT).] dat
ei.s inotus et eonsilia. (ir lent!ete 'ÖlCVi^og
G)Leoi9§ ^er|, ba§ er fd^abcn tf)at, unb bo(^
20 bamit mnfte [ey] gnty tl)nn. Vbiqiue.l.prac-
cep|tuni iucnleutiir: Nun habebis deum al-
tLerum. ». 21 tbir (hoffen) : tüir tralbcn r
<Pfarm XXXIV.
XXXIIII.
|b. 4.] 'Magnificate d(>mi|nimi.' Ab
2s e.xemplo. |b. 6.| Aspe.xenint et confliixenmi, ». e (SCßeldje anff jn fet)en, Inerben
iit a(|iia. ^yiellente foücn 3n Uinferm .^[ert erleudjtet, Unb jr) angeficlji:
g|ptt gcloffen fomcn, loie loaffer', bie foficn 2Bctd)c (ben) l)f)n anfeljen nnb
anbeten unb nur gvüii'ciarfieu für in bringen, nnlauffcn, bcr |*/(| angeficfjt;
daneben: Intendant in (!Üin
30 oeuli nie! ad dominiun, uculi
mei semper ad dcinn. Jhir-
unter: [Gl.] (?(nlauffcn) bie
fiel} ,^n Ijlim bringen unb glcitf)
überfallen (Lueao XI; ...(...)
9 .33. r I3lI4 oflcS Ins lieneficia inil zu 13114 steht r: Omnia opera eius in fido
Sancta David (idelia ift outf) fo. 24 .34. r
') = Jieisesack. ') Hein:: :nn:\ Luther leitet hier die Übersetzung her von
-inj = Ijerjuftrönicii, confluere /in: ^ Strom, ^Iii^y, wdhroul die alle Übemetzting
= locrbcn erleudjt richtigem- auf -n; = Icudjteti, tjeitcr jciii, fit^ freue» :uriichjelit.
j34
'4>rotofoll iiiib (jniibfdjriftlidjc (iiiittiigc. (''4>fiilm 31.)
|ti. 15. J liou lit, ctiiii se avertunt ab oimii-
l)[us nialis, (|uibiis praemiintur et vertuut
sc ad emii. Alibi: Cougregatio po]nili.
(Fr ift ein gvoffef l^err, Gr luil liicl iiiib
gros bing gebeten ijähcn, @r lutl ouc^ liol
auff geben. 5(uff ober 3" in^ ^e'^en, unb ftc^
nidjt Inffcn nbluenbcn, e3 fei) funbe ober fonft
unglnii. äßerffen in mit ougen, «jui iusi)i-
ciunt ipsuin: qiiidam taiitum sua mala aspi-
ciuiit, uou deiiin, ideo iiec invocaut. Tlan
tnn§ ju im [mit gcloaltl einftürmcn, luic
ein toafjer ^er lenjft mit I)nnffcn, ben nie=
manb locl)ren tan, unb nur getroft bitten,
er ^aU gern. 3Tt ci'i feine promissio. lu
3c|.6o,5;2,2lsa|ia eadem vox. Ecce aftluet. Ociili uiei
%\. 123, 2 seiiiperad domi[iiuiii. 'sicut oculi servorum' jc.
63 '()eifft oiirreie ut a(]na, ba§ 11 [ufcr .'ö|err
fö[ott benrft: SBie lauffen fic fo I)euffig
\m. ir)()''| ,yi mir, nl aijna, vi fd)reien M)
muS fic erl)0ren. significal iiistantiain et
pei-scvcrantiaMi orationi.s. |ö. 11. | Tu Eb[reo:
Ix'imciili-: bic groffcn gcUialtigen in .s|umina
potentes. |ii. lö.| 5)em .s>(Frrn fteljetä \wl
an, bosi er anff unS fc()c. Sc(;rcicn fie, fo
[geilenbe fralo ben riifjter Lti-
cac XI (ju) balier flicffen
mit!^auffenunbfturmen. Senn
fo I)at . . . . fuc^e Hopfe unb
poltere mit beten on ablüffen.^
Der hcschrieioie Rand des
Blattes ist teilweise zerstört.
— Die alte Glosse (©rlcuc^t)
2)Q§ ift, ©ie Inerbcn getroft
unb frolid) fein, ist i/estrichen.
11J12 omnilji^iis r /:.' mnlis c aus in.-ilus ai« 23/1'/ steht rh: 6t l)flt& gcilic, boä
moii bic aiigcn iiicijt Uon im luciibc su '>r> sUkl. r: (jui inteiiti sunt in cum ;:.
') Die ijulrucUc (Uossr lantei roll^lihidni: 9liilaiiffcii. Sic fid) 31t jiii bringe» unb
gtcirf) ubcvlatlcn, 2Uic bic gcilenbc ^xaW ben 3iid}tct Lmciio. 18. Cbct rtic älHifjcr bnl)cr
flicffen mit I)anffcii nnD ftntmcn. Senn et tjat* gern, bai man fudjc, tlopffc nnb poltere mit
tictcn on oblaffcn. ^) Hcbr.: niiss von -iie: = junget Söluc, lücr in der Jiedaituiii/
©ctDnltigc, gfcinbe.
3?rolofoa »IIb (jaiibidjtiitlidjc eiiiträac. (ipjalm 34. 35.) 535
tan n tjöicii. jü. 18.] 'Öcrcdjt' adJidi- «. i8äi*eiiii bic (>Hnerf)tcii idjreicii:
miis. |ti. 21. 1 '^erbrodfjen' vel traurig. SBeiin bic (C*ikrccljten) fdjveieu
|0. 22.| fc^ulb, oriint rei pcrdentiir, 'fd^ulb' iin; 32 ~~« fdjulb i)aim sfcht r: [Gl.]
tragen, '()a'6cn\ % (Srfjulb) pcrdentm- siciit rei.
%^aUn XXXV. XXXV.
fö. 2.] 3)lan braucht 1111 gar fein fdjilb, u. -.'Sd^ilb unb (©pie§): ©djilb
bic ä'udjfen bringen bnrd). 23c!^em fjaticn unb [tuoffen]; (/</^'« /.■ (@pie§)
pafcfeu'- gehabt: vocabulmn [hoc] proin-ie clypcüiu Zinna.^
significat fd)ilb, scutum et tehini. iu u. 3 i5pie§ unt
10 fö. 4.] 5iu gc[)et ba3 f(udf)en an. 'GS ntüffcn
ftd^' 3C. Gr mocf^t un§ tnarlid) audj iuol
öon \>m Hon Seipl^ig crliJien 3c. [ö. 12.] 0. 12 @ie t^un mir argcS umb gnts,
[deserta i. e.] .steril!.-^, ©ie Ijabcn ntid^ ge= (Xa§ meine fecle mn? fein, al§
mad^t lote Später unb muter, bic ir tinber l^ctte fie nidjtö gutg get()an.):
15 gar beraubt finb. "Sterilitatem [4- auimao'], Sie tf)un mir orgeS umb gut§,
dant mihi aotcrmini liictiim. mid; [l)nn] [)cr^Ieib ,]u bringen
/■/(,• (/a»-»;|G7.j(§er|Ieib)(Ut
anima iiiea sit) [i. c] Stcrili-
tateni aiiimae nicae. al§ muftc
20 mein fcel tierlaffcn unb ncradjt
fein, Inie eine luiblue ober un=
frud)tbarc.
[ti. 13.] 3Ä) aber, Hienn \\e hancf hmren, niun ,."« Sact /.•>/'■ «•/«7(t/»j//.- ©atf
madjt id) inen fein l)er|elcib, -^cd id; trijftct betet tion ()er|en: betet (+
25 |ie. '©atf': '^\i ber gralu JJocf i.e. an.xie ftetS rh) Hon f)cr^en ftet»* >•
oiabain. Ivciiolebatiir, '^C^ betet' ftctS, offt
unb Hiel, 'üon Ijerl^en'. [ü. II. | 'traurig':
©d)lug bcn f opff niber. (0. \h.\ „UiU)er[fef)en§" : »■ i-' (unöerfefjCU'j) : [on mein fd)ulb]
ba§ id)-j nid)t »uciS, vel siue mea culpa.
30 ■t'inrfenbc ftellen fid; sicut sancti, unb finba
boc^ nii^t, „.viaufe", sicut illi, qui ein bing
üerberben unb anberö madjen, unb InoUen
iüol brau t()un. |0. 16.] tScd qula Cluistusiim 1« SBaudje iml. dazu r: Muog^
vocavit hvpocriüi.s, £a|jeu lüir» audj fo omnia mnndi et vcnlris [ca««
6 .35. r SU 8 steht r: $auejcn'; darunter: py zu Jö steht rh: -\- ift baä ^crfeC'
leib (sed consolatiir sc it.) zu 25 SACK r wiederholt
') Vidg.: Clamaverunt iusti. Im Ihhr. stdU dayegen vtir: !iprs = fie fd^tcieii um
^ilfe. ') pQt)c(cit = große, auf dem Hoden aufstehende Schilde, s. Lexer s. r. ') Hehr.:
TiVl = ber gtö^fte Sd^ilb. ■*) ftctä ist freier Zusatz. '•) ;ir*3 = SBrotfiid^fii , hier
sisa ''ish = Stuä)m SBil^üiige d. h. ©(^matojcr. In einigen Sonderausgaben d(^ I'salters
übersetzt Luther: 3Jlit bcn ftcjfigcii imb jpöttiid^cn I)eud^lctii.
536
!).'rütotoU uiib IjQubjdjriftlidjc t5intvägc. O-l-Mn'"' 35-37.)
Bleiben. Qx f)cifft nlle guter vcidjtum mnndi.
Mmjoij, (juoil liaheiit iiiipii, uiib ficjfcil boct)
nic^tg nieblirfjSS fonbein aUein bie trefteru.'-
Ventris bona 8iint Magoij. vide Scliolioii.
[». 17.1 Werfällen vel ■getummcl'. |li. 20.]
'ß^tnfnmcn', steriles, 'ftillcn', bie gern frib
r)etten. %
^l'rtlm XXXYI.
\\>. 2.| 3(^ ^abe ein ©pruc^ in medio
corilis niei, bet rebt de tiansgressionibLiis
^i. 110, linipii, Eadem |)lirasis i)s[almus 110: 'dixit
dominus.' (S§ ift befcEiIoffeu fiel) (Sott öon
meinem §errn, ''Hkin fjerti fagt§ eerto habeut
omues KabLini placet felix (juauiquam et is
nimis iudaisat.
|t). 3. 1 I]).si sese blandiuiitur ad se.se, 'baöinn-
fie ir bofe fnc^e forbern nnb anberc ticr=
nnglimpffen.' Collective loquitur, ideo piura-
liter reddinuis.^ ^
venli-eiii] Ijoiia. .soil|i('i;t MdiKj
vili.s portio vilis pauis.
XXXYI.
• 2 (Sß'ö fage für lüor, bQ§ bie
©ottlofen bofc SSnbcn finb, lo
Senn c§ ift lein) tein (5)ottc§
fnrdlt bet) jnen: Qnn mein . . .)
(Jy ift t)On [auf dem
•unteren völlig zerstörten Blatt-
rande] 4- (2)al) S)a§ [rh] fein u
föottc'3 furd)t bei) inen ift.' r
steht
r:
^fnlm XXXVII.
[ö. l.| Is psahmis orandus contra oos, huv.i steht i
(jiii DOS crtjürnen,iit papistae, Hjcrzog H[oinz iiiaiii JC.''
t)on 23runf Llnig, bas Inir uidfit iniber ^urnen JC.
TOiitt().5,5[93l. 151 ^1 'Ik'ati mites, qiioniam ipsi JC.' ta^
ift oxpositio totiiis psalmi. [U. 2.| 'öcrlncWcn':
Excm])li gratia: .^icrjog 6)Leorg. 33ifd)one
t)on ©al|bnrg, Sic loerben öcrtuclcfen nnb
ba§ @uang[clium laffen bleiben. im» :i rcblid) mit
XXXVII.
Beati Mites, quo- wattfi .-..b
zu 2 steht r: i^^■0
y.ljß. r // ps^jihmis nOr
i» 14 Feli.x r wicderlioU 'J'J .'31. r
') = appctiüicif, zart; vyl. Unsre Au.ii/. Bd. 30% 6.3'J Amn. 3. ') = Trchcr,
Ab/alle. ä) Auf dem ahimusenen Blattrande hat vermutlich nach dem (jcdruckteit Text
fohjcndi- TextänderuiKj gestanden: ©g ift Doli iivmib iiiciiicä .£lc'rlu'ii liüii bcr ©utitofcii Irfffii
gcjprodjeii. Dazu auch jedenfalls die xpäter (jtdruektc Glosse: (i^oii griiitb) ÜLU'im id) flrmiblid)
bie tonv^eil fageii |ol. ®eim bie föotttoicu fd)einen oU feien fie from iiub l)eilig, Uiib ift bod)
im gtuiib falfd). ') Vuly.: [b. 3.] dolose egit .. [b. 4.] noluit intelligere, ut beno
ageret . . [0. 5.] meditatus est JC. ■) Es darf angenommen werden, daß die folgende,
auf Grund obiger Worte ausgeführte und später gedruclite Glosse auf dem abgerissenen,
Blaitrande geschrieben war: [dl.] Sicfcr f^titd) (Selig finb bie ©anffiniütigcit, benn fie
(ocrbcn bn» Srbtcid) I'efijjen) 3f' t'n gloje nnb ons'lcgnng biefc» ^jntui'j.
qitotofcia uiib fjaiibic^tijtlidjc (Jiiitvngt. (Hjolm 37. 38.)
537
[ö. 7.] asnit i'nur
§errn. "ütutluil
dcimiiio], fci) ftill bcm
': luldidiiuus,
{.rinne bcB).p9{9J5? :[(•§) ©et)
ftiße- bcml .§®9i9J5?; dazu r:
[Gl.] (©tille) §ari-e uiib toBe
nicf)t.
mutrtiiUe unt
[t). O.J ßrertcn k. SBir IjnBen biel exeni])l;i
erlebet, [ö. 10.] 'fileiu': ba§ Hein t(]ut aber
\Otij. [t). 13.] Vklet, et tu, saucto Proplieta,
quoqLue. ]ö. 16 ff.] Melius, locnn lüir ha^
10 gleuBten, quod ego ditior papa, Tu MLagister
GLCOrg'^ quam du.x Georg. Xo.s habcmus
uostra.s facultates dei benedLicendi, Ipsi ira
et furore. Ille ps[alruus legendus in ira et
iinpatientia. [ö. 20.] kar praceisi.s.'^inie appel-
15 latur ein '3llü\ etiam ein lamb.* @§ fol mir
ein atü I)eiffen. Impii florebunt, sicut foenüm,
alibi jc. [ü. 21.] dat, 'milb' vel gibt. |ö. 23.]
amat. [t). 24.] g§ fielet ia Uax bo: Db id)
fd^on fterbe, tarnen Ecclesia uo.stra videbit
20 .§er|09 [24.], Pistoris [intorirc], ^öreitcnBacf),
2lntonin§ öon ©c^onberg' jc. vidinui.s 24 .sub-
verscs. Ubi nunc Epi.scopus Saltzb[urgcn.si.s
3ft ein feer fc^oncr p.s[almus.
^fnlm XXXVIII.
25 [ü. 1.] '©ebec^tnis', fi. c. ad rememoran-
dum, vide .scholion.
[b. 8.] f'berborren']: Sft dictio, quae sigui-
30 ficat inalediccrc, Icvifaccrc, tcn-cre, toie mou
bie ©angen am fear brennet, [u. l'.j ('inn
uarrareut filii lacob, cum audiret, di<Mt:
.!mo(e45,S6 Jahn/:'': [cor eius fiebat nihil, in diversuni
i<. 13 ber
».16 2>a§ Joenig:
: ber .p[rr]
S)a§ tonige
XXXVIII.
1 3um ®ebec^tni§: jnm (4-) ®c=
bec^tni§,- dazu r: {-{-)
7 irnm unb gcbutfct: !rnm nnb
feer" ['/'] gebildet
V. 0 Qä) bin at,yi feer .icftoffen
nnb äefcl)lngen) : (Sä ift mit mir
gar anberft, nnb bin feer ,^n-
1 fc^ c aus fctb 14 praccisissime] propriissime möglich zu lljlö steht r: -.3 ^Oltc
be§ .§(Srtn, patientia et expectatio, Orato sine ira et hesitalione. M Slto c aus aW
23 fd^oncr] j^onc§ Us 25 .38. r 33 Jabuk c aus Japuk oder umgekehrt zu 33 J1E r
Genes(is 45) r
•) Hebr. haßt wörtlich: über bell, ber fein Uiitcriieljmen gliirftid^ öoUbtiiigt, über bcn
5]Inmi, bet ipiänc Qii§füt)tt. ') Neuer Text = Hebr. =) MagUter Georg Rorcr, der
rrotokoUführcr. ') "2 = SKcibelamiii und 2Bcibepln^ vgl. Jesaia 30, 23; I'sahii 6.5, 11.
») Vgl. Kroker, Tischreden Nr. si. ') Neuer Text = Hebr. iK's-ir ') Hebr.
1. Mose 45, 26: iab ;B'i = unb iciii $etj blieb folt.
J38
$irottifoII uiib Ijnnbfdjviftliclje eiulragc. (^;Matm .38. 39.)
abiit], i)ro]n'in sioiiificatio est, @inb bic
flvoffen I)ol)eu affcct, bie man ntii^t lebm
Ion, [Idco] lücr» liefet, non intelligit, nisi
ton(atioiiibu.s exercitutus. Plor:v[vi jc. [0. 11.]
et Don sunt oculis [quere in Thre[iii.s]. i. e.
aufffjox'e, aBIafje [fte'^et 7 mal in Bibllis].
|b. y.] Lacerata e.st lex k. V[iilt bic dLicere:
3i$ fiin öerlaffen unb juftoffcu aü.]n fcv.
Ccssavi, scÜLicet a consolatione, i. e. ,^^c^ hin
fboc^] ju [gar] nid^t luorben unb juftoffcn,
annibilatns suni et coiitnsus. fQobt lioi;[f)in]
gefl'en, getrünrfcn, [Bin] ein feiner ineiifdj ge=
Ineft, gelobt, bantf t @ott, 5Ju f ompt ein unglud,
ba§ mi(^ gar ]u nic^t matfjt unb jnftoffet.
33in [garl anbcrS Inorben. Qä ift gor ein
anber» nsorbcn. [ü. 10.] 'Desiderium': (S-t) ein
fein Herfielen. psLalmus ti-isticiae, fd)led)t de
j)eccati.s. Descriptio conscicntiae peccatis
amissae. S)a ift !eiu l)ulffe. [U. 12.] 'Amici'
nibil [)ossinit, Advorsarii])er.se(]uuntur. |t). 1.3.]
'Siftcn': fo fol |a3l. 151''] man cim betrüben,
tl)un K. |b. 14.] mu§ ba^u füll fd)tncigcn,
fid) uidjt lierantinorten. |U. 8.] '^si) fo angft,
brtö [mir] für groffer l)i^ aE mein eingctucib
brennen, lo(jnitur de pweato. •][
f\aUn XXXIX.
[o. 2.| 3dj h)il geluenen ^5nr tiotient!, |ti. •"•.!
föütt nidjt flnrf;en, eontra eiim muimuvirn.
2Bcun .'pier^og .i")Lfi"3' ^'on iyraunfrf^iueig
mä) einft fo tool t)in qu§ gicng et aliis
iiiipii.s t)Minil)Hi,s. |ti. G.j Oiiiiiis luinio stans,
qui securi, quasi ])erpetiK) |)ermansiiii. [li. 7.|
'S(jf;emen': qnae rejH-aesentat aliqiiain um-
l)i-ani delineatam, iit sole Oriente apparet
iiiiibra liomini.s, qiiae non est honao. [ti. 12.]
Lateat: contra eos, qui non laiignntur timore
zn I ©ein (Jag) ^ctjj fagt im l)ict aiibcrS. r
c aus nu ba§ c aus ba IS (SBcnn) Descriptio
sarii c aus advers.arii 21 l'iffcill ilcftcm möglich
■J7 .39. r 29 iBrainiifljlucifl ] S^tailjct). //«
') ■&l.f''M] •'^*'- ''"' ÖSl^vq, wohl Schreibfehler.
ftoffcn r//; d(i::ii: (Qu nid)t)
bin nid)t \vaB Dor ift, gar ein
anberS mit mir); danohm: 3u
20
Si
30
35
7/8 diicere (Nom) 3(f) /.? !«u
19 Aniici c aus aiiiici 20 Adver-
23 3cO <ift) fo 24 bo§ (id^) |initl
^itotofu« iiiib Ijnubjc^tiftlid): Lfiiiträgc. (X'\aUn 39-41.)
531)
mortis et pcoeatorum, uiib cr miis fid)
fteffen k. Contra securitatein impioruiu
houiinuiu. [D. 13.] Nos servimus deo ex
corde et tarnen neqiie pacem foris nee intus.
5 Ipsi persequuntur deum et blaspliemant
Christum, et tarnen nihil timent JC. Suui
extraneus et 'advena' hie, propter te sum
in exilio, sed apud te Civis. Tu luibes mc
pro jieregrino et pro civc. ^d) bin I)ic
10 unter ben Ncjihilini, bte Italien mic^ pro
peregriiio. 2)a§ Bin \ä) aud). Scd Dens
agnoscit me pro cive. Idem locus ad Co-
i-l^inthios .2. cai>[ut 4. 5.
%^iaU\x XL.
15 [ö. 3.] Instruere, [El)[raice] ordinäre.
XL.
.4jnn munb gegeben: juu mei-
nen' ['■] munb gegeben
». 9 2)einen rtiöcn, mein ®ott, t^u
tc^ gerne'-: (Sa-J irf) >■) 3: einen
toitlen, mein @ott, t^n icf) gerne
^-. 10 :3d) h)il (h))ir: ^ä) luil [mlir
[t). ().] i. e. nemo fnn§ alfo fd)ic!cn, bas er
bir gleid) felj. redditum: Nt'iiu) e^t bir gteid).
post exponit sc. „erjelen" [ö. 7.) i. e. bu
20 I)Qft niid^ 3U eigen gemacht, 3d} ^i'i i^ci"
eigener ined^t. EbLraice: corpus aptasti mihi,
[ö. 9.] Noii de meo, sed de ipso seil., quod
voluntatem tuani facio }C. Offertoria Christi,
quod sit Kox.
25 [ö. 10.] qui praedicet et in maguo caetu, Vo-
luntatem dei nemo praeter cum fecit. |ü. 13.]
Siftu ein ©unber^ i. c. ba§ gefid)t öergc()et
mir. [ö. 15.] £d)am. SBie bort (Jliieu-3,
.So... $.12 bo er !ga]ad, [ö. 16.] plo^lid) 'erfd)rec!en\
30 [[id) entfcien], [o. 18.| 'Sorget pro me^ haS
ift guter üejt. 'Solicitus est' pro me „bendt"
an mid). Mutaut facics, verba, opera ^
^Mfllni XLL
[b. 2.] fterden, aufjridjten, |ö. 3.] unlieben
3s gcfunb ju motten. [391. 152»] [ö. 4.] Tu mutas
fvertis] in egritudine sua telum cius, lectum
15 .40. r zu 15 -pv ^ 1^ 1'^ <^ "'" f'K") 31 Sejt {^> Solicitus 32 nild^
{%) Mutant 34 .41. r
') Netter Text = Ecbr., Vuly., LXX. ') Alter Text bleibt.
XLL
540 $totofoU mib {janbfcfjriftlidjc eintrage. Cf]alm 41. 42.)
Eb[iaicc, .«ed germaiiice: 2ßcitn er ivancE ift,
luutas lectum eins i.e. 5JJac^t^ in gar gefunb,
facis ex leeto egritudinis sanitatem. [ö. 5.]
Christii.>^, pcccator. [ö. 7.] 'lltcincn» [nii^t
Don I^er^en]', quia cogitant vaiia, [ü. 8.] s
'U6er mic^', seil, in iila collocutione, [ö. 9.] » lo inetn(e) grciinb: mein 5«unb
Sie loollen in rein auiftoffcn, [b. IL] fac
nie surgere, stare i-esuscita me, sed com-
mendo piis lectoribus, [ö. 13.] 'etoiglid)^ ba»
ift ein feiner tcft. lo
hacteuus ])rinius über.
'^ialm XLII. XLII.
[ö. 2.] 5!}^uffen genus, 'fd^reiet', 6el)ülten,
non habemus speciem ^, Qx fcteifit in allegoria
cervi sitientis, [ö. 3.] sitit. 6in eble» 6ncf) is
ift ber pfaltcr. [ü. 4.] S)q3 ift tentatio. Con-
scientia a deo de.serta, nt sibi videtur. [ü. 5.]
'Eifiuide animaiu', ['recordor' i. e. sentio]:
'Eftundite corani illo corda vestra', hie dicit:
*i. 62, 9 a]Mid m<\ '3<^ f($nttc mein '^er^ crau? bei) 20
mir fel6§. ^^ä) !lag§ bei) mir fcl6§, lua-S
m\ä) trucEt. flog id^§ ben anbern, fo fpot
mein mein [!]. Esm-Lientis-: [In Isa|ia] i. e.
tüiiä bn im gibft, boä gib im üom ganzen
iriottti. c,3t)er|cn. Nesciat [sinistra quid fa[ciat de.xtra] as
sine hypocrisi et .«pp. S;a fl^ut er§ crou§.
ft>. 6.] 'Qnare': ^ä) mui mirs felber flogen
unb troften bei) mir felb§. [ö. ll.| adver-
sarii ridcnt. [b. 7.] periphrasi.s tempii ['monte
modico']. [ti. 8.] damant: 'broufcn.' Colli- 30
dunt se: raufdjt eine gegen bic oubcr. fto. 9.)
'Et noct«' auä) fo öiel. |ö. ll.| i. c. g§
ge'^et mir burc^ l'eib nnb £eben, v|nlt
Sut. sdLicere: pertransivit aniniani tuani giadius.
4 Ü)}einen§] 9)!eine§ TT« 13 .42. r 20 fc^uttc durch Slricli zu animam Z. IS gezor/en
23 mein mein //.«] (jemeint natürlich man mein 26 sine bis spe durch Strich zu ^er^cit /f. 25
') Sinn: Luther möchte (jei-n für das '£t{)teicn be? .Jlttfctjc»!-' eine spezielle, lautnoch-
bildende Bezeidinung finden, analog z. B. dem Zivitscltern der Vögel, dem Krächzen der
Bnben usw., aber es fehlt der deutsclien Spradie an einem entsprechenden Wort (s. oben
non habpiiius speciem^, darum muß das ganz allgemeine 'frfjreicii' beibehalten werden
(s. o. Diuficii genus bcl)alteii^. -) Vxdg.: eonus epulantis.
^JJtotüfoH unb f)ciiib[d)riftlid)c tfiiilräflc. Ciilnlm 42-44.)
'AI
[ö. 12.] Voco 'angefidjt' T)ie fein edciitni». v. i3 2)q§ er (tnix' t)Ufft mit iciiicm
Ciaritas dei 3C. Kg» iiabeo oogiiitionem
de! in inea unb ift mein nngcfid^t. Ideo
verti': „mit feinem angcfidjt." oft ein
i I)ulffe mein§ angefic^t»^. i. »■. resplen-
dentia vel imago dei reluuet iu, iit l-*au[lus.
Vultiis dei est et tameu est facies inea,
""iV"' M"'^ ^E^ coosolor per eam. %
" angefidjt.
^farm XLIII.
'Siedjt unb tüavf)Lcit': baS ift fein
t). •">. tiviiiis in iiie,
%
^J(n9eftd)t, unb hau ci) mein
©Ott ift. : S)a§ er meine§ an=
gefidjts l)ulffe unb |)//| mein
©Ott ift. Dazu >•: 4- Hc-
l)Lracu3^: 5)teine§ tiiid am
tmferen Blatfnindr: [dll.] ■{-
(5Rcine§ angefidjt«) 5}q§ ift,
er loirb mein angefidjt uid)t
loffen ju fd^anben Inerben, ut
S[npra pS|alino .34. Souber
mid) frolid^ lüffen ert)oret fein.
XLIIT.
». !> S)q§ er (mir l)ilff t mit feinem
?lngefid}t, unb baS er)mein Giott
ift.: 'Ea§ er nteinea nngcfidjt«
'^ulffe unb [>-l< \ mein ©ott ift.
XLTin.
1D.4 £ied)t beines iml
V. 5 bu Bift mein ßonig: bu Ijift
berfelbc-' |'/') mein fiönig
v.e (umb)ftoffen: fsclftoffcn
^^fttlnt XLIV.
so fö. 4.] ' Viiitiis tili': bo» ift mein fenten|.
%. 41, li sup[ra ps^aliuus 42 et tarnen est etiam mens
vultiis.
fSBI. 152"] [ö. G.] Sffiic ein 23od* ftoft. Meta-
25 pli|orica lociitio. %
[ö. 10.] 'repellere'. proüeere, derelinqiiere
non elongare "^eifft eb(raica vo.x.^ [0.13.] i.e.
geringlid) bnf)in ['nid^tä brumB']- [ö- 16.]
Copia ift ha, 'SoHer fd;anb': bQ§ [mu§]
30 MeiÜen. Sßiber ben S^abft unb .t»ier3og
.^einrid; Hon 33Lraunfd))Deig fol man ha-i
prebigen. |ö. 20.] 'S)a§ bu un§ fo' ju--
fdjmcterft, ju ?Putlier madjft, fo bunne
mad;ft. Im pfolmen mögen and)'^ Oeten,
3i S)enn toir l^oBen ia aüä) bofe feinbe. I
zu 2 (.43.) r 14 .43. r '20 .41. r 29 ba§ (ift OoUe) fmu3l
') Luther begiiitidet seilte frühere Übersetzung (ron iriH4—i:i38): ba§ er mir t)ilfft
mit [einem oiigeiit^l. '■) HOn:: \:d = meinel «liigcfit^tä = LXX, VuUj. ') Vulg.:
tu es ipse; LXX: av el aiiög; Hehr.: xirrnrix = bu ba. ') Vulg.: veulilabiinus
comu. ') Hebr.: ^5«''>5ni nn:;-qK ') Ergänze: teir.
542 ^rototoCt uiib fjniibfdjriftlidje (Jiiitvmie (T'i'idti 45—47.)
^^falm XLV.
®a§ ift ein trefflid^cr ^^falm.
[ü. '>.] Salvare adflictos. 'lusticia' vel:
Muirftu mit faeiner Siedeten lounbcr belueifen.'
[ö. 6.J Rabiiii intelligunt cor corporis^: i.e. 5
11011 est curvum iniquum. [ö. 11.] 3ft '"iTt
bn^er jc^on, bo§ man be§ Satev« l^aufe tiev=
gifft? lila (liio nomiiia, uoii tribuiiiitur
creaturis. ludei liuuc ps^aliiuiiii nii.sere
laeerant, intelligentes [de] Salomone. Saut 10
baö ]o earnaliter? ^ft ein fdpnc ]iropliet,ia. ^
^fnlm XLYI. XLVI.
[ö. 1.] [TitiiUis.] (leifft auc^ fonft niber=
fingen. Alii eantabaut laiim<i~rali ~ [finb]
öovfingcr getneft, alii halamofh.^ |t). 2.] 'Ad- iuu 2 bic un§ l>i:i f)atcn imf, dacu r: n
iutor in' operib|u.s. £ia§ ift bcr ©cntcn^. (-|-) i. e. (juas nos Jnvenimus.
^Ifo offt \mx in noten finb gclneft, deus
est nobis spes et fortitudo et aiix[ilium.
'in trib[ulatiouibus.' 'nimis' inventus. Witt
'nimis' ^aBe lä) nii^t gern Beim inventus. 20
(|iiem ita invenimus nimis. S)Q§ iuvenire
mUy fic^ construere cum 'in tribulationib[us'.
[Invenitur deus], Inventus est nobis nimis
spes, fort[itudo, anxiliuni in tribulationib|us
vel in niniiis tribulationib[us. |l). 7.] 'S)a§ 25
cibveid) mu§ bevgcljcn, tucnn er ficf} t)oxxn
Icfft.'' |ü. 9.] Locus Dom '3evftörcu\ |li. 11.]
'S'^r': £)u!ompft aber ju lang *,licBevC)®3i3f; u. 1-' unfei Srfjii^.: nnfcv Sdjulj.
luenn feigen lüiv§? Sela.^ r
^fatm XLVIL XLV II.
\\). c>.\ 'Ascendit': äßev mir lieb in ]>rae- u f. @ott (ift) anff(gefQi-en): ®ott
senti. Asccnsio est artioulus mnndi ])rae- |fevct] auff
sens a |)rinoipio inundi usinic ad liiieni.
2 .45. r 13 ACi. r l'i halamuth ilurch /Strich zu llibevfillflcn Z. ISjH 21 (luem
durch Siricit zu trilji^iil.ntionilxis Z. VJ i/czoycii 31 .47. r :i3 a piiiicipio] .^biiiu-ipio Hs
') Vulg.: in corda inimicoruui regis; iMlher iiberselcl: miltfii unter bcit iJeinben bei
Äöliig?. ') Hehr.: rfSLi-ch ') Hehr.: m'73^5 *) Iniig --^ jpöt; mcixl dafür laiigfaili,
r(//. Unsre Ausg. Bd. 46, 105, 11. '•) Alter Text = Vuly., LXX, neuer = Hehr.
30
5PtolofoIt iinb ^nnbfc^iiTttic()e ffinfräge. {%^\ahn 47. 48.)
543
njlon foI-3 picbigcn, ba3 manS bcrftcl^e.
[b. 10. j Sciita terrae^ sigiiificantiir prim'ij)es,
praeceptores. Moa speratio deii.s Ab|raliain,
est Cli|ristus k. ille est elevatus [iiiniis
i corani deo] ad de.\|t(>rani ])atris, deo patri,
(jiii est oinniti deiis oinninin gentium, coram
illo deo scutorum terrae est ille deus [331. 153*]
Abraliam elevatus est iiiniis, [Si non de
capite] vel de populo vel corpore Eeclesiae
10 i. 0. eongregati, ut siiit dei populus. Et
ille pop^ulus Ab|raliani est mundo abiectns
et coutemptus, sed deo valde elevatus.
Populi cum priucipib[us. Congregari in
populum dei AbraLham, est uimis e.xaitari
15 Ecclesia est seu priucipes terrae, qui con-
vertuutur cum suis popLulis, illi sunt coram
deo valde exaltati, sed jc. Vel de capite
Kcclesiac Christo vel de corpore eins, prius
dixit principes, ideo non est obscura nieta-
•-'0 pliora, scuta principes ijui defendunt. In
propLheta [Pharao] Scutuni et augelus po-
pulus. 3il"t hius i)olitiae. ^
».10 Bei) hin (§eri"n) Quff (yrben:
bei) bcn [©(^ilbcnj aiiff Erben.
Die alte Glosfsr (Sei) beit öervii)
G§ mi'i[fcn durften Qiirf) &]xU
ften fein. '>/ cnjämi durch die
Worte: qui sciita terrae vo-
cmüiw.^ Dasuainobcrcn lilall-
ranilc: Vel de <' ~>
corpore
—Christi, deus Abraham ( 'hri-
.stus est. 'Deo scutorum terrae'
i. e. coram omnium gentium
deo exaltatus, scil[icet ad dex-
teram eius.
Ecclesia ex princi|iibus ter-
rae cum populis est coram deo
sublimis coram (deo) mundo
abieetus.
^I^falni XLVIII.
[t). 3.] Pulcher^ termino, regione, [kli-
25 mate], Samaria ift biel Seffcr unb foftIicf)er
geloejen bcnn ludea, SriiniO luil id)^ nid)t
"^aben. No))h. ^ä) luil surculüm be()alten.
Kimchi* ift ^m\Q, ^i)va^' tjat in \üä)t a,c=
feigen. Sfobi SüI[ontün I)at er gefcljen. ift
30 bcr beftc. '®a§ gnn^ lanbe troftet ftd)' be§
verbi dei, non be§ 2anb§. Sie Ijobeii bcu=
nod) einen feinen geift ge()a6t, ba» fie poteu-
XLYin.
■I Chiristas c aus eleivatus T 153 um aus 13.5 24 .48. r 25 !8e||ct c aus
peflet 37 Noph durch Strich zu termiuu Z. 24 »i((§) surculüm c aus surculiis
29130 ift btr 6efte durch .Strich zu Kiiuchi Z. 28
') Vnly.: dii fortes terrae. ') Diese Worte lauten in der gedruckten Glosse: \o
f)ic genant hjcrbcn Sdjilbc nuff erben. ') //rf>r. würtlicli : \d)dn buxd) erf)cbung ift bct Setg
3ion; Luther: Set betg 3'"" •!"' '»if «'" fi^"" StDeifl'''" (^- <^'" ^- '■'''■ suieuliinV *> Darid
Kimchi gest. 1235; Luther kannte dessen Itebriiisch geschriebene Grammatik walirscheinlich
nur aus den Zitaten I^yras. ') Nikolaus von Lyra gest. 1340.
544
^lolofoa imb ()aubjd)viftlid)e Piiitvöge. (^Ma'"' 48. 49.)
tiain (lei fo ei'!ennet r)Qten. Nos habeimis
etiain facies eins: Bapti.s[mnni, Sac^ranieu-
tuiii et tarnen nun jc.
[O. lO.J Wix i)aiin bcn troft, fiuod liabenuis
templimi. feilet Ullö lUQö, nou currimiis ad
idola, sed ad templum et ibi invocainus te.
[ö. 12.] 'Propter': i. e. promissiones. Rab|ini.
[ö. 13.] <Bc^iU an itnb ,3elet§. |l). 14.]
5}empt eucf) umB bie ftab an, bn-o fte iiiog
elinglid) bleiBen. üt nos iam iKirtannu-
principes: SSniiet bic ftab iiitb l)alt§ im fd;ii^,
auff bQ§ bie prebig Hcibc auff bie 5Ja(f)tomen.
fceftetit pfavr'^en unb fc^ulcn k. V[nlt di-
cere: exaltari et defendi lunros propter
Uevfüubigeu i. e. propter verbuni. Dens uos
tacemns. doni ^eifft ftil fein, per raetalepsiu
post vastare. Corpns siletur, quando est
nihil et expectat. Rabini daut operani, ut
depravent nos, ut ornemus et excolamus.
Sq§ ift gaudium totius niundi, quod ver-
bnm dei habemns. [581. 153''] Est ergo psal-
mus graciarum actio pro ministerio verbi.
|ü. 15.] Non vnlt alinra deum habere nee
verbum. Contra deos alienos. Cav[e]te,
ba§ ir fein anber verbum, cultum laft auff=
!onien. CoUective: baö ^unge t>oItf. @v
fuiet un§, ut pater filiuni; fducit nos et]
portal in humeris.
>^' 6 finb (liet)ftiir|t: finb gcftür^t
i' 9 elniglid): eUnglitf). ©eto^ /•
» 12 ber 6ei'g(e) 3ion: bcr terg
,3ton
» H ?tuff ba§ uian (baöon) (öevtiin- i"
bige)-: ?Uiff ba-3 man [preb];
da-H r: [67.] (ißerfunbige)
S)a§iftpvebigen [muge] @otte§
luort.
i ®(enn) biefer ©ott (ift) nnfev
©Ott: ®[a§] biefer ©Ott |fel)] 25
nnfev ©ott
^^ffllm XLIX.
2)a fompt ein fein ps[almus, abn fd^ioeev.
Ps|aliiins contra Sad[duceos et Epicnreos,
bie fcljcn ir leBen mir l^ie I)er. [b. 2.] Ideo inu
dicit: 'Qu biefer 3eit'» [ü. 12.] qL»««' d]icat: ». i
non cogitatis de alia vita nee creditis, sed
aiidite, [ö. 13.] vos raoriemini. Prior ps[al-
XLIX.
biefer jett wii, dam r: -\'
(Sei) inen ftef)etaoIfo):-f3)a3
ift l)l)r l)crlj, 'öa^j rh 3i
14J15 dicere fehlt Tis zu 17 sieht r: On IS Corpus c ans prorsiis oder umyel-ehrt
28 portal c aus portas 30 .49. r 33 Ideo c aus Ego
') Ahn- Text rr, Vuhj., neuer = Hehr., LXX. ■) Alter Text bleibt.
!)}tptofoII imb I)nnbjd)riftlic^c ffinttägc. (,*l?fiUm 49.) 545
mus de piis, qui credunt vitam meliorem
et eternam, hie contrarius jc. Ep|iciirei
fiigiunt crucem sicut diaboluiu, quideni bene
est impiis et bonis male [oifendit eos] jc.
5 Persecutores mci inQ(f)cn tntd^ frontf, hai-
tc^ folt gleuSen, qiuid lue gut Icfien, Malum
est; bene ergo est serviendura tcmpori.
[i. e.] Saft unl nitfjt anber» ©otter Iricgcn «t
Epicurei 3c. [ö. 11.] '®ut': ba feilet ir, too
10 er !^in luil. lacob inde [dicitur], quia cal-
i.<D!ofc25,26 caneo oppressit fratrem. fo. 12.] fi. e.] Extra
habent nihil in deo. 2lujh3enbig tantuni
quaerunt, quae sua sunt. [S)a§ toere ir
'ijex^ \ba§] ir ^eufer], ut imer luerctcn.
15 S;q§ ift Calcanei iniquitas, ba§ ir Ijeufer
imer tucren. [». 13.] 6r meinet Epicuros
proprie, sunt 'sicut Equi et muH'. Sicut
animalia, bie ftil finb, bie nimer finb. Ibi
palani invehitur, Sinb fol(^e, norm finb,
20 quaerunt tantum corporalia commoda, finb
toie baB SSie^e, nihil intellig[unt. Quaerunt,
quae retinere non jiossunt. [ü. 14.] Tanien
posteri eorum laudant ipsorum Epicurismura.
[0.15,16.] Pulchcr[rinius versus, quia dicit v.\6 tmf, dazu r: de resurrectione
21 vitam futuram eternam contra opinionem Epi-
[cureorum. Est testimonium resurrectiouis.
Loquitur ergo de resLurrectione mortuorum
contra EpLicureos. @r toirb mid^ nic^t im grab
siit. 16, 25 laffen. 'Ibi consolatur nunc' [b. 17.) '£a§': ein
30 fd^one consolatio. Ideo nuignifice praefatus
est. 'tQ§ bi(^§ nic^t irren', !ere biä) nidjt bran.
[331. 154*] [ö. 19.1 3in foufe leben. Chai: non u. n Unb (loBts), U)enn (jm) einer
simpliciter ['leben'], vivere, §at bie feinften gute tage (fd^affet.): Unb prei=
verba Quffa bie Epicureos. Sal prebigcn. ®n fct-3 [*|, loenn einer [nacf)]
35 iglid^er fol im gute tage fcfjaften. preifen: gntefn] tagefn] ftrad^tct]
includit praedieationem. [ö. 20.] 'ßied^t':
hau ift fcer fein. Sie Gleiten IJlarrn unb
blinb. de utrisq[ue teiiebris intelligit: I)ie unb
burt eh)ig. ArgLumentum est incognitum et
40 absconditum, ideo difficÜLis ps[alraus. %
zu 7 [v. Vi.] Compar.itus est iumenti.«. 2>ic fc aus bj bo Ißin, linb ni$t§ fnb r H ut
(habeant) imet 15 Sa§ ift r
Sut^erS SBerle. fflifietübetietung 3 35
'AÖ
SpiolofüE imb Ijatibidjtiftlidje ßinltäge. Cpfatm 50.51.)
^^folm L. L.
S)al tft auä) ein rec^t fein !oftli($§ pfel=
midien, [ö. 1.] 'tufft' vel prebiget. Ser
rufft flU(J}5 er au» mit bem novo Testa-
mente, [ö. 13.] öertoirfft sacrificia et vete-
rein cultum, dicit futuram praedicationem
aliam quam [in]evulgauda toti mundo [ö. 2.]
3ä 2, ä i. e. Euangelium fol fönten ex Sion Isa[ia .2.
[ö. 3.] ['tempestas']: S)a§ ifti Euang[eliura,
baB ha folt umBferen lerusalem et totum
mundum. Totus ps[almus pugiiat contra
iusticiarios. [b. 7.] 'Ego Dens.' ba er tarn,
fngten fie, 6r lrer§ nic^t. 3ft jo liec^t
gereb, ba§ ein ünb moi^t öerfte^en. [ü. 14.J ». u S;Qnd(opffcr) : 'S)and
S)a§ bu geloBb l^aft, ba^ er bein ®ott, ^or,
quod sis peccator et audi graeiam. [ö. 16.]
InipLio: @inb bie 3"''^'^ ^^ omnes impii.
©in feiner tejt. [ö. 18.] 'ßeufeft' ift iiHiXin^is steht r: (ober Betoilligeft)
BeluiUigeft. ^ ©inb bie ße|er fein descripti.
[t). 19/20.] ©(freien: Seftern unb fc^enben
un§, [b. 21.] opera, Ipsi, ego habeo iustam
causam, deus seit, ScÜLJcet ipse deus. SBeil
id^ fdjtocige, putas te iustam causam jc, sed
veniam jc. [ö. 23.] Vides hie %'erum [.1]
cultum f.2.]. Euang[elium, i[nfragratiasagere.
10
so
^^^falm LI.
Sa fompt ber ^principol pfalm.*
[b. 6.1
9iein, "heilig, unfdjulbig feieft, unftrefftic^
erfunben toerbeft.
|b. 7.] 'Sunblic^em.' 3ft ein f|Ql6e gIo§. ^ä)
muB ein groffer ntube ijaten, ba§ icf; bie Sente
3U ©unber fol madjen. [b. l:?.] 'S|piritus
sanctus' nui» ba fein, Item externa puritas
LI.
?Iuff ba§ bu rec^t (Bleikft)
jnn beinen inortcn, Hub (nidjt
mugeft geftraffttucrben.) : 5(uff
baä bu rec^t fbefjaltcftl jnn so
beinen inorten, Unb (rein) (r)
rein Heikft /•/'
35
2 .50. r 18 Befier erg. ot§ 2.? jc^ttJcige r ickdtrlwU
34 mube] = 3nut? oder tnunb ["!]
') Luther icill mit LXX etc. T^nj statt yirii lesen..
bie *Pfalmen Unsre Ausg. Bd. 38, 36 zu Ps. 51.
25 cultum )■ 27 .51. r
') Vgl. Siimmatieii übet
i
5protofotl iiiib ()niibfci)tift(i(i)e ginlrögp. Oüfalm 51—55.) 5.(7
vel \al^, ut sit absolutus. [o. 21.J 2;a§ n)cr=
bcn anbere 'farren' fein.
[S8I. 154»'| '^ialm LH.
jDa ftnb plagae [2] qiiatuor [1]. @| i|t
toar hJorbcn an §[61309 ©eorgen.
^4?ialm Uli.
[b. 1.] ©te mod^cn musicum iustrumen-
tntn, l^eift clionira. [o. 5.] 'fagen loHen',
ftioEen nid^t ^oren prebigcn. %
,0 «Pfolm LIV. Lim.
[ö. 5.] 'AlieDi' vel siiperbi. ^ä) toil 'bic
ftol^en' ieijolkn, quia sequitur: 'trolige.'
[t).6.] Defendit per principein, consolatur per inp.c crljelt unt, dazu r: in .su.sten-
pastorem, per fratrera iiivat, vel per angelos. taiitibiis aiiimam nieam.
15 S)et §evv ift in bcn, bic micf; crtjoltcn. V[ult
dLicere: Omnia quae sustentaDt animani
meam, sunt divina, ut verbum [Sacra[nien-
tum, defensio principum] jc. Etianisi per
hominem fiunt, tarnen, sunt divina. ^
» <|?falm LV. LV.
3ift ber lange unb boje pfolm. [ö. 3.]
'3Bie \i) |o Heglic^ jage unb l^culen.' [ö. 10.]
'freöer, vis, violentia, injuria, [ö. 13,14.]
Sßenn bu c» boc^ nic^t t^eteft, scd mein
25 feinbe 'pod^en : ^oc^ räumen i. e. rtenn fie
meinen pax et securitas, dum securi sunt
3ci. 65, 24 in vita. 'Antequam elament, exaudiam eos.'tuD i« leBenbig jnn bic ^cHe "«/,
dazu r: dum securi in vita
[ö. 20.] Non mutant pellem S tilcitcn in con-
M temptu, 'futd^ten ®ott nid^t'. [b. 23.] Sßirb
bid^ otbinim. Joseph ad Jacob, providebo,
curabo te. §[etjog ©[corg ^at bcn aHegirt,
sed \iO.^, quod sequitur: 'lacta^ cogitatmii
tuum, ]§at et nic^t gefe^cn.
1 fol^l Salus oder saltem mi!(/lich 4 .52. r 7 .53. r 11 JA. r 21 .55. r
bet tanae c aus ein Ion9e(t) 23 ü-cn r
') Sprw. = bleiben sich gleich; vgl. Unsre Ausg. Bd. 34', 475, 9.
35*
548 !ptotofoa imb f)nnbfii|rift(icf)c tfiiitvägc. ['^]alm 56—59.)
'l^ialm LYI.
2Ba§ ift ber (S^urfuvft öon Sacf)icn. bcr
Betler, dicuut Cesar Galliis, ia§ ift ein
gulben bcrfid^en. [o. 10.] In die jc. [b. 12. |
3ft oblaS, lilji'o [b. 13.] i. e. numero i. e. vota 5
iHca, quae tibi facta suut.
^^^falm LVII.
[ö. 2.] 'ungluä' ober fc^aben, Juiros. [o. r>. |
Cubo: 'lig.' [ö. 7.] 'falten brein\ boS laut
SBot. [0. 8.] 'fiereit': gcltitS. ^ w
^^falm LVm.
[ö. 5.] Veueuum, nos vertimiis: 'lüutett.'
[b. 8.] 'äerge^cn', tnie @i§ 3erget)et. [tj. 10.]
Sir ^eifft eilt 2opff unb borii. ©ic ej=
}3onintv ein Sopff. Sßoltcn gern ju 3eru= i»
falem fein unb opffern. ©olt ein born I)ie
^eiffen, ber nid^t ju f refften fompt. Est
sibilatio Spiritus sancti. Tuniescit uterns
mulicris unb fol etlbaS gebem et niliil tit.
Sic ber S)orn, Jrec^ft tjcr, broet unb »uil so
ftecf;en. 3(ber ein S3altir !ompt ' ,'C. Vctus
[translatio] etiam habet nostrani sententiain.
[ü. 12.] S)a§ ift [ultimns] ein feiner versus.
[S8t.i57»j--' ^^falm LIX. LIX.
». s (Sie lauffen on meine fd)ulb: 25
Sie lauffen, on meine fd^ulb
«. 6 Ubelt^etter finb: lllieltrjettcr
finb. 6ela ■
, :!
2 .56. r 8 .57. r rmn r 9 (if) taut 72 .58. r .13 3Ctflet)ct c aus »ei-=
9c()et oder umyeltchrt 14 T^D r ©ie] oder Sir [fj
') Dei- Gedanke, der hier nur angedeutet zvird, ist sclton aufgeführt in Uvindjcil bco
Soimctftficnä (r-gl. Unsre Ausg. Bd. 3S, 9): 'ühn [-3 toiitpt ein bniir mit i'iiifin bcil bvciii, cljc
fic Ijnrt unb rciff metbcu ju fiedjeu, unb luirfft jic nibbcv tuie ein »oetler, Senn Wolt lefjt bie
gotttoien luol toben, nbct fie muffen jr brclucu unb toben uictjt nu^fiitcn, (^x fiijictt'S alfo,
bn^ fie muffen untetgcljcn, el)e fie ti nu^tirijten, lüie Snul, 'Jlbfnioni, '•^itjdvno unb nlten lljvnnneu
gegangen ift. ^) Die neue Zdhlung der Blatter springt gleich von Hl. l.'>t auf Bl. l.'>7.
') Alter Text = Vulg., neuer = Itehr., LXX.
!Ptotofon iinb (janbjd^tiftlicfje Sintrögc. («Pfalm 59. 60.)
349
[b. 7.] ©ic lauffen I)in iiiib tragen ein t)te
au§ )c. Sie Inuffcn ^n fomen unb öon ein
anbcr. [b. 8.J (iuis amlit? Ut iain ,§[CV309
^l^einric^. quls audet dicere nie esse Incen-
5 diariiim? 9Ber \o\B mcrcfcn, luiv iuollcn \o
fubtil ntad)cn. [H. 9.] 'Socken': toie fein ift§
bevborgen. [ö. 1 l.J 'deus praevenit nie miseri-
cordia' siia ahiiiidanter, facit praevente ire et
abundauter ire iiisticiani. Vel dciis facit
10 excellere suam niisericordiani vcl: niaior
est de! niisericordia, qnain ipsorum nialicia.
Coraiu deo rcdit in boiiarn ilia malicia
D[ucis Henrichi unb bQ§ 2anb lüirb 9erci=
niget. Ista sunt temporalia dona et homines
15 fiunt vigiiantes. Misericordia [dei seniper]
ergo .«uperat iliaiii nialiciani. Vincit in inalo
bonnni. ©ott t()ut miv ntfjer gut§, benn
fie mir BofcS tf)un !unncn. tSi iiii male-
d[icuiit, tu beiu'dioe.s. Si nocent, ijise iuvat.
20 Statim seiiuitur: laf) fef)en, i. e. £q§ fic mir
jd^abcn tf)un. [ö. 12. | 'bnS mein S^oltf nid)t
bergeffe.' fac eos instabilo.s, nt Kam. h<iil.^
l^etft exercitus, facultas, [ö. 13.] Verburn
oris ipsornni est pcccatuin lal)iornm ipso-
2s nun. 2ßa§ fic prebigcn, ha^j ift lauter funbc
unb 'bcrf)arrcn' brin, et capiuntur in super-
bia sua, 2lt§ SBel^el, (^h-IiIous. [b. ]6.|
SBolIeny nuirniurare 6et)altcn, <|uia niale-
3cf. 8, 21 dictuni deo et regi siio lesaLia 8.
30
I). 11 ©Ott his feine ©utc nnl, dazu
r: -\- und <un nnhrcn lilait-
randc: Misericordia dei sii-
perat nialitiain. Darunter:
[GL] + ©Ott tf)ut mir mcl)r
gut», benn fie mir bofcS tljun
funnen.
>■•. 16 (Reuten) : murren r
fat(t) lucrbcn: fat K'crben
» 18 ^d) )üil bir mein .öort lob=
fingen: 34) toil bir, mein
.^ort, lobfingen
*|JfaIni LX.
[b. 2.] Phrasis orauiura linguaruni: h)Cr
12 taufent fc^ledjt, ber fdf)tegt ben ganzen
35 exercitum. jb. 5.] 'baumelten', v^ult d[iccre:
ba§ lüir ju nid)t finb toorben. [b. 6.] 'Sid^er'
vel quietos: S)u ^aft oüjeit ben Seutlin ein
1 .59. r 72 illa c au» nia II Ista c am Kst
citus, facultas oder exercitus facultas S3 .60. r
') hau] Uebr. r,bina
LX.
duiia] l)un,i möglich 23 exer-
)0
'^xotoioü iinb Ijnnbjdjviftlic^e ©iiittäge. (ipfalm üO— 62.)
diicciu auffgeiüorffcu. Liberavit sepe eos
subiude alitjuo iudice seu rege suscitato.
Est coiifessio prionim beneficiorum et sacri-
ficium laudis, ut iinpetret similia. Vexillum
tücrc fetn.^ [ö. 7.] ba§ ift fein, ba§ er§ fein
„freunbe" vel Sic Ben nennet. Sic iam,
(juando popLiilus gefttafft, semper dedit
salvatoreoi, Ut sub Säule fuit populus
dispersus, iam cou[iBl. 157'']stituit regnum
perpetuo duratunim. pro hoc gratias agit.
Dedit mihi ditionem iu salutem populi.
|t). 9.] I^eift ntc^t proprie diicera, lompt öon
hok; finb bte ßan^ler unb rete, qui conduut
leges et regnant in pace, non in hello; ber
fc^oppenftueF ^u Seipjig. Tlaä) bem regi mu»
er geben bic brachia* in pace et in hello.
V|ult d[icere: ^ä) ^a6§ regnum, ba|rtn iä)
[jlueieiiel)! furften tjafie: bte ba friegen et
pgo mit, Et benen, qui legih[us gubernant:
Sanberete. guberuator [meus] ludas, 'Ephraim
ift fortitudo', füret ba§ fc^Juerb, luda guber-
nat, [ö. 10.] Philist[ea freuet fid) mein.
|ü. IL] äßer ift bet, ber foldje Inunberlic^
bing tl)ut? S)er auä) ein signum !^at auff=
gclnorffen iu meo regno, ba§ bie Scute jn
mir fallen jc. ^
». 7 bcine (freunbe) : beine ["Sieben], s
Da;u r: Lib[roIud[icum Sepe
liberavit subiude aliqjuaudo
(regn) Iudice suscitato, qui
quietem daret. Signum i. e.
vexillum.- lo
,11 1.9 Diealfc Glosse ((?^urft) 'i^enn
jnn Suba loor ber Äoniglic^
Stom.) ist gestrichen, dafür r:
[Gl.] tempore pacis jjrinceps, i5
quilegibus non armis gubcrnat.
35
^folm LXI.
[b. 3.] 'A fiue terrae' [servat terminum
etiam], [ö. 6.] hec hereditas, opus. In
Hiob sepe ^eifjt 'Belofinen' ^
LXI.
»•7 S)u gift: 2)u gibft rh
30
^falm LXII.
[0. 2.] lualten, murret, tobet nic^t; ^^aulu§
'^ot biel gelitten mit bem lüort sine murmu-
ratione, ftill fein, fii^ leiben.
Lxn.
3)}einc feele (fjarret nur anff)
G)ott:''JMnefeele(iftftiUc3Ül
@ott. Das Stichwort der alten
1 ouff r 13 p;n r lö regi] rege Es 16 er oder c§ 19 ego mit] ego mil[ito ff]
bcncn, qui] (lenique /"fy 20 gubernator(es) fmeus] 2/ 3>cr c at« 2o§ 28.G\.r 32 .62. r
') Sinn: Luther möchte gern Vexillum [deuUch etwa ^ä\jnln\\J statt signum.
-) Gedruckt wird folgende Glosse: Historia ludictum et Rcgum testatur, subinde Duces
su.scitatos, qui quietem darent et liberarent hunc jiüpulum. ') = Scfuiffctistichl,
Sciw/f'engericht. *) brachia = Unterheamte oder Teilkönige.
<l>tolofoII iiiib l)nnbirf)tiftlic§c Pinttägc. (':^\alm 02-64.)
351
[ö. 5.] Cogitünt fic, toic ffic in er mbcv im;,
ftoffen], 'in bcmpffen', vt cxpcUant. 3llk
gcbanc!en [iub, W\^ fie in er unter rciffen
10 unb bcmpffcn, ne seil, exaltotm-. [ö. 7.1
31iskabi^ Mafien Inir a\]ät '©cf)u|!' rebbirt.
|ö. 10.1 \^'f'\ '®roffe Seutc' feilen auäf: 2)cr
©pritrf) ift mir offt furfleljalteu [ab] adver-
S>iob39,3if). sariis. Eisle[bins et alii, Sic in Hiob [39]
15 serael deus loquitnr. ^
Glosse ((.^arret)) isl gestri-
chen; darüber: ((©tillc) ba§);
darüber: (©tiHe). Die alte
Glosse ist am Schluß ergänzt
durch folgende Worte: murret,
tDBetnid)t,IeibetficC;unbt)arret.
bempffen unf, dazu r: (i.e. ne
exaltettn-)
im t)cr|cn aber fhicfjeii fie:
aber im Ijcr^en fludjcn fit um
^^fnlm LXIII.
[b. 7.] Ibi videtis, bog man vigilaiidt),
dormiendo mebitirn verbum. [ö. ll.| @i
ttirb inen geben, tnie ben . Tunern ^ bic bon
20 'fud)fen' jeriffen tocrbcLU. [ö. 12.] 'Rex'
dauid. ©ie follen aber 'fcfjlneren'. Vivit
dominus, David est Kex. ^
<l?falm LXIV.
[0. 6.] 'Quis videbit?' Ut .^terjog ©[«"19'
25 •§icrj09f)[ein} [Don Siraunfcf^lueig] et pf äffen,
[ö. 7.] 'öerfcEllagen', intiinum vir! et pro-
fuudum describit, proprie .^Lf^^JOS ©(Corg
et fein mcudjele^. @ie ttJoEenS ^eimlic^
machen et fd)icffen, |t). 8.] '?lbcr deus toirb
30 fie pto^Ucfj fdjieifen', baS fie e» fulen »uerben.
[ö. 9.] '^r eigen jungen', [ö. 10.] ba§ ge^
fc^id^t vere.
£)a§ bie Rabini nostram translationem *,
non est mirum, quia niiiil tenent de re.
17 .68. r videtis c aus (wi)deti3 '21 Vivit] Viv(u)t Ih 24 .04. r
') Mislcabi\ Hebr.: ■'aarp. ssr^a eigentlich §ö^e rfßl. Jes. 25, 12. Als 3uflild^t, S^u^
z. B. Ps. 9, 10 ; IS, 3 ; 4 6, 8. 12. ') Vyl Tli iele, Sp-ichtvörter Nr. 32 7; Umtrc A ics<i. Bd. 41,718, 13,
obige Fassung nur aus unsrer Stelle belegt. ') Sprichw.? •) Frg.: ablehnen.
öo:;
55vototon imb t)nnbicf)viftlid)c eiiitvägc. C4;fa(m 65. 66.)
qSinIm LXV.
[iPl.158''] [0.2.] '^n bcr ftiüc*, [fic^ leiben]
mit gebult, mit tioffnung [§ovc, f(f}toei9c,
Scibc"] Tibi sileutiuiu iaudis 'in Sion', hiä)
lotet man sine hesitatioue et murmuratione,
SBenn lein murmuratio est, tum est laus
.2ii'o[f25,iidei, Tria nomina filiorum Ismael Mis»ia \2]
dumn fl] 3IasM [3] [aiidi f(f)ltiei(je et leibe],
patere et abstine, ;^ore, jc^lueige leibe, laut
nicf)t de animo, sed de tempore, @a fol
aber nic^t temporis fein, sed aninii, tran-
(juilliter, tianquillo auimo.
[b. G.] '3BunbcrIic§' regit, quod audit pecca-
tores, non iustos, et liberat eos supra vires,
inirabilis ergo itisticia. [ö. 8.] Yerbum pro-
jH-ium t)ei[t: ben [strepitum], sonum, quem
facit pluma, vel ftoenn man] in ein t)oIlj
t)in ein vaufft^t. [o. 10. | 'äöeffevft e§' i. e.
gibt* im regen, ha?^ raufdjt baöon sclm -^
sicut vinum raufdjt iu lacum. projjrie I)eift
'inebriare', quaudo im regen gtbft, ha^ C§
ranfcf}t. 'iw''''"'g': !>"§ iin fein fd)aben ge=
fd)ict;t, ba§ fein solidum Uicdjft.
^^Jfflli" T.XVI.
[b. 7.| Morc: amarus, iuobedieus, Son;^:
.moic2i,i8. L'orebellis. deute[ronümii 21.
LXV.
V. 2 (innber ftitte)^: ([Ijnn gebüIt]).
In der Glosse S)iefer *^^falm,
lobet ©Ott (nmB ftille) frieb=
lid) 3cit. sind die gcstricliencn
Worte (umb ftille) erscfstdurch
umb gute rh. Darunter: [GL]
((©ebult)) ([©tiüe]) (bal m)
2sn ber gebult (Stille) 'ixy^
mon fid) leibet, ftiHe ift trau-
quillo animo contra mala, cx-
pectans deum.^
t>. ■. (bem) l)eiligen Stempel. : bei=
nem \rh] t)ciligen iemjjel.
I.XYF.
» II S)u l)aft unö (bradjt jun eine
SSnrg): Su i)aft uns [laffen
Ijnn ben tfjurn] Incrffen r 30
2 .65. r :il4 |.5(orc bis Sicibc] avi oberen Blattrande unt ö to6ct man (bic^)
" 15110 peccitores (.-luilit) zii. ITjlS
27 .66. r
'JjlO taut nic^t de zu Jin bcr ftittc X. -J i/czo;/cn
Verljum proprium steht r: "psir 21 va(i)ufdjt
') Der alte Text bleibt. '■) Y(ß. Thiele Nr. 25'.». ') Die Worte tnui(|inllo bix
(loum fehlen in der f/edruclcten Glosse. *) gibt = OÜft. ') |cl)u] icohl lautliche Nach-
IriUhmij des Geräusches ^sonus/, wenn Wasser iu einen lacii.s piirr = Wassertrog, Tlassitt/
rauscht, strömt. ') Geweint ist wohl V. 7 w'TKi'n = bic 3tbtrünnigcii. — Lnthci- .stellt
ivieder rerivaiuU Idinijenäe hebräische Worte und ihre rerwandte deutsche B&leutung zu-
sammen: More von nna = bittet fein, ~ra loibctfpenftig fein. — Die Stelle 5. Mose 21, IS
und 20 lautet m^ai -iiio
^totofott unb l)oiibi(^tijUi(^i: (Siiittägc. (malm 66-68.)
jiio.H skhi r: -\-
[ö. 18./19.] Ab eflectu argiimentatur: dcus
exaudivit nie, ergo sum iiistiis.
^^nliu LXVII.
s [ö. 8.] 'furchte' vel ct)i-c in. %
i^Pfalm 66, ll]' S)ü \)a\i iin§ laffcu
in bic Surm geliiovffcn [<;('rin;inic(': 5Hm
in beim topff- unb tuirff in inn Ifjuru].
[Ad 66.] Non e.st fallacia, sed violeiitia,
10 ba§ man einen mit geltmlt in 2;urn »Dcrffen.
Est verbum militarc', [in] castra, obsidiu-
nem. 6§ mu§ ein genmuvt tf)urn fein vio-
lenti laquei, Pau[lus in cn.%todiis. Et Act. 10
Paulus et Silas. Sßcnn man einen biete
li r)ie auffm fdjlou in f^nvn Unvfft, bev ligt
Quff ber aSurg, 3)u ()Qft un§ auffS fÄ}lD§
gefnrt. Esse in arce captivuni et dcfensiira
ift jlueieilei). %
'^\a\\\\ LXYIII. LXYin.
20 [ö. 4.] Suavis erit somniis* tuus alibi.
U[njer ^\txx ©[ott bifputivt nid()t, lt)ie öiel
spherae nm .§imel \\\\ii. Inter liniitcs'*
[i.e.] '^u fclbe.' aSJer ju felbe ligt, bev
ligt inter liniites. [b. 16.] Ubi i)ins error
25 et impius cultus. hie nunc veri cultus,
cognitio dei fides; quando isti diices jc.
[ö. 18.] Distinguit Sinai, in qua non verbum
irae, legis, sed Euangelii. (331.158"] [b. 21.]
5 .67. r 6 (.68.) r 12 acmautt (fc) ttjurn 20 .G8. r 24 inlcr fehlt Hs
27 in r
') Nach der kurzen Notiz zu Psalm 67 in Z. 5 tcird noch einmal auf Ps. 66 zurück-
gegriffen; daher auch die (.68.) Z. 6 loieder gestrichen. ') Nicht hei Thiele. ') Hebr.:
m«T3 = 5U^ (so Vulg. und LXX), bedeutet audi Ser|d)Qnjuiig, S3utg. *) Vutg.: Si
dormiatis inter medios cleros. ») Inter limites] In den Sonderiihersdztmgen des
Psalters von 1524 und 152S soicie in der Übersetzung des III. Teils der Bibel 1524 und
1525 hatte Luther übersetzt: Sfficiin l)l)t ligt jmiüdjcit beii grenjjcii . . . Hebr. bedeutet wörtlich:
aSenn il)t xu^en loetbct ^loiidjcn ben Sie^^ütbcn . . Die alte Übersetzung (©tciijEii) loie
die neue: 2ßenn jt ju gelbe ligt ist tcohl entstanden durch Verwechslung von D-inBiü
= ©rciijen mit n';riB"r = S3iel)I)ütben.
iö4
5Ptofotoa unb I)nitbjii|tifllici)i' Giiitvägf. ('^»falm 68. 69.)
G§ tft frfjabc, ha?^ man ben bcr§ lüdjt ledjt
geben |oI funnen. SBir Mafien ein ®ott, ber
bn Ijelffen fan unb Dom tob erretten, [ü. 23.]
i. e. ^ä) tüil etUt^e f)0len ex Tudea et gen-
tibms. [b. 24.] i. e. üt viilnereturi pes iu
saDg[uine, Verbum proprie significat con-
l'f. 6?, 22 terere [confringere], ut supra: [ö. 22.] con-
teret capita impiorum, Machatz. [b. 27.]
i. e. propter foutem Israel.
Sic exponuut Rabini Bibliam, ut omnia
flectant in gloriam suam, et excludaut
gentes, Metaphfora mag fein], [ö. 28.] priu-
oipes Inda sunt congregati sunt, obruendum
niundum, cadaver diaboli. [ö. 31.] Ecclesia
papistica ift nic^t propter cultum dei, sed
quaestum, rtdfiten impios cultus an propter
pecuniam, Ipsi percussi amentia et cecitate
ut s[eriptura sancta dicit, et nos peteremus
sententiam ex eis. Unjcr pfalter ift aureus
gegen ber ^RaBinen.
[ti. 34.] i. e. In omnibus celis, In alio caelo
habitanius nos, in alio Xorinbergeuses. 'S^tn
t^folmen trerben bic Rabini nid^t Beffer
machen, bcnn Jt)ir in gemacht Ijaben. Tan-
tum captant, ut cavillentur nostra. %
u 31 S-ic "ba (treiben) unib ©clt§
JuiUcn : Sic ha + 3utretten [rh]
unxb ®elt§ tnillcn. DarnHtrr
(Srüebcn) und [Gl.] + (3u=
tretten) 2ßic bie §f>^9^fi ^^^
lüoffer 3utrettcn unb truebe
matten, ba§ nitfjt ]n trincEen
ift. 2Ilfo jctretten unb madf;en
truebe bie fc[}rifft alle 9?ottcn=
geifter.
»■33 3rß'onigreic^:3iril'6mgrei(^[c
^fnlm LXIX.
fb. 11.] ^ä) t)abc Don ganl^em tjer^en
unb bitterlid) gclocinet in meinem fnftcn.
[b. 14. 1 Ego oro ad te in tempore bcnc-
placiti.
LXIX.
1-. ' £a§ nicf)t f djomrot lucrbcn :
£aä nid)t fd)amrot ibcrben au
mir rh
». H 3($ aber bete §g9i5){ ju bir,
(hjeil bu gnebig bift) : 3^^) n^"'»^
8 ^fachatz] durch Strich zu significat /. 6 ijezoijcn 10 eis c aus eos 34 .09. r
') Hebr.: •j'rnsn] yr.^ bedcuM: 1. IjctiimjcljüUcIii, 2. jcrjdjcUcr., jct(d)iiiettetii.
'4}totoroa imb ^niibidjtifUic^i: eiiiltöge. C\i\a\m 69—73.') 55r)
Bete lö^Wi ju bir, 311V au-
gcnemeu 3fit.' rh
[ti. 27.] *9ir)umcii', Coiifulit, ^d) meine ia,
e§ yet) mit beit '^iuhcn \vat luorbeu, (S§ »oirb
5 bell iJ-Hipiften erger gctjeu. [ö. 33.] Cor,
friffcf), Uä fein. Ecdesiam dabo geiitib| ii.'f,
fic foUcii ba§ Innb erBen Dens sempcr liKjiii-
tiu- coiicretive, 3)olc£ mit bem Sanbc. ^
<PfnIm LXX.
10 3(I§ ift§ de fide, de jnimo secimdo
tertio ])reccpto. Tanta sapieiitia fluit e.\
prima tabula. 2Jlan fül decaloguni \o t)od)
eliren, ba§ man nichts licBerS auff erben fol
l^aBeu, quia oiiiiies prophetiae iiide maiiant.
^fa(m LXXI. LXXI.
[S3I. 159»] [ö. 4.J homefs, bittern, formen-
tati proprie. Vetus tran.S[latio, noii cogiiovi
literaturain, et Christus uon didicit literas,
pro Minoritis. fu. 16,] Memorabo iusticiae »• le ^d^ prct[e aßein bcinc ©eredö=
ao tuac solius. tigteit.: 3«^ P^tfc bcine ©e=
[ö. 20.] 'Ex tieft .' Sinb feine expericutiac bi§. ^
red)tigteit oUein. um
^<inlm LXX II. LXX 11.
[t). 4.] Depravatores : bie t)er!crer, ijui m ». * Scftercr luil
25 patiuntur vini, ift m^er bcnn 'Iefterer\ Est
paena, quam irifligunt, vitn iuferre j)ropter
pietatem. S^ie 'Sefterer', fdjenber. [ti. 6.]
Vellus, ha leiben toir not.'^ super tonsum, ift
obgefdjoren ftooUe], nou iu pecore vivente. ^
^^fnlm LXX 11 L LXX 111.
[tJ. 6.] Cinxit eos superbia tanquarn tor-
ques.' Torquati sunt superbi. '[frebel]
10 .70. r 10 .71. r homelz] Ilehr. inain 21 .72. r 25 (vi) vim 2» 29
iteht r: hactcnus .2. über iuxta li^lii^raeos 31 .73. r
') A'^euer Tkct = Hehr. ')r Luther tvill sagen: Es mangelt uns am reckten deutschen
Wort wie z. B. Wildschur. ') Hehr, bedeutet wörtlidi: ©tolj umgicbt pc löic ein §nl?(je|c^mcibc.
556 !prolofoll Ulli) ()niibirf)tifllirtjc eintrage. (i>icilm 73.)
5Jill§ \wl gct!)an ^etffcn', taiKjuam tonjues.
[U. G.] 3ft luol gcfdjmucft bing [unb 'h)oI=
getl^an] Ijeiffen', oHeg loa§ fie tfjun. [ö. 7.]
OciiH i. 0. persona, gestiis externus eonini.
6» gi)et baf)tn ^r lere, ^prebigen, q[iiamqiiain s
est summa [iniuria] fidei, tarnen tnu§ rcd^t
fein iinb 'Brüftcn fic^' baju imb f(f)ta'^cntob
pios tob. [ti. 8.] Veritatem et Euaugeliiim
machen fie 311 fc^ottben, mu§ heresis, error
t)ciffcn. [ö. 10.] SBcil fie ficfj fo i)oä) l)tlm 0 10 (ber) 5p6kl: [ijljrl %^bM 10
et iiiifcv *loct[rinam fo fdjenblicf) öei'bammcn, (T'etm fie gciiieffon iic§
fcÜt in ber ()auffen ju, Taiito|logiani [vollem limffevy luol.): (llnb [fie] ^k=
esse], esset iit aquae, significent populum !^en fie föiel] Oll fi(f} Itie [öiel]
i. e. multiim populum cougregaut sibi. Sic öiel tunffer rh) llnb laiiffeit
Ecclesiam vexaut. Aquae pleuae nou signi- tjtjn Jll (init 1)) mit I)ailffcil, 15
ficant qucstum, Sed l)a6en discipulos bie tote Uiaffev ih
fuÜe, e§ [flciifft] leufft in ju, tüie boS liniffev.
Mas^ pro|)rie eiicere, Aquae plenitudiuis,
uitb mon Icufft in ju Joie tooffer ntit ödI=
ligcm Inilfft.^ Impii lio[nnues seducunt et 20
seducuutur. ^ic^je" ba§ Dolrf au§ ber üvc^eit
[exugunt, emungere]. ^^ft nocf) al§ de culpa,
uon de pena ut ludei. Atpias exprimerc
duras est metap[liora blauditiis exeomiuuui-
cationib[Us et terribilibus sermonibus jicijcil 25
fie bie £eutc. [«I. ISO"^] A(|uae multae,
populi mujti. [ö. 11.] dicuiit, vos cstis cx-
conunuuicati, non curat vos, sed nos, vcs
maledicti. Sic loquuntur ut ps[almus liic jc.
(ö. 14/ir,.] 3iae ©LotteS ünbcr finb geplagt. au
[ö. Vl.\ Hi iu pace et divites et damiiant
nos horribilis[sime blasph[craant. |b. 18.|
lam venit paena. [ö. 20.] 58ilb vel fd)cnteil.
.^ier3og ®[eorg ift ^n Ineg gangen loie ein
tvaum, al§ ()ett§ ber SMt getreunict, «piod .a
vixit. 5J?an arf)t ir nid)t ml)cr, ueo reli(|uit
niemoriam, ba§ et et)un§ gut» gett)nn I)a6e.
[ö. 21.] i. e. c§ beifft midj. [ü. 22.] Sie
C) (superl)ia) [iiiiiiri.-i] 12 {[ouffcit s», (I'^t expa) 7.S' yla r 21 iliiras (liaho)
est 29 Sic c ans .Sicut
') Hehr.: iss"; '■') laiifft = Snuf die gewöhnliche Form in Wittenberijcr Drucken.
ifrotüfoll unb t)aiibid)tiftlid)c (Einträge. Oi'liidu l'-i. 74.)
r)Qlten für narrn coram tko, sed non sumus,
ut sequitur. [u. 23.] 'sempcr tecum.' [ti. 24. |
'@5ren\ ba ift retributio. ^mc ge^en unter,
pii habent hie bonani fortiinam (;t illic ctor-
5 uain cteriiam. [ö. 25.] S)a§ ifüb iä) gelernet.
@§ ift ntd^t§ ju f^un umb gelb, e^r vel
contrarium, unglitcf, ormut, sed sie, ut
habent illi duo versii.s. [ü. 28.] Opera tiia.
lies facilis superbia divit[is. [Sex dieb[us]
10 rem tuam narrabo in .10. ))raecepLtis i. e. ba»
iäj öon beinen fachen fage. faeultatcm. In
sab[batuni nieiim. (Sr toil sabbafum 'polten
!^te oHe tage i. c. bQ§ aHe§ fet) betn fad),
h}Q§ tc^ rebe, lt)a§ tu faeis, et [quod] nos
li debenuis facore erga te. Sex dieb[us ope-
rib[us et bende tcc^t betn bing au§. all
fol exclusiviuii geben. Annuntiabo tum tuas
res. Omuia qnae narrabo. Omues ho[niincs
i. e. ipse est omnis lux mundi i. e. sine
20 illo nulla est lux. •!
D. 28 2)a§ \ä) öerti'inbigc (loie bu
c§ ntadfjft.): Xa§ id) üertiin=
bigc [aüein bein tl)un.j
^|o(m LXXIV.
[ö. 3/4.] Sßenn [man] bie üri^en [loer=
tDuften] tüii mu§ man ta§ ßoangeliuui öei=
h)erffen et @o|en brcin fe|en i. c iinpiam
25 doctrinam. [o. 5.] ©te Joerffen 'bie cjte'
auff, ha§ man§ fitjet "blicEen\ [St. 160»] [ö. 9.]
Unfer I)eiltgen, Sacramcntum et verburn,
"fe^^cn Unr nid}t'. (S§ leit batniber mini-
sterium et Sacramenta. [ö. 12.] 'Est sal-
30 vator omnium lio[nunum, max[ime fideliuni.'
Sßem ge^olffen itnrb, bem :^ilfft ©ott, bcr
Teufel t^ut§ nic^t. [ö. 13. | 9hi fompt er
in§ giotc nteer. [ö. 15.] er gibt 2öaffer unb
burr, er gibt unb nimpt. |t). 17.] '©ren^c'
35 g§ toere 3"t, ha?' cr5 bem Surrten aud)
\ä)xex fe^te. ©r ift§ ia, <iui constltuit fines jc,
sed certe non apparet. [tj. 20.] '^cmerlid;',
LXXIIII.
bie g(gf)te: bie g[jt]e
4 lialjent] liabet Us ■ 4;5 cternam eteriiam] wohl verschriehen für eteriiam vitim
oder gloriam oder foitiiiiam H illi c aus illa // faculluttni durch Strich zu rem X. 10
gezogen 22 .74. r 24 @o^en c aus flogen 2ii manlman {ie 33 aDBafjcr c aus flitt
558 ^Protofott imb f)cinbicl)riftlid)c ©iilvncjo. CHfolm 74.)
['^eriffcn'l luiuria est habitaculonira. SBenn
ein ftab fein geboloct tft dicitur äÖiten6[erg
est lux saxoniae, quando vastatur, non est
ibi lux, sed apparet quasi caligo jc. %
i-fj. 34, 18 S)ie ba trügen Ezecli[ielis .34.^ Pro- &
fundum aquarum, bQ§ '^ot^e lüoffet i. e. bo§
befte, ba§ tcin. i'eliquum turbatum. Et
iuj. 32 .32. de rege Aegypti. Tu gloriaris in aquis,
postea maä)§- txüb. [psLalmus 68]^ Sa
23apft pictus, docet iu vaccas nemen vxxlä) lo
unb Ic§ gnug, postea etiam gelb, turbaiit et
confunduut omuia, qE§ umB gelb. 2. Pet[ri .2.
2. si!cui 2, 14 'gtn ■^ev| burdjtriebcn mit gei|.' Prover-
ept. 25, 56 1j| iis .25. fons turbatus, äßenn impius in§
^Regiment !ompt, pereuut iusti, quia turbatus u
2. ffov. 2,i7est fons. 3ft ^^6 administratore geteb. 'Cau-
ponautes [adultjerantes] verbum dei questus
gratia.' Uli in nobilis[simo regno incedeut
lupi rapaces, qui turbabunt orania pia, qui
faciunt aquas turbidas, ©ie !^a6en boS rein 2»
ioort empfangen ante papatum, sed non rein
behalten. Nos habemus Euang[elium rein
et aliis dedimus. Vaccae pop[uli et ferae
harundines i. e. sectae faEen brcin et turbant
et propter questum i. e. [pugillum hordei] ss
umb ftnd§ filBer [auri] hJiEen, Ut frag-
inentuni panis. Illam seetam [volutans] bie
fie* felb§ [brin] Itmlet unb madjtS glum^
muttuillig luulct im tüajjer. Primi sunt
iieretici, [Tyranni] post bic morber, bie 30
Ecclesiam persequuntur et occidunt, qui
non volunt paceiii Eeclesiae. [581. ICO''] In
frustis argenti, !^eifft gelb. ^
zn 5 steht r: Ezech. 34. zu T steht r: ps. fi8. 18 regno (s) iiiceilent
') Z. a/]\ bis SU Beginn von Ps. 75 scheint ein Exkurs übet- Hesehui 34 und 32
zu sein, wohl amjeregt durch Ps. 74, 20. ») tnQC^§ = niaciiftl. ') Das Fohjende bis
zu 'A. 33 ist ein Nachtray zu Ps. 08. — Ahnliche Gedanken (33Qpft pictus = ta ift bcr
5|)apfl abgemalt) entwickelt Luther auch in den öfteren Predigten über l'salin 6S z. B. aus
den Jahren 1637138. *) fie = fid). ") = trüb, schmutzig; s. Dietz s. v.
^tolofütl unb l)antiirf)vifllirf)e (5iiitr,igc. c;*foliu 75. 70.) 559
^iaUn LXXV. h\\\.
[U. 3.] Mutamus personam consiilto ',
Status dies vel locus i. e. certo tempore volo
'recte rid^tcn'. |b. 5.] ['Sodjet^l UJcrlaft aiiff-i ".«..5 ä« «pod^et ni(f)t ouff gcloolt
5 l^orn, ut ein SöodE.^ sieht r: [Gl.\ (Ebreu.s) ouff
[bie] Ijorneir, \vd^ Bebeuten
gelDüU.^
[b. 9.] „fougcn", sed melius 'jaiiffen'. [U. 11.]
'Wii geUialt' 3C. Sa ftnb bie ()övtier, Sonft
10 [tünbs tDOl iu hoc ps[alrao, coriiua, pioruni
cornua hjetben aud^ ein mal fortia fein, Ut
certe iam per Euang[eliuni Papatimi va.sfa-
runt, Tunc paup[era cornua pauper. ^
^)alm LXXVI. LXXVI.
»5 [ö. 67.] SBcnn ba§ bcr Znxäe |bQ§ TiorcteJ » <■■ aCe .Krieger (miificn bie ()Qnb
[fur(f|tenl, n^enn er ba» Ijorete, Sed purcis laffen fintfen.)'*: Bii;;u r:
!^a6en» eic^el, non cogitat se saginari ad [Gf.] Scho[lion f)o6en feine
mactatioiiem. Vfult djicerc: (sr mQd)t§ fo, feufte ine()r, tonnen nitfjt
ba§ fie bie .öenbe mnffen finden laffen, haä fdjiatjen, finb feijg unb ber=
20 fie nic^t ein fliegen tobfdjlagen, bie Oor for- jagt,
tissimi [et] bellicosi. @r madjt fie fo toi,
[bo§ fie fd^Iaffen unb] bie f)enbe laffen finden,
friegen [ein] soporem mortis. Q[nasi d|icat:
2Bo finb nu bie trieger, i. e. funncn nid)t
25 ha^ t^un, ha% fie bor getrau i)dbtn, cpiia
er fdjicgt gar nibber, baö fie gar nid)t3
lunnen aufridjten. (Sr greifft erftlic^ unter
ben linden 3i^cn^ tum tnirfft man ben
!^arnif(^. Nos ÜLicimus: .'paftu fein fauft
30 nid^t m|er, nee cor. Non loquitur de lua-
2 .75. r 4 Settoft (cu$ nia^t) ouffä 15 .70. r isjlö %uxät (^o«te) |6o§
l^orete] ffurd^tcnl 21122 toi (boä fie) [boäl
') Grundsätzlich spridit sich Lutiter über solche absiditlidie Veränderung der Personen
in den ©ummoricn aus z. B. zu, Ps. 91, i) (Unsre Ausg. Bd. 38, 14, tSff.): . . . tjabcii löit
im ir bct^ ba» *ptonoinen '3JJea' jiin "lun" Detioaiibctt uiib au~i 'SUeittc' gcmod)t '^cinc', 'üax-
itmb ba» ber üet^ tuiicft-l ift . . . Unb bet gemein Seubjc^ man bie ptöljlic^e berenberung bet
perfonen im tebcn nicfjt hjol fon metrfcn. . . Solc^l ^obcn loir cllid^c mal mct)r gcttjan usw.
«) Vgl. Thiele, Sprichumier Nr. .152; Unsre Ausg. Bd. 33, Oll zu S. 453. ') Hehr, wortlidi:
ettjebet nic^t ba§ ^otn. 1524 und 1528 z. B. übersetzte Luther in diesen Psalterausgaben
fe^et nid^t tjötnex auff ben topff. •) Dieser Text bleibt. ») = aufs Herz; tgl. z. B. Unsre
Ausg. Bd. 37, 24S, VJ; 41,4, 22.
560
^protofott iinb t)n:ibfif)tifttiif)c ^iiilviiije. ^ijatni 70. 77.)
nib[us corporalib[iis, sed auimatis virilib[us.
[ö. 9.] '©tille': i. e. !^oren auff ju fricgen,
dr jnu-3 frieben galten. Sen^erib f)at§ Itol
crforen et Aegyptus. ©ott gebe, bQ§ ber
%üxä anä) no(^ erfnre, [b. IL] Ira hominis
i. e. Ira dei contra hominem, de Ira dei
dictum. 'Reliqniae': ira hie loquitur de
ira dei, ba§ U[nfer §LErr &[0Ü ftrafft. Ira
^Lcrjog @[eor3§ celebrat deiim, sed per oc-
casiouem oEeill (Ut Exo[di .9. de pha[raone)
Sßcnn G)|Ott ein mal ge3urnct ^at, ift mf)cr
ba, ha§ ex m^er jurnen lan. Man hanät
btr, ba§ bie Seute äiuncn. i. e. Qx !ompt
l^elffe unb ftraffc, Et quando hoc facit, baS ift
fein el)r. SBenn bie Seute jurnen, fo loi^eftu,
fo gibftu nic^t brauff, ber Scnte ttiuten, ha§
maä)t \haB bie Seute tnibber bid) toben unb]
tuoHen bic^ freffen, fo legftu el)r ein.
[m. 161^] Unb 2Benn nu m£)ei; Seute
3urnen, SBenn nod^ rnijex toben, triil foI=
gen 3c. 3idj h)il im toben» gnug geben.
(3Bibbei' bid)): addidinaus. Senteutia aliter
reddita. Supra, omnes viri bellatores fran-
guntur aniniis et nianibus jc. ©0 biftu
nitf}t, bir finden bte ^enbe nic^t, qI§ inen,
©ein ^enbe finb imevbar geruft unb bleiben
olfo, non ut ipsorum. [ti. 12.] '@d^rccf[ltc^en':
iani exponit se, @r ift imer geruft. |0. 13.J
So friegt er, ha§ er 'bcn furftcn bcn mut
nimpt\ 2Benn bQ§, fo ftnb fie gef dalagen,
2.<iKoici4,25 2iMr muffen im !rieg bleiben. Ibi auffert
.s|)iritum, ut clament: Fugianius, quia do-
minus jjuguat pro Israele.
Ser TOittoo^ nocturn 'i)ci\ fc^tücr pfalm ^
V. 11 Sßenn (bu einen Wcnfd^en
ftraffeft, ©o mus man bic^
befennen, ba§ bu geruft feieft
anbcre me'^r ju ftraffen.):
Sßenn 5Jienfd^en loiber bic^
ft)ueten, fo legftu ebrc ein,
Unb tocnn fie noc^ mcbr iuue=
ten, biftu (benno(^) [auc^ noc^]
gernft. rh
30
^falm LXXVII.
[ü. 3.] Cor eius abest, Ue§ ai, sed hie
contrarium, est continuus dolor. Söenn id^
LXXVII.
t'- 3 an§gerc(Jtunb: au§gcrect't,nnb
3 ffir c aus (nm§) « de r T (ile) ira li) Unbl 2 Hs 24 ni:tinl)iis] m:imis Ih
28 imcr(«) 3r, .77. (c auK 79) r Sit .V«//'. sieht r: [u. ni.) ^ä) linge iitfiii IjCiibr iaa, unb
nai){, e.3 mit nii^t aiiff()orcn, non Iiic|uitiir do trisliciu coiilis, de iilterc, vulnüie cuijHnali.
tkotofotl iiiib ()aiibid)riftlit()c (iiiittäflc. (^^fnlm 77. 78.)
S61
bn§ audf) !unb. Descriptio illius .^piridialis
tentatioui.s. [ö. 8.J '©nabc' Il)i vide.'*,
qualem habuerit tentationein, [u. 11.] vel:
@§ ift meine Ivaiirff)eit, ^d) m»'-' jol(^§
5 leiben, ^yd; ntn§ nüif) jo leiben. %
>■'■ II (bamit frencfc id^ micf) fclkv) :
(llnb nui3 fviebcn Ijnlten r)
[3iC^ mii§ has leiben]. Dum
r: Noii inauii-s tiiac sicut
illorum fintfen.
B.14 al-3 bn 6ift?: aU bu Wott [)Ä|
6i|t?
«Pfolm LXXVIIl.
[ö. 2.] Sinb alte 'M}d.' |0. 9.] [VluU
d[icere: Regiuim erat in Epliraim [d. 10. |
tteil jte ni(|t Italien Uiolten,
[ü. 68.] erluelet er i^nha. Sie pfolm gefjen
alle in prima tabula de fide. Eiiang^oliuni
servamus propter miui.sterium ang^eloriim.
[ö. 32.] Postulabant portcntimi, voluenint
20 habere Signum. Signaverunt deumlsra[elitae.
25
30
35
[ö. 56.] @§ ift hah tentarc, 6ie IjoBcn in
öetfud^t. Sßoran ciiciffcn* tuiv, bo? bu ba
LXXVIIl.
24 Iie§ (5Ran) miff fie reftcnen:
lie§ hai Wan [rh i<n/\ anff
fie regcnen.
0 « (rei^eten): meifterten rh. Iht-
ttchen: (Tali) (Notas certas:
Quod semper novas) (verbum
non incert) ; dazu am unteren
Blaftrande: [Gl.] (5«ciftertcn)
Sie ftelleten ®otte [signave-
runt^] linier bar ^t\i unb
tüeife, loenn unb »nie er flur
gegcnloertig unb (gl) greifflid) ^
l)clffen folt, unb lüolten nid^t
trafen nod^ f)offcn auff§ 3u=
funfftig. ^>|t InoIIen fie flcifdf}
(b) il^t Inaffer il^t brob l)n6cn.
bo» ^eifft ©ottc berfud)en seil.
\)\-)mi fe|en unb (6er) leren,
luie cr§ inneren joUc.
11 .78. r iä/;3 Uegnum 6t» fie unl
') Luther übersetzt &e]ä)iä)tm, früher Sachen
gedruckten Glosse. ') fluj his gteifffit^ rh.
Sutficr? aSctte. ffliielübcrje^ung -S
') signaveiuut fehlt in der
«) = erfassen, merken.
36 i
r,f;2 ^rotofoH uitb fianbfd^viftlicfjp Piutrngf. 'fy\aUn 78—80.)
bift. Sie fetten in gern präfenli gejelien,
Sie tiipten notf) bem 8|aiK-to Israel, ©ie
iDolten, ba-3 er ein Tai(^ an ber ftivn K.
et tarnen habebaut Tau: uubem et ignem.
Voliierint, habuerint notani dei, qua depro-
henderetur primus, Dolebant crcdeie, spe-
rare, et tarnen dederat illas dnas notas k.
Sic nob[is fecit suam laf^: Sacra[menta,
absol[utionem, bapt[ismuDi. Exigit semper
novas uotas. [931. 161''] fixam aliquam notam
et tarnen subinde novam. Ut omnes here-
tioi. [ü. 47.] .^ogel: ba§ Hein. 'fd^Ioffen': «••i'mit (groft): mit jd^tofen r
ba§ gro§. [ö. 48.] '©traten': @r meint baS
„l)Ii|cn" nnb bonner. [ö. 63.] Nod lau-
d[atae-: Vox spoiisi et sponsac ift nirfjt bn
getneft. 5llan Ijat !ein fioi^jeit gemad^t. ^
'^\aUn LXXIX.
Iiev pjnlm ift fo !Iar, ba-3 in ein liiib
ton t)evftet)cn.
^^fahu LXXX. LXXX.
|ü. 2.] ©er bu fnv ben tribubus bift.
Sie f|utte ift no^ ba. |b. 7.] tjabbevn: ift i- ? (Du leffeft alle nnfer 'üaäjUt
,^u fdliuacf}, ^^smex nvfnd) fnrfjen, abreiffen. nn-i jmadcn): S^n felicft un-3
unfei'nnad;bai:Ln3nnt,3niic!'/',
dazu am unteren Bkütrande:
[GL] (,3ünt Snnrt) 2)as icber=
)nan [jn] nnä nvfad)c fndjt nnb
|ü. 13. J '3ui-eiffen': ba§ meinet er mit bcm ^mactt nnb fcnr bei) nns Ijolet.^
quaden.^ [ö. 16.] 'SBalu': luefen.
Noct[urmis die venLeri.s.'
r, Vi)Iueriiit] Voluerunt gemeint'! Ol? speraro inll. Strich zu qun, /. .■; gezogen
IS .79. r "Sex] Sei: Es ein c ««s fein -'/ .80. r
') Tau] Uebr.: "n = SEic^ti' (•'■■■ Ezech. 9,4), welches man kreuzförmig Pferden und
Kamelen auf die Hüfte oder den Hnix brannte. ^) Vulg. hat virginos eorum non sunt
lamentatiie. Hrbr.: ib'-^n = fic luutbcn ntd)t gelobt (s. o. non laudatae^ nämlich bnrd)
^od),)eit#Iicber fs. o. Vox sponsi et sponsae). I/iiiher übersetzt frei: fie nuiften iingefrcit bleiben
(rgl. unten S. WO Anm. 2). ') Sprw., = uns ausnützt (= i'maii); vi/l. Thiele Nr. IT'J.
*) In den ©nnitnatien Unsre Ausg. Bd. .38, 46, 20 sagt Luther jltincfen für qnacfen: . . . luibbev
bie tegtid)cn feinbc, . . . fo ring? nmbtjfr bna Uolrf Sirnel jluniffcn. gunrfcn für ^^toncfen rgl Unsre
Ausg. Bd. .HO', lO-H Anm. ■>; Bd. :!(!, -JM, !). ") Noctumus seil. [isalmu,s. — Bezieht sieh
ao
«Protofon imb I)niibfr()rift(id)o (fiiifrSgc fffnlni 81—84.)
S63
%^aim LXXXl.
[ü. 1.] Nablia in Ovid.i [ö. 6.J £)Q ntüijeu
toir persouas tnutirn neccssario.- Populiis
Israel erat in pop[ulo iiifideli, eins lingnani
i non JC. In Eb[raica iingiia nuitationes
personarum sunt adeo frequentes.
[ü. 11.] ['Ego suni Dominus'] ^Prebige mir
bon mit, fonft Don !cincm Sott. %
'^iaim LXXXII.
[ö. 8.| ©rBeljcrr: ha'i iimgftc finb.
^\aUn LXXXllI.
m?, ift [auff] ha?, tiolc! gcndjt gchjcft.
LXXXI.
0.7 (Unb et) irc fdjulbev: |bn idj]
jic j(f)iilbei'
LXXXII.
V. -. bu btft ein §eiv: bu tift ein
IS
^iaUw LXXXIY.
[ö. 4.] 3ic^ 6in bcm fperling •' jecr feinb,
3ift generale nomen. [ö. 7.] Ideo ap[)ellatnr
doctor. EbLraica vox*: quod pluat i. e. do-
ceatis, significat augraentum et incrcmenluni
20 verbi, [quod sequitur] Ut nuiltnni fructiim
[tentationem] faciatis. [ü. 12.] 'mangeln',
'äüä) tüol ftef)en impersonaliter. ^[
Lxxxim.
2 .81.
11 .82. r
14 .88. r
« Vi Senn bei ^OJR: Sienn 6nitt
{)-h\ bei- |>ß9J9f5
(J(§) luirb lein @nt§ man=
geln: 6[r] Ujirb !cin ®nt'3
mangeln lafjen //'
auf die Vericenduiig dieses rsalmx bei den klösterlichen Horengesängen. Luther iveist ver-
schiedentlich darauf hin, z. B. S. XO, 34: r,66, 25; 570, 20121; Ö72, 1; 576, 5.
>) Ovid, Ars amatoria III, 327. Mit Nablia vielleicht = $Qtfe erklüH Luther
pro torcularibus der Vuhj., r.-^nr.ri-br Hehr. -) V. 6 übersetzte Luther im Psalter i:,2l
und 152S: ba et nuSjog l)nii ggijplen loiib, 3d) muft lippfii Ijorcn, bic id) nidjt Uctflimb.
Die neue Übersetzung lautet: ha fic ou^ gg^ptcnlonb jogcn, llnb ftcmbbe ©ptoc^c gefjott f)ntlcii.
Vgl. S. 559, 2: Mutainus persoaam consulto und die Anm. dazu. ') Vulg. passer
= ©petling, Hehr, -.-ss = Sperling oder ganz allgemein: f(einet Sogel. Luther über-
setzt Söogel. •) nni-a = gtüljtcgen übersetzt Luther mit Setjtcr, wie LXX: roiwOrnhy; in
dem Psalter von 1524 und 1528 mit ttidjt. ') Neuer Text — Hehr.
.'30*
)M
$totofoa iiiib Tjniibft^riftlictje gintvngo. (<PfnIm 85—89.)
^:pfoIni LXXXY.
Hacteuns graciniiim actio. lani oratio.
[ö. 5.] ■Sröfte? [ü. IL] 'pax^ 3q, Wn§
]o gieng. S)er pfnim ift fecr tnol gcinadjt.
Wim LXXXVI.
(lepraecatur [viri] impietatem idolatriae
[eiBige.] %
fialm LXXXVII.
[ö. 4.] S)te gilben jielien imcrbar bie
fdjvifft Quff fi($ contra gentes. [to. 6.] Qiiot
.sunt linguae, in quib[u.s scribitnr? latiiia,
Ebraica, germanica.
*)5fa(m LXXXVIII.
Iste ps[almu.s loquitur proprie de iu-
firmitate [Ecclesiae] ucvis^siiiiorum tem-
porum, quae est ultra modum. Non piito
unqnam fui.sse tarn infirmara, feHt hafjin bei"
'S.uxä, SBaBft, Iste ps[aln:us nullani habet
cousolationem. [ö. 5 ff.] ®er rebet ia lüie
ein tobtet. Ser ift oHeitt psalnuis sine
promissione.
^Mnln« LXXXIX.
|S?l. 162='] |t). 5.] 2ßa§ fageii bie Subcit
Don bctn pfalm? Sie fjnkn ia fein Sinei
nic^t. |b. 20.] 'Posui adiut[orinm': S)a§ ift
ia (5t)viftu§, non carnalis David, [ü. 2S.|
'l'riinog[enitnni terrae': Sa§ ift S)Qtiib nidjt
gehieft. Magnum Arg[umentum, quod ludei
non possunt solvcre. |t). 31.] 'Si dereli-
LXXXVI 11.
». 7 3n(n)§ finftevni-3: 3n§ finftcr=
ni§ 20
0. 10 t)cr(t)3age: ber.jage
LXXXIX.
In der gedruckten Glosse zu
V. 3 ist aiefum c in 3[^]cfuTn
In der Glosse zu V. 3 (Jfm 25
■Ciituel) ist in(n) Uioltfen e in
jn Irolrfen
2 .85. r
ö .86. r
j(i
8. c «!(S .87. r CK 19 steht r: (.89.)
^PtolofoU imb '^Qiib|^tiftlid)C (Siiittägc. C^\alm 89— Ül.)
565
qiieriut filii', [b. 33.) nl-3 luie lUiuc ©unbcr.
Solve arg[umentiim. [ö. 37.) fo fol§ juge'^eil.
[ö. 39ff.l 2Bie gefjetä beim ju. 2a§ cou-
trarium videuiiis. |[)ostrein;im illaiii partcm]
3)a§ marf)en ludei auff fid), !uiincn uicf}t
leiben, quod gentes sunt pupuliis dci Christo.
Surdcii itnb 5Bapft' ftefjeii UmrUcf) {)ie ge^
fd^riebcn, fiube-i - nihil ad monai-hatiim. [ö. 44.)
'Irafft': ba§ ift verbüni. [D. 50.] Veritas
prosternctur in piateis. 2)cr ffiopft IjatS mit
gettJQlt lübcrgcfd^Iagen in Concilüs. SaS ift
ein groffe horribili.s prophcda. 3ld)t bofe öcrB.
[0. 48.] 'Vaue': Q ba^ ift ein gtO§ scntentia.
Sic nos damare ]wssnniiis: Uhi Christus.
Turca occupat niulta regna, Papa item.
»• 52 (unbtnitfuffentvcttcn)bcine(n)
©cfalbetcn. : bic füfftopffen bci=
ne[ä] ©efalbetcn.
^M'rtfm XC.
ludei nou inteiliguiit hunc psalniüm.
20 O ei ift [ein] feiner pfalm, id^ tjatc in feev
lieB. [o. 4.] Rcgnmii hu[nianum: ift, ba§
ctlid^e fterben, ctlicf^e geBorn tuerben. S)n§
2.-Bctri3, 8 {)at ©['intt ''■peter gemercft. [d. 5 0.] De lui-
mana vita, (juae est sicut fenum. [ö. 7.]
■i^ Unde venit mors? bQ§ un§ fo iemcrlirf;
ge^et, "Xai inoc^t bein ^i":"'- [ö- 8-] 'll'i=
erlanbte^: poccatum originale [V[nlt d^icerc]
['Quis']: Mundus non intelligit peccatum
originale. Redde pro peccato original! acter-
30 nam vitam, restitue per Christum.
X€.
«. 16 bein(e) 2ßer(J(e)^: bein SBercE
fidm XCI.
S}cn pfolm l)abe id) liebe, [ö. 3.] loquitur
de pestc ad literani,
[ö. 5,6.] 3)ie gemeine pesti.s, et contra fc^Iog.
3s Ut sunt multi psialmi contra bellum, sie
XCI.
« 4 (©pie§) : Sd;irm ih
•2 juge^cn c atis ^ingc^cn l'J .90. r 24 lenuiii c nii^ venuiii .32 .91. r
') F^/. ©iimmaticii Unsre Auxg. Bd. 38, 4'J, 2: . . . 2cnii unter bcm ÜJial)onict() iiitb
«apftum ift fei« jc^cin bot ühd)e\\ mc()i blieben. ... -) finbei = finbeft. ') Allir
Text hkibt.
5(3t) ^Ptotctoü unb Ijaiibidjttjtlidjc (i-iiitriigc. v*-Pi'il'n 91—98.)
isto de 4 plagen \ gifftigcii pcftilenl. ©inb
eitel peftilciil^ ba. 'Seger': Seuffcl. [b. 14.]
'6r tcgert', er \ml, left nitfjt öon mir.
tlebt, Tiengt an, bie Elbraismos fan man
nidjt geben, ift nidjt muglicf;. &
«ßfflim XCII. XCII.
3ift imer bar argLumentmn ficlci. »• i @tn '^^alm (]ü fingen): Gin
^Pfalmriiebl
». 3 be§ (abent§) : be>3 nac^t» ^ r
»• ■■■ (fingen) * lo
;MnI"i XCIII. XCIII.
äöcun bie luelt auffS Ijefftigftc tobet,
(amen gef)et er fort. [b. 5.] 'Tcstimouia jud.;. .s/tV;/ y."Testiiuonia tiui tiddia.
Ina' fidelia, stabilia. Oinuis doctrlna mutans, stahilia firnia iiiiiiis.
iustabili.s, bi» ift aber bie 'reifte lere'. % 15
^^nlm XCn . XCIIII.
|b. 13.] f'doiiec']: SBer aud) fo lang v. m iricn(n)§: locn»
f)arrcn fnnb?
^^folm XCY/
[b. 9.] 'fitlcten' i. e. .seusu expcili sunt. 2u
^l^folm \i\L
^fnlm XCVII/
[b. 8.] 'Indicia': 'rcgiment.' ^
•ilJfalm XCVm.
Nocturnus sabbati gef)et nii an.'' |b. l.J 25
'Cantate.'
7 .92. r 14 Omnis] Onines Hs IT .93. verschrieben für .94. r 25 .98. r
25126 an (a) (f) Cantate
') Über die vier Plagen im '.it. Psalm spricht Luther ausführlich Siimniaticn Uiixrc
Ausg. Bd. 3S, 73 f., vgl. auch S. 312. ■) Neuer Text = Uebr. ') Alte Übcrsclzunn
Iticihl. •) Handschriftlich fälschlich als .94. bezeichnet. ') Diese beiden Psalmen
i'iMi Hs. irrtümlich als 95. 9G. ") ,S'. oben S. .^>r,2 Anm. 5.
5ptotofoa unb ^niibic^tiftlic^c eintrage. C^\alm 99—102.)
367
%^alm XCIX.
5ra loollcii Uiir mt jiirncn.
bie i)0|)iili fiiib im gram, [ti. 4.]
gut ift, ba§ tfjut ev %
[0. l.J ©ie
i. e. [4üQ§]
^.^^fttlm CI.
[ö. 2.] Pruden.s .süm [quod incedit apiid
ine], q[iiando ingreditur in doinnin nieain,
»u [b. 6.] i.e. 'bie bei) mir tooiien', mit mir
umfige^en. 'S^iener': ^d) fjette fic aud) gern ?c.
©ie fjeiffcn mein Coinment|arinin uBer biefen
pfalm ein Scfjanbtmc^.- ^
^^>inlm ("II.
15 2)a tompt ein feiner p\alm. [b. 7.] 'Äu^=
lin'^: ift ein !(ctn 6ulic[)en, ba mit man öogel
fet)ct. [ü. 8.] 'badf}': perlphrasis, hai ift ber
groffe u'^u. [ö. 10.] Cibum vilcm, [itt)] ef§
lein nieblirf) brob, [ö. 11.] S)u "^aft miri)
20 auffge^aben, 'unb ju toben' jc. tauicn
dicit se in dolore, descriptio deiectoris,
non sedentis siirsinn. VluU djicere: bu Ijaft
mtdj l^art ju Boben gef erlagen, t)aft auf=
gehoben. Est significatio irae, ut fjacio ego,
25 (juid in ira facio. Est dcscrijitio non per-
sonae exaltatae, sed dciicientis.
[ö. 27.] Hunc morem servant Ebrei quod,
30 alloqnentes in .2. persona, dicant: Vivat rex.
6§ ift gut, bad Sott ben 9kmen Tjat, ha§
er ben Seuten f)clffe, Unb nid)t allein tobtet,
i. e. Sßen§ ^eit ift, boä fie joüen üertöanbelt
toerbcn. [Nos: tu mutabis] ^
XCIX.
»• 6 fu5fc§emc(n) : fuSfd^mel r
S)enn e(§): Senn efr|
CIL
(genomen): auff9e()abcn >:dii.:n
11)11 ludfriH lilnllrandc: (^od)=
auffgcliaben)
16 S)a§ bie .Reiben (.^(SlKJKbeinen)
9Jamen furchten: %<x^ bie.§ci=
benben[rl9Jamenbe3.§(S5H9t5l
[)7(] fürrf)ten
8 .101. r 10 das erste mit fehlt Hs 15 .102. r zu IS 013 r 18 (A> Cihiim
21 (V. d) descriptio 23124 ouigctjoBen] oder oufgcfiolcn 25 descriptio durch Strich zu
deiectoris Z. 21
') Besprechung fehlt. ■ ■) 1534: Auslegung des ini. Psalms; rgl. Köstlin-Kaiverau
II, 295ff.; Erl. Ausg. .39, 265ff. ') = Käutzlein.
5(jö *)]rototo[I unb t)aiibjc^tiftlid)c Siiittägc. (*4>!olm 103. 104.)
;Mnitn (iii. cm.
|ö. 3.] ['gebrechen ']: "^ai- fiiib rolicjuiae
[loceati venialis. ^ifi) 6ette bcn pfaltn alle=
tag, iDcnn id) luftig^ Bin. .1. ift: remissio
l)ec[catorum , i)Ci§ ift Ciel, reatiim eternae 6
morti.s .-^auctificari corpu.s. [t). 4.] Ornavit
te infinitis doni.^ sipiritup sancli. [ö. 5.] » s (S)er bi(^ mit Sroft erfüllet,
.5. quod docet te lauclare fbnS ift] ornare bivS bu f(i)6n iBtift, Hub maä)t
OS. .6. totiini renovaiT, fo 6iftu gart| ge= bid) jung unb frifcf) luic ein
fuiib. [O.-] @r rebct t)ic nidjt üoin [«1. 163^] "ilbler.; : Ter beincii nuinb w
fretfeii unb fauffen, '<iiii replet' os tnum fvolid) ntad)t Unb bn (iung)
laude. 3^ev bcincn bcn nuinb frolid; luiber iüng luirft Inic ein
mad)t, ber bid; lernet, ba» bu Ö)ott nidjt 5tbeler. /
ftud)ft, sed taiitiiiu eitel (Te] deiim laudamu.s
fingeft: Giott fei) gelobt in eloigfcit. [t). G.] is
'Unredjt': getralt. [o. 14.J (ii), ein fc^oner
pjolmcnfur ein ormSSemed^t.^ [ö. 16.J 'fic':
.<cil[icet bie Humen %
Wim civ. (IUI.
[ü. -1] Su fjoft bvofien ein geloelb gemadjt, au
ha§ bcdeftu mit limffer. [ü.5.] 'Seinen 6obcn':
unb t)at boc^ feinen boben. [ö. 6.] Loquitm-
de niibilni.s. bie nber ben bergen, [ö. 7.J
'flie^n' K. [ineu'j bonnert unb bli|en].
SJßir nennen aquas, \)q^ fie caeUini crv- as
stalliiiiiiii, [aer] iion oominotu.s. [ö. 14.] @r
!an brob qu§ ber erben machen, tnenn Iniru
nur gleuben fnnbcn. D bu fd)cnblid)er un=
glaube, Satnrita.s est iiiterior. [o. 17.| ''Jfeigcr':
finb nuff bcn f)of)eu bcttmen, Sie ©torden ao
auff ben £)cnfern. Gin groffe fud}en ^ l^at ber
^JJfnn auffgefdjlagen, (Sr t)at öicl ju fpeiljen. i' s-' I)cb(t; fic fid;: l)cbcn |'i fic fid)
|ö. 26.] Lü(|iieretnr de rebus incompertis,
qiiod esset draco volans esset iu inari, id
2 ,103. r zu üjlO steht r: [o. 2.J Gratias age, praedicare ilei gratiani et lieiiflicia.
10 Dom c aus mit JJ £er c aus Saä 20 .104. r J6 (aqua) (aer)
') luftig bei Luther sonst = Lust erregend, reizend oder Lust Itabend, gierig (ins-
besondere auch lustig zum beten), kaum aber heiter, vergnügt, wie es oben zu passen scltcint.
*J = Geschöpf; rgl. Dietz. ■') fndjni = Küclie.
^iitotofott imb t)oiibfd)tiftlid)e (vintväac (^ij.ilm 104—107.) ÖO'J
qiiod ociilis testib[us posset probari: Cum
locum in testaLiiieiito tractarcni, rcprelieii-
debat [i. c] nie Campanus S 3ft Sitid) luic
Longicampianiis- dicebat: ©nev fjt'ttc fitf)
5 in maximo frigore tjcfdjlinlU linb [)etö in
bev ijanh bef)altcn, verum. 2)a fein nicnfdfjen
fjanb ju!oin}3t ^
%^ialm CV.
[b. 5.1 'Oris eins': i. e. 'fein§ iDOVtu'.
lu [■o. 25.1 6^ öcrfevt fiä) icncr f)er^, scÜLicet
maneat, ut redditum. (O. 42. | 'Quoniam':
promissio ^at§ allS get()au, ir nierita nid^t,
imo coutrarium. gl) ift ein fein öcrfid^cn %
f^aUw CVJ.
15 (ö. 12.1 ®ö fin^ f^ß t'^om setocft, |t). 14.|
ba loctben fte tiofe, 3 in genere. [ö. 15.]
i. e. 6r gat 'tncu gnitg' [goB inen, ltia§ fie
'ijüUn looltLeu]. Gä fol liu.-uii:-' [o. 2(3.] 'Ele-
vans': mtnpt mid^ mit ber ^anb unb »rirfft
20 inid^ ju boben, ut supra ps^almo .92. ©lonlt
Ä^anna, ©[anü barDora tjaben fte gcopffert.
[St. 163''] [ü.30.] Imputatm- [hie] opus Pineiias
ad iusticiam, In politicam, [ö. 32 f.] (Sr tüarb
offt äovnig, ba§ fte inci-eduli tooren. |ti. 37.]
25 Uasdim, sancti, Cliasdim: 'Scufclc.'
finis .3. libri psalmonim. ^
^;jfnlm CYII. ( Vn.
|ti. 8.] Argi^umentum: ((uorum onmes,
in .4. mundi partibLUs, (|ui Cuerunt in peri-
30 culis, gracias agant doo. [)3. 11.1 -/5{at",
'©efelj': ideni. [ü. 18.| 8inb in tobc§ noteu
geiocfcn, SDßie lä) ju ©(i^maltnlben* ante
9 .105. r Jö .106. r 2ß .'i. libri) .ö. liljri JIs -J» .luv. r
') Vgl. Kroker, Tiscltrakn 17J. -) Longkampianus, Professor da- Matltenuilik in
Wittenben/, gest. 10. März 1J>9. Vgl. über ihn Zeitschr. f. bist. Theol. 1ST4, 5r,l, <J; KöMin,
Bace. II,' 24; Enders 7, 72 f.; Buchwald Nr. .VJf. ') l{a:o,i\ Hebr.: '{i\-s: Vulg.: saturi-
tatetu; LXX: :ihionort]v. ') Vgl. KOstlin-Kaiverau II, 360 /f.
ü
70 ^>rotofoa imb Ijaiibirijrifttidje eintrage, ^^pjnlm 107—111.)
trienuiimi unb biefcn ©omitier Ijat'cn luir
biefe plage gclibben. »"(äu) luaffev: [1)1111 gi-offcul
InafferfnP
[n. 39. 1 '25ofen': .§L«5og ÜHCorg, ."ploii«
Wcifcf).- [ü. 40.] i. e. bas !ctn 9Jcgiment 5
tvat. [ü. 42.] 'Pii': S)ie gotlojen fragen
nic[)t [barnarf)]. ^
"^ialm CVIll.
[ö. 2.] Certum 'cor', definita seutentia.
Prophetia de futiiro regno Christi, sed de 10
praesenti loqiiitnr David. ^
^^^indu CIX.
[ö. 7.] 'Qui [iudicatur]', docetiir, euin
docet ipse. Loquitur de iudicio, qiiod inter
.sc habent. Non pernianebiuit in iudicio, 15
[Contra] Synagogam, S)ay fi^et man i|t
all'S. Totiun peccatum Syuagogae fotnpt
niiff fic. |t). 24.] ',r-)at "fein fette', ole.
Sntiib ift gebultig getceft, .sed man ft^ctö
im vfiiUcr nic^t. S)ie 5)letten t)a6cn Irir 20
anfgcfungen.
|t). 2.] S)a§ tft§ atiömer rcicfj. äLniö 311
bei' 3ctt gvo§ unb Ijod) anff Svben ift, baä
fnrdjte ftc^, sicnt nunc ad dieni adventus, üs
furchte fidj Papa et Turca.
^^Jfnlm (IXI.
|b. 2.] Opera constitutionis i.e. (lö'crtoria
distril)uere. 3?ifd)ofe mod^c, |ö. 7.| postea
scquittu' opus factionis. % jo
.9 .108. r 7.3 .109. r II ipso c aus ipsum /.i lialieut c «u.« I)o6cu :.'.') .lln. ;■
■J8 .111. r
') Ncicer Text = /feir., Vulg., LXX. =) F^//. 7f)ofcr, Tischreden Nr. 171;
Köillin-Knucrau TT, 438 f.
^totofoD imb l)anbicf)iiftli{^e (Eintrüge. (*4.!jalin 112—118.)
)71
^Mnl"i OXII.
[b. 3.] '9icicf;tiiiir: Ijnbcit bod) iinfcrc
5PfarI)err tnebei ju freijcn noci^ 311 faiiffeii.
[ö. 5.] Res i. e. causas suas. ^
^ffllm CXI II.
[ö. 6.] 5libet fi^et ju un§. [ö. 9.J i. e.
ut sit 'mater filiorum.'
"^ialm CXIY.
^4>|ahu CXV.
10 [ö. 2.] Siles [3ft 3U mal feinl [b. 8.] i. e.
colens idolum est idoluin, qui colit deutii,
est deiis, [b. 16.] 'dedit filiis hominunr, bod^
ha§ er gleich tiiiperintcndens \e\) unb 6lei6c. ^
<^?fflrm CX\1.
15 [b. 13.] 'Calieein salutis': i. e. cgo agam
gracias. fo biel ^eifft§.
[b. 15.] 'Sob': O tDer ba§ gleubt. (ir lüil
2u iie!ciuicn, bcr gute ®e|el.
[S8t.m»] ^|ijnlm CXVII.
'^iaUtt CXVIII.
(XVI.
1). 14 ;^(^h)il meine Öelü6bc6cjoIeu:
^\(i) lüil meine ©cliibbc bcm
iXVIll.
B. 8 auff ben .^69tiRDJ traloen :
auff ben m'Simi jbeiitratren
25 [b. 15.J 'Wan": 2)n gefjet bie '^pvop'^ecicn
an. S)a§ ge^et aufi§ nelo Seftament. 'Sieg':
hunc veisum allegat Petrus, dextera dei
«1.8.2,33 exaltatus. [b. 20.] 'Pü', S)ie impü ntc^t.
[b. 23.] Unb nod^ t|eut§ tag§ tüunber. [b. 24.]
30 'Haec dies.' (b. 26 '27.] Novi Tcstamenti jc.
ludei "^oBcn cog[itationeni. qiiod loqiiatur
bon irem alten opffer unb 'fefte'. In Isa^ia
cap. 16.^ [O ariel agni JC.]
6.113. r S.114. r id.Wö.r ij.UG. r
') Gemeint ist wohl Jesaia Kap. 26.
25.118. r 33 cap. 16. (Matte. 2.)
572 ^Uototi'll iiiib Ijniibjdjriftüdjc liiiitvaai'. C\>\a[m ll'J.)
'^\aUn CXIX. CXIX.
5hi tomcn toiv auff bie horas. |ö. 3.]
i. e. il^cv vctf)t tf)ut, bei- tl)ut xeä)t. |b. 6.1
^ujd;anben madjen. traditiones. 'i. 3, 4. 5.' i.. agbcn foljdjcn Sikgve): bcii fnl=
fcfjeti 2Beg
t S-' bell 'SÖea,{e) : beu äßcg
|ü. oo.J (Sr rebt de ciiltu dfi. |t). 37.] 'Va-äuu.a? j,7t;/// r; Vauitas doctrina falsa
nitas': doctrina falsa et cultiis. 33?enn vanitas et cultus.
in corde est, externe oninia, sunt vanitates.
[ö. 43.] .6. i. e. quod possim respoiidere.
.7. [ö. 62.] .N. 'Media nocte." f^ot feilt iiitcr=
pretation. >' m bciiie(u) 33ciclf) - : beiiic ^f]e\()
[ö. 70.] .5>. T'a begci't extenimn eouversatio-
ueni bonani, luie ein Sc^iuevlaifi.^ .10. .11.
[ö. 83.] '.S^nib' ift Beifcr benn „Sc^Iauf^."*
[ö. 86.] i.e. mit falfc^cr Icve perseqmmtiir nie.
3ft iiic^ta anbcr§ in hoc psLalmo, benn bn§
h)ir foÜen bleitien im \mxt, unb finb Iciber \o
fern boöon gangen. .1-. Incredibilis copia
de eadeni re tarn \aria dicere. Niliil cum
Cicerone, Virg[ilio. |ö. 89.] Verlnini tuuni
iiianet in eternuin. .13. Sa finb tl"efflid;e
feine fenten^, quia iiulicamus papani, Cae-
sarera, doctores, Cadunt senes, docti, jirin-
cipe.s. qni verbnin babct, nianet solu.'S.
.U. 15a§ ift auif; fein pfetmiif;en. [ö. 100.]
'Inrare': Ibi vides, qnid votuni sit: voverc
et servare verbnni dei, non nostrae eiectionis
opns. [ö. 109.] i. e. id^ trage mein leBen
feil. 3ift» gon| '^e persecntione [.2.] et
scandah's [.!.] doctrinae. [ö. 113.| [.15.]
i. 0. Ciandentes, ftober ^ undcftcnbigc. .1<».
Sßir fjaben nu geprebigt, t)aben UioIIeii fein
äteic^ hjollen beffern, c§ \v\l nirgenb fort,
•J .110. r 30131 3ft§ bis doctriMao jmt
') Diese Zahlen beMhen sich auf den 2. 3. 4. .3. ron den 22 Abschnitten, tvorein
die Bibel Luthers nach der Zahl der ßuchstahen des hebräischen Alphabets Psalm Jlii ein-
teilte; sie bedeuten, daß im 2. 3. 4. Abschnitt nichts zu bemerken ist. -) Alter Text
= Hebi:, LXX, Vnlg. ^) = ein Laib, Ballen Fell, Butler. *) Weil Luther frülier
übersetzt hatte: ein loel)« (c()lnud). '•) Sonst flabbcrfltifler vi/l. z. B. Unsre Ausg. Bd. 46, 57, 23;
vielleicht ist aber auch flnbct zu ergÜHzen zu. flnbcv|t\riftcr oder flabcr^fr. >'^. oben S. I.'i2 Z. 27
uiul Anm. 3.
qjrototoU unb ^anbfd)viftlic{)c eiiiträfle. (*iit"alm 119—120.) 57;}
ha mag er batui tt)un. [o. 132.] .17. 'secnn-
(Imii iiulioiuiii' i. v. iiiorem, [ö. 13(3. | Paulus:
»i!i)ii.3,i8 'fleu.s clico.' 3ii fic machen toarlicf) eim bog
r)ev|Ieib bic Seilte, [m. h:A'>\ .18. [einer]
0 2)qu ift Ipar, Sic madjen unS öiel banger
benn bie tljrannen, 2iJen» einer fo long ^at
geerbeitet nnb tompt bnrnncf) ein ''JJhtn|cr,
i?arl[ftQbt, ßifclekn brein k. Nolitc con-
tristare spirituui. ». i« 9Iuff bein(c) SBorte: ?tuff bein
10 2ßort
V i;'2 (Xa gegen) Uiet§ icf) : [juüovj
lüei§ ic^
.19. [\3. 160.] .20. Vcrita.s est cai)ut, sununa « leo 3)ein äBort ift (Oon ^Hnfang)
verbi tui. Tein tu ort ift ni(^t§, [eitell SBartjeit (gelüeft): 3)ein äöort
15 Jüar. In capito libri i. e. priiK'ipaliter.i .21. ift [nid^ts benn] äßarljeit;
.22. fö. 172.J ' Lingua': fol allern at im reben. dasit r: capui.
«Pfnlm CXX.
[ö. 3.] 3ii fie tan freilief) aufrirfjten %
^l^falm CXXI.
20 |ö. 1.] Ta er itonet ju Sion, ba ber
Sempcl ift %
^^>fnlm €XXII.
^fttlm CXX III.
2;ie pfolmen finb m leidjt, ha^ teberman
2-'. berfte'^en unb Betten law {%]
^\a\m CXXIV.
%^\a{\\\ CXXV.
^;<ialm CXX VI.
[ö. 4.J 'Sicut torreus in austro.' Jp.si
30 faciunt geueraloni seiitentiani. Xos de uiari
rubro, 2)ian iiiu§ 'gegen ben ^Jlittog' Bleiben
loffen, quia Eb[raica voxsiguificat austrum ^
CXXVI.
w. 4 (getrodent Ijaft) : trocfencft y.
Die alle Glo><sc ((^Jfittage))
S)a er i)a^ Stotcmer trocEeu
inadjct.) ist gcslrichen.
22 .122. r
29 .126. r
') Vulg.: Principium verborum tuorum veritas.
r,"-^ $rofofoII imb :^anbicf|riftli(fie einltnge. (!Pfnlni 1-27— l^?.")
'^ialm CXXVII.
Hablii Kimchi^ est deiis Rabiuorum.
^^5)11(111 cxxYin.
[t). 1 2.] ©0 tpirb er ntc^t Junckern, ^ore ic^
tool. Apparet cnntrarimii [ultimus versus] ^
^^fotni CXXIX.
[ü. 5.J 'gram', 2Bo baB verbum ift, con-
citat diabolus corda ad invidiam et perse-
ciitionem [ein re^t fein pfelmtc^en] ^
txxix.
». 3tang(c) gejogcn: lang gejogen
^fadn CXXX.
^fnlni CXXXI.
^^fnliu ('XXXII.
CXXXII.
511 0. 8 striit r: faoieni
10
[ö. 10. j "faeies\ praeseutia regis. regni. is
Wim CXXXII I.
liic barba unb ba barba l^oben \v\x ge=
f)ciiien: 'ben ganljen 6arb.'-
%^\alm CXXXIV.
^'inlm CXXXV. m
^^jolm tXXXVI. CXXXVI.
Intel[lectii] observantia, advertentia, iu«. 4S''er 'nul
[ü. 6.] 6rbcn, ^at !ein 6oben.
^]aUn CXXXYII.
[O. 3.| äßir folten fingen unb niuftcn 25
bod) Reuten. So fpottet un§ i^t bcr Suvcf
2 .127. r 4 .128. r S .129. )■ // .1.30. r Vi .l:)2. r 3.Ö .137. r
') .S'. ohet> S. /HS, Arim. 4. ''■) Vulf/.: quod desoendit in l)arl)aiii, barbain Aaroii.
^rotototl imb t)aiibfcf)riftlicf)e (Jiiiträßc. i.!j>(alm i:)?— 142.) f,75
auä), 3i]^eju§ IRaria. Nolite leti esse et
ciinere in terra alieiia, Caput letieiae, prima
leticiae. [ö. 9.] ['SBol bem^. ©§ 9et)et ein
regnum nad^ bettx anbern, regmim dDiuini
5 mauet iu eteniuni.
^fttlnt CXXXVIll.
f\aU\\ CXXXIX.
[ö. 2.] Sedere et [surg^ere] i. e. regere
vel agere [ö. 15. J Acceptus suin in variis
10 merabris. [t). 16.] i. e. praevenisti dies iiicos.
Slingftu nod; unglutf, |o f)ab bu§ aud;.
Investigo: @r tüil nocf; nid^t bratuen. [o. 24.]
Impiormn via est difBcilis, laboriosa. %
'^iaUn CXL.
,5 [ö. 3/4.] Caput, labor 'labLÜs'. i. e. ba§
fie mit mul^efigcn^ ratfc^Icgen iinibgeljcn.
Consiliuiu maluiu cousultorum JC. [i8l. 105"]
*i.7, 15 sie psLalnio .7. [ö. 11.] 'Carbones': bie im
bonner unb tili|!en finb. Sinb llLnier§ .§[err
20 ®ott§ prunae. Sßeiin er ein I)Qu» ein ft^Iec^t,
Dou prunae et oamino. Exponit se in se-
quenti. [ö. 12.] 'SSofe maul': ba§ gleuBen
bie fie|er nimcr m'^cr. [n. 13.] 'be§ etenben':
ben tro^ ()alJen nix, löenn loii; imer funben
2.1 l^arren.
^ifnlm CXLI.
[b. 2.] 'für bir' geraten, 'tagen', [b. 5.]
©QU unb "^euBt ift ein Sing in Eb^rco:
Bof^ch.- [D. 4.] Ne eil'undas, excutias. 2;en=
30 nod^ teil nod§ für über ge^^en. ^
^folm IXLII.
6 .138. r 72 nod^(t) ni(ä^t r. .140. r 20 {^) 6ott§ 2/ toenn c aus wtnnS
•JT .141. r
') i). I. muiftgeti = überflüssigen. ') 2?osc/i] rxn bedeutet sowohl ^aupl wie
©iftpf anje, &aüe tgl. .i. 3/ose 29, IT.
570 5>rototon unb tjatibfrfjviftlirijc Pintvi'iflC- (ifjnliii 143 — 147.)
^IMttli» CXLIIl.
S)a§ il't bev 7 pjaliii ^ einer, [ü. 3.] i. e.
id) Bill (\eaff)tet -, Intc bie in bei luclt fterben ^
iNfnlm (XLIV. (XLIIII.
S)a§ ift mi bie Defper am freitag.^ ^n ».3 be(^) jncnjt^en ,<?inb: bc?incu= ;■
luoüen Irir suhbatum mad^en. [ö. 5.] ®a§ fil)fn fiiiib
ift nu bei- bonner. [ö. 8.] 'falfifj': ftnb
hypocritae. |ii. lOf.j '^aftu mir t)om ©oliot"^
gef)oIffen, ©0 '^iilffe mir anä) Hon ben
^eilofcn l^euc()Iern. lu
Mimesis. So prebigen fie, nempe vei-i-
tatem. ^
Wim CXLY.
Cauit de Christo. Est Alphabeticiis
psalnuis. fö. 4.] ['ß'inbSfinb']. Qi fjeBt üon 15
Christo, [ö. 9.] '(^rbarimef: Vult omnes
salvos fieri hoiniiifs. [li. 19.] 'Vol[iintatem':
bn-3 ift verc ein jd)oncr Sej;t. 5Jn foHen
lnir io gern betten %
f\tt\m CXLVI. CXLVI.
i'- 1 (^olelu \a)*; dazu r: Non
deletur.
[ö. 3.] O \vk gern r)ct§ bcr ?lbel nnb
Sanbgtraf, ha§ luir nnff fie bralucten. l'sal-
terium est e.xposilio decalogi bnrd) au§. ^\ft 25
eitel gleukn, tjoffen k. \v. 10.] 'eUngl[ic^':
man mag im luol tralnen. |li. 9.| iS'X t^elt: e§
fdjeinet aber niÄjt. trnmmet: 'fert ^n rucf.' ^[
^folm (XI.YII. (XLVIl.
[ö. 2.] 3ft ein gnter Mathcniuticns uub im
lüirb fctjorffe angen tjaben. [ü. •'").| 'äßie er » ;, Hufer (.^ißrr): Unfer .§crr r;
regirt': Non do intollii;entia formali, sed dunmler: lierns.
i .142. r .5 .144. r (! marfjcn (Vcrlia suljüeit) // .14.5. r 23 .I4ii. r
27 Kr ^clt == erf)n(t :S0 .147. r
') Nämlich: der .sieben BtißiKaImcn. -) gead)tct = yJeicJigcachtei. ') S. oben
S. 'yCrJ Anm. .'>. *) Alle, (.'be.rselsuiii/ bleibt.
*4.'rotofo(l inib l)iiiibfcl)riftliri)f (fiiiträgc. '"^'f'il'i' H~— 150.) 577
administiutioiiis. (Sl regirt, ba§ iieiiu) 6e=
grctffen fait, et fif)et juüor. 6ij, ber 2anb=
g[raf erit protcctor noster, Sic nos cog|i-
taviraus, Secl er üerberbt. @v macfjtS aitbev§,
» benit lüir gebenden, [ü. 8.i .'önt er beim
au($ mit bcm 'gra§' ju fcfjaffcn.
[58t. 105"] ^faliu CXI.VIII.
[ö. 8.] '5Eßoi;t\ 'Scljnee', baä fil)ct man
hjot. [ti. 3.J 61 gi6t ben stellis fein I''pi-
10 tethoD. 6r ^at fie lieb. [b. G.| Omni.-
creatiira mu§ fo get)en, Uiie ev» orbenet.
SüliLs homo ge^et ben (joljdicg. '
«Pfaint rXLIX.
[ö. 7.] 'Städte': Ta§ ift» Ktiangeliuni.
»5 ^a§ trotten fie Iravttd) i^t nittjt t)n6en,
hjoüen ungeftrafft fein. ^
'^iaim ( L. CL.
*.i£D6et ben miitmi-: g06et
[ö.4.]'Orgamiin':JtioUenpfeifienk£)attcn. [©ott] ben .Spg3i9t5l
20 61 Ijeifft omne, quod anlielitiim.
28. Octobiiis.
8 .148. r /■/ .149. j- 10 .150. r
') /Sjpi-ic., vgl. s. B. Unsre Ausg. Bd. 10\ 6>9, 3 = gehet irre. ») Die alte Über-
setzung bleibt; die Korrektur nicht ron Luthers Hand, rcoM von Hörers.
Cut^ft? SBerte. S8t6clü6ctiefeun9 .3 37
9i(id)trä9C uiib Sßcririjtiguuflcu.
Jit einem früheren Bamlc (Unsir Ausg. BiL :J4', i'J, 7; rijl. Bä. :jf>' Naehtr. S. öSü)
hatte sich eine u-ichtiye Stelle iie/itiideH, die einen bisher unbekannte)/ frühen Aitfeniluilt
Luthers in Köln zum ersten Male jiackivies. Eine iveitere Erwnhnunij dieses Aufenthaltes
findet sich in unseren Protokollen iind ziear zu den Sprüchen (die Stelle im 3Is. Cod.
Jen. Bos. q. 24' S. 173" zu Froverb. 27). Ursprmuilich sollten die Protokolle der Sprüche
noch in unsei-n Band Bibel 3 kommen, und in diesem Sinne ist Unsre Aus;;. Bd. 34'
Nachtr. S. .Wo auch berichtet. Um. aber die Verteilung der Protokolle auf die Bände 3
und 4 nicht uneinheitlich zu, (jestaltcn und zumal Band H durch Beschränkung vorwiegend
auf den Psalter eine größere Abgeschlossenheit zu geben, wurden die Prorerbieii doch erst
für Band 4 zum Druck bestimmt, die Angabe a. a. 0. S. ÖSü ist demnach zu, (indem.
/A. D.]
Zu S. 2, 33. UEtfjumpelt, Uetfiumpclt. Die Verba kommen auch sonst bei Luther vor;
s. Unsre Ausg. Bd. 34 ', 468, 22; Bd. 37, 264, 13, aber bildlich — entstellt; hier = verstümmelt,
verringert.
Zu S. 3, 7. i'iii lucifet man usw. vgl. Unsre Ausg. Bd. 33, 47ö, 3'.).
Zu S. 11. (!. gefeufft ;= geseufzt; — 7 sudorem anglicum s. auch Unsre Ausg. Bd. 30-,
082, 22; — 8 äßerb einer gratu bn uoii vgl. Unsre Atisg. Bd. 45, 71ö, l.i; — 0 baä er fiir beiii
net} getueft ift eds spricinv. nicht nachzuweisen. Tst das drohende Spinnennetz gemeint:'
Zu S. 11,32. Untren) fc^fcgt fein eigen Ijerrn auch hei Luther: vgl. Unsre Ausg.
Bd. 25, :j03, 1.
Zu S. 14, U. .gions mit bem tupf liiilbiirct) sjuic, vgl. Unsre Ausg. Bd. 32', 310, .35
mul 566.
Zu S. 26 Anm. 3. 45arte fehlte dem Bayrischen sicher nicht, vgl. Schmelkr und die
übrigen bajuvarischen Idiotiken: brnt ist einfach Schreibfehler.
Zu S. 28, 17. Scr fdjnben Ijnt usw. vgl. auch Unsre Ausg. Bd. 21), 6'J'.> zu S. 243, 20;
Bd. 34, 34>.l.
Zu S. 33, 3. Die hier von Luther ausgesprochene Unterscheidung ist weder von ihm
noch dm Druckern durchgefidert. In Oberdeutschland wird meist forberil und fbrbcrn
unterschieden. Luther mag zu der bestimmten Äußerung durch die verschiedene. Deutung
des Zeitwortes 'Jobbern' in den. Murburgei- Artikeln (Unsre Ausg. Bd. 30^, 165) vei'anlaßt
worden sein. In der Bibel ist fobbern vorziu/siveise , durchaus nicht immer (vgl. Dictz,
fordern 2) = vooare verwendet ; gerade in der Ausg. 1545 wird dafür öfter forbern eingesetzt.
Zu S. 33, 24. InufaerOonm ist nicht mit dem folgenden Coberbnnni zu vermengen;
ersteres = Laubbaum; vgl. Unsre Ausg. Bd. 17, 342, 18 und Bd. 31', 180 Anm. 2; lobcr
dagegen ist Nebenform von [orber.
^{ad^tiägc unb 3Bctid)tiguitgi-n. 579
Zu S. 4S, 6. bct \o inner uiib bux blejet = scharf und austrocknend; vgl. Unsre Aus(/.
Bd.33,6ST und Didz, dürr ib.
Zu S. 51, 16. ^aiiS ^cTiiad^ ryl. oben S. 14, 9 und ünsre Ausg. Bd. -ii', -JG, :',?. —
gTOueii xoi öerbieneti ; ryh auch Liisre Ausg. Bd. 30^, 711 :u S. 42, 19.
Zu iS'. ö6', ". louft Bold brauclä nicht ^^ Wiistenvolk zu, sein, es kann wohl = rauhes,
unhiUiriertes bedeuten: rgl.\oü^kx, tcilbet Ijeibc Uiu^-e Ausg. Bd. 46, 300, 9.
Zu S. 61, 30. Contitemini .<. Un^rc Ausg. Bd. 31'.
Zu S. 64, 1. 'J)nn einen ). apffel bciücn vgl. ünsre Ausg. Bd. .U ', 351, 28.
Zu S. 70, 31. Vestifjia doiiiini rgl. Unsre Au.'ig. Bd. 45, 613, 25.
Zu S. 75, 1. left fic^ feiern fein mthäU wohl einen I<'e}der.
Zu S. 75. 4 r. troj kann recht xcohl = trotz, irotiig sein; Tratsdi ist nur aus neuer
Zeit belegt.
Zu S. 75, 5. pos = Posseti'^ dann hier in der Bedeutung: eine Neckerei, etwas, das
schlimm aussieht, es aber nicht ist; es kann aber recht icohl = böse, leas im folgerulen 'Pathi'
übersetzt wäre.
Zu S. 7!', 21. fpotüoget passii-, z. B. Unsre Au.-g. Bd. 77", 412, 32; Bd. 45,6.>, 15; für
ipciöogel kein Beleg aus Lullur im DWtb., doch fpeien = spotten z. B. Unsre Ausg.
Bd. 36, 149, 13.
Zu S. 79, 24. gefjel) =^ Spott; s. Dietz, Unsre .iusg. Bd. 46, 224, 2S.
Zu S. 81, 14. Qufrtt = Zuflucht, Unterkommen; vgl. z. B. Unsre Ausg. Bd. 32 ', 380, 30.
Zu S. 83, 20. finotijjer = tVttcherer, Betrüger.
Zu S. 92, 19. toer ligt ber ligt sprtc, rgl. Unsre Ausg. Bd. 41, 708, 6.
Zu S. 92, 20. rocx ben fd)abcn nsw. s. zu S. 28, 17.
Zu S. 93, 13. flopff anfffc^en vgl. Unsn-e Ausg. Bd. 45, 677, 24; Ijorncr nnb fopff
Bd. 37, 98, 26.
Zu S. 93, 32. neige im DWtb. mehrfach aus Luther belegt, doch nicht mit nnStrinrfen
verbunden.
Zu S. 99, 17. brul unb peit = Drüsen und Beulen (Zeichen der Beulenpest).
Zu S. 101, 23. ftulid^en s. unten S. 249 Anm. 2. [0. Rcht.J
Zu S. 10.'>, 1, ein bunbfd^ue gef(t)ellct ; im DWtb. ist nur einen b. machen und auf.
werfen belegt.
Zu S. 108, 12. muffen flarde bcine fein rgl. Unsre Ausg. Bd. 37, .570, 26; Bd. 17, :i2l
Anm. 1.
Zu S. 121, 14. niflt^t ein nafen, »nie er mit s. oben S. 25, 19; — 15 Ijnt ein nafeu
bedeutet dagegen = hat ein Ansehen, gefällt; vgl. Unsre Ausg. Bd. 30', 285, 22; 338,4.
Zu S. 133 Anm. 5. Sonct Siniprec^t. — Eine andere Deutung würde bei 'brud)' an
bildliche Darstellung eines Brucltschadens denken. Simpreclit ist dann Symphorianus von
Augustodunum (Autun), den Kerlcr, Patronate der Heiligen, Ulm 1905 S. .JS als Helfer
'gegen S3rud^' bucht. SimprecJit v. Augsburg und Symphorian (über ihn s. Ruinart, Acta
martyrum ed. Ratisbon. S. 125) rerschmolzen in der Volksvorstellung. [G. K.J
Zu S. 135 Anm. 1. Der Psalter Kunheim ist nicht mehr in Unsrer Ausg. Bibel 2
zum Abdruck gekommen, .sondern er wird, in seinan deutschen Teil teenigstens, in diesent
Bd. 3 gegeben, und zwar am Ende der Einleitung. .S'. oben S. ILf)'. (O. RclU.J
Zu S. 135,20. 9fQrren mu§ man mit (otben loiifcn rgl. z. B. Unsre Ausg. Bd. 28,687, 3;
Bd. 30*, 113, 19.
Zu S. 135, 30. ber ftrcrfebein = do- Tod; in ähnlichen Stellen Mufig, vgl. z. B. Unsre
Ausg. Bd. 27, 508, 10 und 554; Bd. 34 ', 338, 11.
Zu S. 136, 16. onfurt = Hafen; vgl. aucli Dietz.
Zu S. 137 Anm. Pöfel ist schon nüid.; vgl. Kluge, Weigaml u. a.
5g() 'ükdjtMiäc mib iöertc^ttgitiigcn.
Zu S. 144 Anm. Ein mhd. zippern ist nicht bekf/t: (htfjeijen rcrzeichnet es Sanders,
als thüriniiisch bei Hertcl bd«jt.
Zu S. 147,28. Ubiid&en vgl. :u der Bilduwi Kehrein, Gramm. -J ^ -JUG ; Witmiontf:
7). Gr. 2 ^ 24S, Utisre Ausg. Bd. 16, 64S zu S. US, 7.
Zu S. Jöl,2.j. unb toemt fic n.: als Ergänzung i.<it (oUeii fic ba-3 fjcr^lcib i)ahin (Z. 201,
jcaiirscheijüieh -nach ParallelstelleH wie: Unsre Ausg. Bl. 36, 520, S: Bd. 4.'>, 72.'> , 4.
Zu S. 155, 1. auftidjtcn = verleumden, s. Dietz.
Zu S. 155, .''. Ser gt)ct§ fein f. '^. b., nicht tvir sind, sondern dieser l'.-ialm gehl
(ßatt durch (ohne angdialten, risiliert su tverden); es sckeiitl aber ein Schreibfrlder ror-
zuUegen.
Zu S. 15.% 12r. lang i)embb, Eur^e jljiiit sprw., in dieser Fassung nicht zu belegen:
sonst law/e Haare, hur:er Sinn, auf die Frauen gemünzt; Wander, Haar Sl, H2.
Zu S. 158, 10. entje^t die Bedeutung entwöhnt kennen die alten und neuen Wörler-
hüclier nicht, aber die Schlesisehe Ma. hat abgefegt =: entwöhnt. [G. K.]
Zu S. 174, 11. fecteln mit bem topff Unsre Ausg. Bd. :i:i, 6S2 anders erklärt
= schwätzen, stammeln, ivas an unsrer .Stelle nicht paßt: eher noch ist für diese gcigeln
(DWtb. s.v.) = tändelnd bewegen, anntnehuicn.
Zu S. 179,33. toir liegen aud) in bem fpital ^ haben die gleichen Mängel: vgl. Unsre
Aus/). Bd. 28, 701, 24: Bd. 45, 371, 10 (hier in der Anm.. 16, 511, 21 zu lesen statt 10, 211).
Zu S. 203, 1. einbtnnftcten vielleicht aus Ijetoufi brnnften, Unsre Ausg. Bd. 7, .')72, 32
zu erklären = in der Brunst einjlößen.
Zu S. 212, 5. gec^et = Binde, Zipfel: vgl. Zeitschr. f. deutsche Phil. 20, 4t f
Zu S. 232 Anm. 1. .fiafcn ist eben ein niederdeutsches Wort.'
Zu S. 255. 10. fiiSntfeii wohl = gngcln Unsre Ausg. Bd. 15, 11'.), 4 = Talur, weiter
Überwurf.
Zu S. 20S, 14. fa^fiiftiielid)cii s. oben :u, S. 46S, I; hier tvohl = Spielerei.
O. B.
S3}cimar. — .§oi = 35ud)bnidtcvci.
SJapier uon ©ctitiibev Cnibtin in S^fnllingcn laBürttcmbcvg).
mmmm^'»